Maiz egiazaletasunik eta berezkotasunik gabe egiten den egoera emozionalen gehiegizko adierazpenari deitzen zaio nabarmenkeria.

Labilitate afektiboarekin, sentimenduen erasanekin eta jarrera erakargarritasunekin batera, sarri, nortasun histerikoaren osagaietako bat izan ohi da. Ingurugiro xarmangarria edo dramatikoa lortzeko egitasmoa dago nabarmenkeriaren atzean eta, batzuetan, ohiko hutsunearekin eta sentimen txirotasunarekin kontrajarria den hizkera superlatiboa erabiltzen da.

Kontzientziaren itsukeriak, desorientazio espazio-tenporalak, haluzinaziozko eldarnio onirikoak, oroimenaren erasanak eta honi guztiari darion ondorengo amnesia lakunarrak bereizten duten egoera psikiko patologikoa da.

Itsukeria arretaren eta jagoletzaren aztoramenekin lotuta dago eta gogozko eta sintesirako eragiketa psikikoen desegituraketa dakar. Erasana neurri desberdinetakoa izan daiteke, adimenaren nolabaiteko eraginkortasuna gordetzen uzten duenetik hasi eta harridurazko, mututasunezko, akinesiazko pseudodementziarainokoa. Zalantzazko larritasuna izaten du lagun gehienetan.

Desorientazio espazio-tenporala ere garrantzi desberdinekoa izan ohi da. Ohiko lekuen aurkikuntza eragozten duen eta alderrai ibiltzera bideratzen duen antzemate topografikoa galtzen da, gutxienez. Bere etxera itzultzeko gai ez den amnesiko nahasiaren ihesa da.

Oroimenaren erasana finkapenezko amnesiarena da, hau da, desorientazioa ondo argitzen duen eta nahaste ondorengo amnesia dakarren gertatu berrien ahaztea.

Eldarnio onirikoa, berriz, ametsa loaldiari itsasten zaion antzeko gisan barneratzen zaio nahasketari. Nahaste-onirikozko egoera da: hautemate sentsorial arruntak sorgortu eta desitxuratu egiten dira, sentimen faltsuek ilusioak sortzen dituzte, ikusmenezko haluzinazioak ezartzen dira eta, batzuetan, baita entzumenezkoak, dastamen-usaimenezkoak eta zenestesikoak ere. Arazook sortzen duten eldarnioa eduki fantastikoekin eta profesionalekin ornitzen da: hondamendiak, eguneroko ihardueran sartzen diren animalia izugarrien ikusmenak (gidoi baten barrenean gertatuko balira, gaixoa erabat edo neurri batean soilik menperatuz).

Horrek argitzen du, batzuetan eta estimulu sendo bat ezarriz, nola atera daitekeen pazientea bere eldarniotik. Baina berehala berrerortzen da eta, bilakaera, larritasun iraunkor baten soinean igarotzen da, izualdiekin, mehatxuzko eta bat-bateko heriotzaren bizipen fobiko orokorrean.

Nahasketaren eragileak: Bilakaera eragilearen araberakoa da. Infekziozko jatorrikoa izan daiteke: tifoideak, paludismoak, gripeak, bruzelosiek, entzefalitisek sortarazten dituztenek eldarniotik gehiago eduki ohi dute harriduratik baino. Eragilea, sarriagotan, toxikoa izan ohi da: alkoholismoari darion “delirium tremens-a” denen gainetik, baina baita ere hashis-ak, kokainak eta, batez ere, sendagai anitzek (anfetaminek, barbiturikoek, benzodiazepinek, antidepresiboek eta neuroleptikoek) eragindakoak. Psikotropo guztiek, neurriz kanpo erabiliz, sor dezakete nahasketa. Aztoramen metabolikoak (hipoglizemia, hiponatremia, hiper edo hipokaltzemia, deshidratazioa ala hiperhidratazioa, hiperazotemia) eta gaitz endokrino batzuek ere (hipokortizismoa, mixedema, Basedov) aipatu beharrekoak dira.

Garun-eragile zuzenekoak ere ugariak dira: Lehenengo mailan epilepsia, bere krisi-ondorengo eta “gaitz-egoerako” nahasketarekin; eta hurrengo mailan dementzia-egoeretako hastapen nahasiak, tumoreak, infartuak, garun-meningeetako odol-jarioak, traumatismoen ondorengo hematoma subdural eta extraduralak. Aipamen berezia sor zaio nahasketa kronikoa lekarkeen Korsakov-en psikosi sindromeari. Azkenik, eragilea psikogenesi hutsezkoa izan daiteke: nortasun hauskorra edo aldez aurretiko jarrera daukatenengan, trauma psikiko latz batek sortutako emozioak nahasketa-egoera ezarri dezake.

Sailkapenaren zailtasunak: Esandako guztiarengatik, ezin daiteke nahasketa sorrera neurobiologikoko psikosi akutu bezala hartu, soilik. Batzuetan, eldarniozko bufadatik oso gertu dago edota eskizofreniaren barneko aldi katatoniko larrietatik. Horretaz, tamalgarria da gaur egun dagoen sindrome mental hutsera bihurtzeko joera (DSM). Egiaz, izaera nosografiko berezia dauka: L. Delasiauve-k eman zion izena, “nahasketa mentala”, 1851ean; “Ph. Chaslin-ek sindrome psikiatrikoaren mailara eraman zuen (Nahasketa mental primitiboa, 1895); eta E. Minkowski-k azterketa fenomenologiko sotila erantsi zion, “nahasia” eta lausoa edo zehaztugabea argi bereiziz eta, horrenbestez, eskizofreniatik bananduz; H. Ey-k leku berezi bat eskaini zion kontzientziaren desegituraren hierarkian; eta G. Daumézon-ek histerikoen fase gatazkatsu bateko portaera atzeragarri baten gisa ulertu zuen.

Jagoletzaren gutxiagotzearekin eta kontzientziaren aztoramenarekin agertzen den nahasketa mentala alde batetik eta, bestetik, ametsa gogorarazten duen eldarnioa batzen dituen egoera psikiko morbidoa da.

Eldarnioari ikusmenezko haluzinazio izugarriak gehitu ohi zaizkio, bizipen handikoak, iratzarrean jasandako amesgaiztoak bailiran. Nahaste oniriko egoeraren aitzindaria alkoholzaleen “delirium tremens-a” da.

Gogoak eginkizun determinatzailea daukan gizakiaren edozein eragiketa da eta, horrenbestez, baita helburu bat lortzekotan, bere jakinduriaren eta kemenaren ahalmenak erabiliz, gizakiak abiadan ipintzen duen edozein portaera ere (J. Sutter).

Irrika eta automatiko portaeren antipodetan, gogozko ekimenak aldez aurretiko ideia bat, hausnarketa bat eta engaiamendu bat suposatzen ditu. Beraz, lehenengoz, egitasmo bat egongo litzateke, gero barru aldeko deliberazioa (helburuari dagokion aukera egokiena aukeratzeko), ondoren erabakia eta, azkenean, ekimenaren gauzatzea, hori guztia kontzientziaren menpean betetzen delarik. Hala ere, eskema honi, zenbait determinatzaile eta baldintzen ñabardura erantsi behar zaizkio, inkontzienteak eta sozialak batez ere, zeren erabateko “hautamen askea”, zenbaitetan, ilusio hutsa da. Baina horrek ez du eragozten engaiamenduaren eta gogozko ekimenaren benekotasuna. Borondatearen aztoramenak neurosietan adierazten dira, obsesibozkoetan eta psikastenikoetan gehienbat, abuliaren, inhibizoaren eta berezkotasunaren galeraren itxura hartuz. Malenkoniazko depresioetan harriduraraino iritsi daitezke. Bereziki larriak diren eskizofrenia batzuk negatibismoz eta apraxiaz janzten dira, pazientea klinofiliara (ohean denbora lar igarotzea) eta axolagabekeriara bideratuz.

Eragin azkarreko barbiturikoarekin, benabarnez injektatuz, sortarazten den logura profitatuz egiten den azterketa psikologikoari deitzen zaio narkoanalisi.

Metodoa eta hitza Horsley-k sortu zituen, 1930ean. Barbiturikoari (amital sodikoari) metilanfetamina bat gehituz gero, pazientearen mintzamena erraztearen helburua daukan anfetaminazko azpinarkosia eragiten da. Metodo hauek bi helbururekin erabili daitezke: Helburu diagnostikoa, mututasunean, mesfidantzan, amnesian eta psikosi atipikoan adibidez; Helburu terapeutikoa, pazienteak eskainitako osagaien berregituraketarako (narkosintesia), trauma ondorengo eta histeri neurosien abreakziorako, eta abar. Etikoki oso eztabaidagarria izanik, jada ez da erabiltzen.

Lo hartzeko gehiegizko joera da eta bat-bateko loaldi eutsiezinekin adierazten da. Sindromea XIX. mendearen bukaeran deskribatu zen (C. Westphal, 1877 eta J. B. Gelineau, 1880). Lau sintoma nagusi dauzka: bat-bateko loaldi errepikatuak, kataplexia (ustekabeko gihar-tonuaren galera), fenomeno hignagogikoak (lotaratze uneko ikusmenezko edo entzumenezko ilusio edota haluzinazioak) eta loaren paralisia (lo hartzeko eta esnatze garaiko mugituezina). REM faseko (lo paradoxikoa) anomalia da. (ikusi Loa).

Psikiatrian erabiltzen den baliagarri terapeutikoa da eta psikotropo lasaigarrien eta isolamenduaren bitartez lortutako lo etenean eta luzean datza. “Lo-sendaketa” ere deitzen zaio.

Neurofisiologoen arabera, nerbio-egituraketa nagusien atseden ordaingarritik, isolamendu sentsorialetik eta eragiketa onirikotik dartorkio onura. Ikusmira psikologikotik, erregresioari, ametsei eta abreakzioari darie eragin psikoterapeutikoa. Neurosi-krisi desberdinetan, toxiko batzuen “kentzeetan” eta psikosi batzuetan erabiltzen da.

Lasaitasuna eta anestesia eragiten duen substantzia da. Estupefazientearen baliokide gisa erabiltzen da.

Eragile kognitiboen erasana, adinari edo orokorrean itzuliezina den dementziazko prozesu bati loturikoa.

Mentalki narriatutako subjektuak, eskuarki, bizitzako adimen esparruetako gaitasunak (hitzezko adierazpena, giza eta profesio-automatismoak) maila onean gordetzen ditu; baina, ohiko ihardueratik at eta gauza berrientzako egokitzapenari dagokionean, gutxiagotuta aurkitzen da. Beraz, hitzezko adimenaren baino gehiago “lorpen-adimenaren” erasana da. Desberdintasun honetan oinarritu zen H. Babcok, 1930ean, bere neurketa psikometrikoa osatzeko, “kristalizatutako” adimenaren (hitzezko test-ek neurtzen dutena) eta adimen “jariakorra” (ez-hitzezko test-ek neurtzen dutena) bereiziz. Narriadurak kristalizatutako adimena errespetatu egiten du, ez ordea “jariakorra”. Narriaduraren eskala, beraz, lorpenen test batekin alderatzen den hiztegiko test batean oinarritu daiteke. Bien arteko desberdintasunak narriaduraren portzentaia erakutsiko luke. Gogoan eduki behar da, bestalde, adimenaren eraginkortasuna, berez, 25 urte ondoren gutxiagotu egiten dela. Honi narriadura fisiologikoa deitzen zaio eta adinarekin batera handiagotzen joaten da. Neurriz kanpokoa denean soilik iristen da patologikoa izatera. Garunaren erasan baten hasierako adierazlea izan ohi da, dementziarena hain zuzen.

Norbere buruarenganako maitasuna da; sexu-irrikak Ni-a hartzen du objektu gisa.

Lehandabizikoz, Alfred Binet psikologo frantziarrak erabili zuen hitza 1887an; fetitxismoaren era bat izendatu nahi zuen, norberak bere gorputza sexu-objetu gisa hartzearena hain zuzen. 1898an, Havelock Ellis-ek Nartzisoren mitoarekin zerikusia zeukan portaeraren perbertsioa deskribatu zuen hitz honekin. Eta,1899an, Paul Näcke kriminologoak alemaniar hizkuntzan sarrarazi zuen. 1910etik aurrera agertu zen S. Freud-en hiztegian.

Greziako tradizioan norbere buruarekiko maitasuna izendatzen zuen nartzisismoak. Ovidio-ren Metamorfosien III. liburuak bihurtu zituen ospetsu Nartzisoren elezaharra eta pertsonaia. Zefiso jainkoaren eta Liriope ninfaren semea zen. Paregabeko edertasunaren jabe zen. Ninfa anitzen maitasuna bereganatu zuen, errefusatu zuen Eko-rena tartean zelarik. Eko, etsita, gaixotu egin zen eta Nemesi-ri mendekatu zezala eskatu zion. Behin, ehizean zebilela, ur gardeneko iturri baten ondoan geratu zen: bere irudiaren erreflexuak erabat txunditu zuelarik. Beste izaki baten aurrean zegoela sinestu zuen eta, harrituta, ez zuen lortzen berea zen aurpegitik begirada kentzea. Bere buruaz maiteminduta zegoen. Orduan besoak uretan murgildu zituen heldu ezinezko irudia besarkatzeko ahaleginetan. Beteezinezko desiraren torturapean, negarrez, bere maitasunaren objektu izateaz ohartu zen. Orduan, bere pertsonarengandik banantzen saiatu zen eta odoltzeraino egurtu zuen bere burua eta, zorigaiztoko ispilua agurtuz, zendu egin zen. Dolu gisa bere arreba naiadeek eta driadek euren ileak ebaki zituzten. Eta Nartzisoren korputza erre nahian, lore bihurtu zela ohartu ziren.

1914an eskaini zuen Freud-ek nartzisismoaren egiturazko definizioa: nartzisismoa ez da, jada, autoerotismoaren eta objektuzko maitasunaren artean legokeen sexu-bilakaeraren aldietako bat, baizik eta libidoaren estasi edo geldialdi bat, Ni-an finkatuko litzatekeena egituraketak irauten duen bitartean.

Bi motatako nartzisismoak ikustatu zituen Freud-ek: Lehen mailako nartzisismoa, kanpoko inongo objektu aukeraketaren aurretikoa, haurtzaroko aldi ahalguztiduna deiturikoa, non bere maitasun objektua haurra bera den; bigarren mailako nartzisismoa, bigarren aldi bati dagokiona, non libidoaren objektua Ni-arenganako berrisurketan dagoen. Bigarren mailako nartzisismo honetaz baliatu zen Freud zenbait egoera patologiko argitzeko, neurosi nartzisisten artean sailkatzen zuen malenkonia adibidez.

Lehen mailako Nartzisismoari dagokionean ikusmolde desberdinak daude eta, denak, objektu-eraketaren inguruan osatzen dira. Freud-ek, bere bigarren moldaketan, Ni-a instantzia bat legez definitu zuen, hots instantzia desberdinek osatutako sistema bat bezala, objektu-gabeko egoera gisa, umetoki-barneko bizitzaren edo loaren gertukoa, azken finean; beraz, lehen mailako nartzisismoa autoerotismoarekin nahastuko litzateke. M. Klein-en arabera, berriz, bizitzaren sorreran abiatzen dira objektu-harremanak eta, barneratutako objektuekiko libidoaren berrisurketak egoera nartzisista iraunkor bat mantenduko luke. Lacan-en ustetan, ostera, “ispilu-aldiak” argituko luke aurreneko eraketa nartzisista hau: nartzisismoa Ni ideiala da eta, bertan, bestearen irudia, hurkoarena, ispilu batean somatzen du haurrak, poza sortzen diolarik. Bigarren mailako nartzisismoa NI-ideialaren ezarpen iraunkorreko geroagoko aldia izango litzateke.

Higuina edo jangurarik eza da (elikagaien aurrean adibidez) eta egoera okaztagarritik gertu dagoen sentimen deseroso batekin batera agertzen da.

Munduko II. Gerraren hasieraren ondoren alkoholismoaren tratamenduan “nazkazko osaketa” sarrarazi zen. Gaixoari droga okagarri bat ematen zaio eta, alkohola irentsiz gero, goragaleak eta okak jasango lituzke. Desbaldintzapen metodo bat da eta, ezarri aurretik, gaixoari helburuak argitu egin behar zaizkio, onar ditzan. Teknika, taldeka ere erabili daiteke. Metodoak medikuntza eta etika arloko eztabaidak sortu ditu. Teknika honetara beste eratako hurbilketek porrot egiten dutenean jotzen da.

Edozein alkohol edarirekiko abstentzioa da, erabatekoa eta baldintza gabekoa.

Greziar jatorrizko hitza da: abstenitzen ziren taldeek, antzina, izugarrizko festekin, “Nefalidekin”, ospatzen zuten euren portaera.

Aurretik edaleak izandakoak izendatzen ditu “nefalista” hitzak (batez ere Frantzian).

Hurkoak eginiko eskaerekiko eta iradokizunekiko ukapenezko eta aurkakotasunezko portaera da.

Batzuetan, ingurugiroan sortutako eskakizun guztien aurkako jokaera iraunkorra izaten da. Gaixoaren jarrera ezkorra pasiboki (luzatutako eskua ez du estutzen) eta aktiboki (mugiarazi nahi denean zurrundu egiten da, elikatu nahi denean maxilarrak estutzen ditu) adierazten da. Aurkakotasun honi hitz egiteko ukapena eta mututasuna ere gehitzen zaizkio. Ezaugarriok jazarpenezko eldarnioetan, tolestura autistikoan eta eskizofreniaren era katatonikoetan agertu ohi dira (fetu-jarrerako egoera zurrunak dira muturreko adierazleak)

Eldarnioa edo eskizofrenia jasaten duen gaixo batek, fonemak desitxuratuz, ordezkatuz, alderantzikatuz edo asmatuz sortzen duen hitz berria da.

Zientziaren, argotaren eta teknikaren arloan kizkuntza biribiltzeko eraikitzen diren neologismoen egitasmoa ingurugiro baten harremanen aberastasunean datza. Neologismo patologikoak, alderantziz, gaixoaren erabilerara soilik mugatzen dira eta fonemen desbideraketa anitzez baliatzen da. Batzuetan, ez daukate inongo zentzurik, hitzezko jolas hutsean geratzen dira; beste batzuetan badaukate, baina pazientearentzat bakarrik: ez ezagutzeko sortzen ditu edo, bestela, eldarnioaren ihardueraren logika koherentean eta ezkutukoan egon ohi dira.

Afasia sentsoriala jasaten duten gaixo batzuek ere hain bitxiak ez diren zenbait neologismo erabiltzen dituzte ahantzitako hitzen ordezkari gisa.

Nerbio-anorexia: (Ikusi anorexia.)

Akidura eta astenia fisiko eta intelektualezko egoera kronikoa da, depresio erako bilakaera eduki ohi du eta, orokorrean, oinaze somatiko anitz izaten ditu lagun. 1880an deskribatu zuen G.M. Beard neurologo estatubatuarrak eta XX. mendearen erdirarte indarrean egon zen mendebaleko burukideen artean. Gehientsuenetan distonia neurobegetatiboekin eta gaitz organikoa iradokitzen zuten arrangura organikoekin ornitutako era apaleko depresioa estaltzen zuen (gaur egungo depresio “mozorrotuen” baliokidea). Duela gutxi antzeko sindrome bat isladatu du Y. Lecrubier-ek, dopaminergiko sistemaren gutxiagoko funtzionamenduari loturiko timastenia hain zuzen.

Nerbio-sistema zentralaren eta endokrino-sistemaren arteko elkarrekintzen azterketa da.

Garuna organo jariatzailea da eta bere hormonak dira organismoaren eragiketa endokrinoak zuzentzen dituztenak, hipotalamo-hipofiso giltzurrungaineko ardatzaren bitartez bereziki. Hormona hauetako batzuk “peptidergiko” deituriko neurobitartekariak dira, eta, monoaminergiko neurobitartekariek egiten duten legez, garunaren eragiketetan parte hartzen dute. Hormonek, feto-bizitzan zehar, zerikusia daukate garunaren heltzean. Neuroendokrinologiaren adarra den “psiko-endokrinologia” egoera psikiko normalen eta patologikoen ihardueraz arduratu da. Adibidez, hipotalamo-muin-giltzurrungaineko ardatzaren gehiegizko eragiketari darion estresaz. Psikopatologiaren arloan, egoera depresiboetan bat aipatzekotan, erasan endokrinoak bihur daitezke gaitzen iturri: depresioaren sorreran hipotiroidismoa edota hipertiroidismoa egon daitezke; baita ere giltzurrungaineko kortiko gaitza (Addison-en gaitza), hiper-kortizismoa (Cushing), hipo edo hiper-paratiroidea, hipofisiaren gaitzak (gutxiagoko jarioa edo, alderantziz, GH deituriko hazte hormonaren gehiegizkoa). Sexu-hormonen gutxiagotzeari lotutako menopausia garaiko joera depresiboak ere ezagunak dira.

Halere, psikiatren arreta gaitz mentalen erakusle biologikoak izan daitezkeen hormonen neurketara zuzendu da. Neurketok estatikoak dira batzuetan, adibidez plasman dagoen kortisola neurtuz; bestetan, dinamikoak: ardatz endokrinoak artifizialki eragindako aztoramenari emandako erantzuna neurtuz (mg 1 dexametasona ezartzen da eta, gero, kortisolak plasman jasaten duen bilakaera neurtzen da, hau da Dexametasona Ezabatze-Testa edo DST, Dexamethasone Suppression Test). Test hau, lehendabiziz, Cushing gaitzaren hiperkortizismoa nabaritzeko erabili zen; gero, depresioak jotako gaixoek ez zutela dexametasona ezabatzen ohartu ondoren, indarrean jarri zen: pertsona arruntetan gertatzen denarekin alderatuz, kortisola ez da gutxitzen dexametasona ezarriz gero; beraz, ikerketa lanetan, milaka eta milaka test egin ziren; zoritxarrez, depresioaren neurketarako erabiltezina egiaztatu zen, zeren espezifikoa ez izanik beste aztoramen mental askotan ere positiboa suertatzen zen. Hala eta guztiz ere, DST-ak, orain beste esparruetan aztertzen den depresioetako hipotalamo-hipofiso-giltzurrungaineko ardatzaren nahasmendua egiaztatu zuen. Gaur egun, psikiatriako sindrome handien erakusle edo markadore biologiko zehatzik ez egon arren, badaude portaera patologiko trans-nosologikoak diren susmagarri biologikoak.

Ezkerreko garun-azaleko, hau da hizkuntzaren esparruko zatikako edo osoko zauri fokalak eragindako hizkuntza aztoramenen azterketa da.

Aztoramenon ikerketarako hizkuntzalaritza eta neurologia erabili ziren eta euren elkargunetik sortu zen neurohizkuntzalaritza. Eta definizioa hizkuntzaren lorpenak aztoratzen dituen garun azaleko zauri mota guztietara zabaltzen da. Hizkuntzalaritzari ere, beraz, zuzenean dagokio, zeren patologiak, zauriaren bitartez, hizkuntzaren osagaiak zehazki esperimentatzeko aukera eskaintzen dio. Elkargune honen gauzatzea, halere, luze joan zen.

Hitza bera ez zen agertu 1960 inguru arte. Orduan idatzi zuen R. Jakobson-ek: “Afasia gertakizunen sailkapenerako hizkuntzalarien kriterioen erabilera oso baliagarria izanen da eta, gainera, hizkuntzalaritza bera ere asko aberastuko da, baldin eta hizkuntzalariek, emaitza patologikoen azterketetan, euren zientziarako erabiltzen duten arreta berdinez jokatzen badute” (1963).

Hizkuntza eta afasiak: Neurologoak berehala aurkitu ziren hizkuntzaren arazoarekin; nerbio-sistema zentralaren zauriaren eta hizkuntzaren arazoaren artean lotura baitago. XIX. mendeko azken berrogei urteetan, P. Broca-ren gidaritzapean, afasia mota handiak identifikatu ziren. 1861-1863 urteeetan Broca-ren afasia deskribatu zen: ezkerreko garunaren esparru frontalaren hirugarrengo zinkunboluzioko oinaren zauriari dagokio; “motore-afasia” da: gaixoak ondo hautematen ditu doinuak eta zuzen ulertzen ditu esaldiak, baina hotsen artikulazio eta osatze fonetikorako zailtasunak dauzka.

1874an, C. Wernicke-k, beste muturreko afasia aurkitu zuen, afasia sentsoriala den Wernicke-ren afasia hain zuzen: zauriak ezkerreko zirkunboluzio tenporalaren gaineko aldea suntsitzen du; hizkuntzaren hotsak ez dira ondo hautematen eta gaixoak ezin du ulertu entzuten duena eta, nahiz eta ahalmen fonologikoak osotasunean jarraitu, komunikaziorako gaitasuna galtzen du (Parafasia). Wernicke-k afasiaren hirugarren mota bat ere aurkeztu zuen, “errepikapenezko afasia” edo “eramatearen afasia”: azal-tenporala eta azal-frontala batzen dituen faszikuku kakotuaren zauriak eragiten du; zaurituak entzundako doinuak ezin ditu zuzen errepikatu, hizkuntzaren ahalmen fonologiko motoreak eta sentsorialak osorik gorde arren; beraz, esparru semantikoak ez du erasanik jasaten.

Hala ere, neurologoen hizkuntzarekiko arreta bi guneen arteko egiaztapenera mugatu zen. H. Hécaen izan zen, aurrenekoz, neurologoen eta hizkuntzalarien ikerketak batu zituena. 1972an, “afasien neurohizkuntzalaritzazko deskribapena” aurkeztu zuen. Horrela, Adierazpeneko afasiak proposatu zituen: hizkuntzazko unitate gutxiagotasun unitateen arabera “eragiketa fonematikoaren afasia”, “eragiketa sintaktikoaren afasia” (agramatismoa), “esaldien programatze afasia”, “afasia amnesikoak”eta “afasia sentsorialak” bereizi zituen.

Hizkuntzalaritzaren ereduak: generatibismoa: neurohizkuntzalaritzak, tipologiatik haratago, hizkuntzazko ekimenen sorreran ipintzen diren mekanismoen funtzionamenduen frogaketa egin nahi du. Eredu generatibistak deskribapen linguistikoaren eta hizkuntza funtzionamenduaren isomorfismoa suposatzen du. P. Marcie-k hipotesi hau frogatu nahi izan zuen. Horretarako prozesu linguistikoa, esaldi baten anbiguotasuna aztertu zuten kokatzen den mailaren arabera, hau da lexiko mailaren, azaleko egituraketaren edo sakoneko eraketaren erara. Hipotesiak zailtasunaren arabera antolatzen zuen hierarkia, ambiguotasuna tratatzeko ahaleginean: lexiko mailak azaleko anbiguotasunak baino baliabide kognitibo gutxiago behar ditu, eta azalekoak sakonekoak baino gutxiago oraindik. Anbiguotasunaren eredu hau hitzen ulermenaren arazoak erakusten dituzten afasia sentsorialei atxiki zien. Hipotesia, ordea, ez zen egiaztatu, zeren gramatikaren arloko hierarkiak nekez estrapolatu daitezke arlo psikologikora.

Zauri lausotuek, fokalekin alderatuz, desegituraketa oso desberdina eragiten dute. Zauri fokalek hizkuntza bere “instrumentaltasunean” (K. Goldstein) aztoratzen dute: fonologian, sintaxian, esaldien sorreran, lexikoan. Zehaztugabeko zauriek, alderantziz, hizkuntzaren diskurtso semantikoa desegituratzen dute, ordezkatzeko bitartekoak ere eragotziz (hizkuntza idatzia, prosodia, imintzioa).

Afasiekin egiten den legez, hizkuntzazko adierazpenaren desegituraketa dementzialaren neurohizkuntzalarien hurbilketa ere egin daiteke. L. Irigarai-k, 1973an, dementeen hizkuntzaren erredundantzia ihardueraren bi muturretan kokatu zuen: edo segmentu batetik bestera gehiegi errepikatzen da informazio berririk eman gabe, edo, alderantziz, erredundantzia gutxiegi da, zentzua eman dezakeen segmentoen arteko loturarik gabekoa. P. Marcie-ren ustetan, dementeen “hutsune semantikoa” bera “informaziorako unitate egokiak” deituriko gutxiagotzean legoke (urrun dago oraindik unitateon argibidea).

Neuronek sintetizatzen eta askatzen duten molekula da, nerbio-eragin kimikoaren igorpena ahalbidetzen duena.

Fenomeno hau neurona sinapsietan gertatzen da, hau da sinopsi-aurreko eta sinapsi-atzeko neuronen artean. Sinapsi-aurreko neuronak neuroigorlea dauka eta sinapsi-atzeko neuronak, bere azalean, neuroigorlea ezagutzen duen eta eragina igortzen duen hartzaileak dauzka. Neurona batek neuroigorle desberdinak eduki ditzake eta, orduan, transmisio kimikoa jokoan dagoen neuroigorlearen eta sinapsi-atzeko hartzailearen araberakoa izango da. Funtsezko sei printzipioak bete behar ditu molekula batek neuroigorle izateko:

1-: sinapsi-aurreko osagaiak molekularen aitzindariak eta bere sintesirako behar diren entzimak edukiko ditu derrigorrez.

2-: neuroigorlea garunaren leku berezietan aurkitu daitekeenez, kartografia zehatza eraiki daiteke; nerbio-zelularen luzera osoan dago eta pilaketa axoizko bukaeran suertatzen da.

3-: Depolarizazioa gertatzen denean, nerbio-bukaeran pilatutako neuroigorlea sinapsira isurtzen da.

4-: Askatutako molekulak sinapsi-atzeko hartzailearekiko eragin berezia dauka.

5-: Sinapsien arteko esparruan neuroigorlearen entzima eta mekanismo desaktibatzaileak nabaritzen dira.

6-: Substantzia farmakologiko batzuek ekimen berezia eduki dezakete igorpenaren eragitean.

Hiru motatako molekulek betetzen dituzte kriterio hauek guztiak: aminak, aminozko azidoak eta neuropeptidoak. Aminak dira hobekien ezagutzen diren neuroigorleak. Garrantzitsuenak azetilkolina, serotonina, dopamina, noradrenalina eta adrenalina dira (azkeneko hirurak katekolaminak dira). Aminozko azidoak pisu molekular gutxikoak dira eta euren artean gamma-aminobutiriko azidoa, azido glutamikoa, azido aspartikoa eta taurina daude. Pisu molekular handiagoa daukate Neuropeptidoek eta segidan itsatsitako (3-30) aminozko azidoz osaturik daude. Bere ekimen fisiologikoa ez da ondo ezagutzen. Neuroigorle batzuek, gainera, hormona lana ere burutzen dute liseri aparailuan (P sustantzia, kolezistokinina). Eta endorfina deituriko zenbait peptidok egite morfinomimetikoa daukate (metentzefalina, leukoentzefalina eta betaendorfina). Neuroigorle hauek guztiek ondorio desberdinak eta elkar-aurkariak eduki ditzakete nerbio-sistema zentralean eta, neurona baten soinean, bi eratako neuroigorleak egon eta askatu daitezke: dopamina, kolezistokinina eta P sustantzia, adibidez.

Psikosien tratamendurako erabiltzen den substantzia psikotropoa da.

Neuroleptikoen eraginkortasunak erabat eraldatu zuen psikosi kronikoekiko, batez ere eskizofreniarekiko ohiko hurbilketa. 1952 arte, hau da, klorpromazinaren aurkikuntza arte (J. Delay eta P. Deniker) psikosi kronikoen aurkako sendagai eraginkorrik ez zegoen. Betiko ospitaleratzetik gaixo asko libratu dituzte neuroleptikoek. Gainera hazpegi psikikoan eta sozialetan oinarritutako sendabide osagarriak ere ahalbideratu dituzte.

Neuroleptikoen aurkikuntza: Klorpromazina, aurrenekoz, H. Laborit-ek erabili zuen anestesiarako, 1952an. Prometazina eta peptidinarekin batera “hibernazio artifiziala” eragiten zuen. 1952 urtean zehar Delay eta Deniker-ek klorpromazinak psikosietan eduki ditzakeen eraginak argitaratu zituzten, gehienbat gaixoen asalduran eduki zezakeena azpimarratuz: sendagaiaren egiteari psikomotorezko axolagabetasun sindromea zerion. 1955eko nazioarteko batzarrean baieztatu zen neuroleptikoek psikosietan zeukaten eraginkortasuna; bide batez, itsasten zitzaien Parkinson tankerako sindromea ere nabarmendu zen. Substantzion eredua klorpromazina da eta, bere ildoan, produktu asko aurkeztu dira.

Delay eta Deniker-ek, 1957an, Neuroleptiko hitza asmatu zuten konposatuon eragin neurologiko extrapiramidalak adierazteko asmoarekin; zenbait autorerentzat ezaugarri antipsikotikoak eta extrapiramidalak zuzenki proportzionalak izango lirateke. Antipsikotiko eta Lasaigarri nagusi hitz baliokideak dira. Klorpromazina eta Reserpinarekin eginiko behaketen ondoren eragiketa neuroleptikoaren bost kriterio ezarri ziren:

1-: psikomotorezko axolagabetasun egoeraren indukzioa;

2-: asaldura eta erasokortasunarekiko eraginkortasuna;

3-: aztoramen psikotiko akutuen eta kronikoen mailakako gutxiagotzea;

4-: sindrome extrapiramidalen (animalien katalepsiaren baliokidea) eta begetatiboen agerpena;

5-: garunaren kortex-azpiko egituraketetan eragiten dute nagusiki.

Mekanismo biologikoak: Neuroleptiko guztiak sinapsi-atzeko hartzaile dopaminergiko ororen blokeatzaileak dira; horregatik sortzen dituzte alderanzgarriak diren Parkinson tankerako bigarren mailako eraginak; eta hor sustatzen da halaber eskizofrenia gehiegizko funtzionamendu dopaminergikoari atxikitzen zaion hipotesia. Substantzia erradiaktiboekin markatutako neuroleptikoen bitartez fenomeno blokeatzaile honen ikustapena lortu da. “Positoien kamera” gisako imajinagintzako teknikak (PET Scan) erabiliz gero, hartzaile dopaminergikoen finkapen eta desfinkapen maila neurtu daiteke. Hartzaileen blokeatzea dopaminaren sintesiaren handiagotzerarekin orekatzen da, ondoren dopaminaren tasak gutxiagotu egin direlarik, tolerantziaren fenomenoa adieraziz. Tolerantzia, ordea, ez da kortex frontalean suertatzen, estriatu-sisteman baizik. Neuroleptikoen eraginkortasuna “meso-kortex”ean gertatuko litzateke eta, bigarren mailako eragin neurologikoak, sistema-estriatuaren erantzuna lirateke. Positoien kamerak argi erakutsi du nola neuroleptikoek egun batzuetan soilik irauten duten hartzaileetan finkatuta, eragin klinikoek, alderantziz, luzaroan irauten duten bitartean. Beraz, hartzaile dopaminergikoez gain, badaude bestelako egituraketak ere jokoan. Hala eta guztiz ere, positoien kamerak eskizofrenia gehiegizko funtzionamendu dopaminergikoari atxikitzen dion hipotesiak beharko lukeen derrigorrezko baldintza ez du zehazki argitu, hots pazienteok, tratamenduaren aurretik, hartzaileon kopurua handiagotuta edukiko luketena.

Neuroleptikoen sailkapena: aurrenekoa P. Lambert eta L. Révol-ek sortu zuten (1960): neuroleptiko “baregarriak”, orokorrean bigarren mailako eragin neurobegetatiboak zerizkienak (logurea, astenia, hipotentsioa); eta neuroleptiko “ziztatzaileak”, ekoizpenezko ezaugarriak gutxiagotzen zituztenak (haluzinazioak, eldarnioak), bigarren mailako eragin neurologikoak zerizkielarik.

Deniker-ek (1977), arlo klinikoan, polo baregarria eta polo desinhibitzailea bereizi zituen eta bien artean banandu zituen neuroleptikoen familia desberdinak. Sailkapen honetan balioanitzeko neuroleptikoak, aldi berean baregarriak, psikosiaurkariak eta desinhibitzaileak dira. Desinhibitzaile hitza afektuen sorgortzera daraman emozioen esparruari dagokio, zuzenki. Zenbait neuroleptiko eldarnioaren aurkaria litzateke neurri txikian emanez gero, eta desinhibitzailea dosi handiagoetan (sulpiridea, flufenazina, pimozida, trifluoperazina, tioproperazina, pipotiazina). Arlo kimikoan familia desberdinak daude:

Fenotiazinak: aitzindaria klorpromazina da. Ondoren, asko etorri ziren eta hiru taldetan banantzen dira alboko kate kimikoaren arabera: 1. Lerrozuzeneko katea (alifatikoa): klorpromazina bera eta beste konposatu baregarriak (levomepromazina, azepromazina); eragin neurologiko gutxi dagozkie, baina bai neurobegetatiboak (hipotentsioa). 2. Alboko katean nukleo piperazinikoa dauka: proklorperazina izan zen aurrenekoa (okaden aurkari bezala erabilitakoa) eta tioproperazina da ezagunena; desinhibitzaile indartsuak dira baina Parkinson tankerako eragin neurologikoak eta diskinesiak dagozkie. 3. Nukleo piperidinikoa daramate: tioridazina da eredua; ondorio neurologiko gutxiagokoak dira baina psikosi aurkari ahulagoak ere bai.

Reserpinikoa: Tolerantzia txarra daukatenez, berehala utziak izan ziren. Reserpina Rauwoilfia serpentinaren alkaloidea da, lehendabizikoz hipertentsioaren aurka erabili zen. Dosi handietan eragin neuroleptiko baregarria dauka.

Butirofenonak: Analgesiko batetik, dextromoramida edo palfium-etik datoz eta aitzindaria haloperidola da. Oso eraginkorra da haluzinazioetan, baina aurkitzaileek “neuro-disleptiko” izendatu zituzten parkinsoniar eta diskinesiazko ondorioak dagozkio. Badaude beste butirofenonak, baina haloperidolak jarraitzen du talde burua izaten.

Neuroleptiko berriak: Aurreneko hamabi urteetan neuroleptiko guztiak aipatutako hiru taldetakoak izan ziren. Geroztik egituraketa berriak aurkitu ziren:

Konposatu triziklikoak: fenotiazinen antzera nukleo triziklikoa daukate; tioxantenoak (flupentixol) talde honetakoak dira, baita dibenzoazepinatuak ere (loxapina).

Difenil-piperidinak: butirofenonaren gertukoak dira (pimozida.)

Benzamida ordezkatuak: talde burua sulpiridea da; azkenekoa, berriz, desinhibitzailea den amisulpridea.

Konposatu mistoak: karpiprapinak antidepresioen antzeko egituraketa triziklikokoa eta butirofenonen pareko eraketa dauzka; klinikoki desinhibitzailea da. Talde honetakoa da antidepresiboa eta neuroleptikoa den amoxapina ere.

Dibenzodiazepinak: klozapina da aipagarriena; eragin piramidal oso gutxikoa izan arren agranulozitosiak sortu ditzake; eskizofrenia erresistenteetan lorpen onak erakutsi ditu.

Neuroleptiko berri atipikoak: azken hamarkadan neuroleptiko berriak agertzen ari dira. Risperidona benzioxazola da eta dopaminaren D2 hartzaileak blokeatzeaz gain lan bera egiten du serotoninaren 5-HT2 hartzaileekin ere; beste neuroleptikoekin alderatuz bigarren mailako eragin gutxiago dauzka eta desinhibitzaile ona da. Olanzapina tienobenzodiazepinikoa, hau da klozapinaren lorratzekoa, serotoninergikoa, dopaminergikoa eta adrenergikoa da, eta bigarren mailako ondorio gutxiko neuroleptiko baregarri gisa nabarmentzen da. Ketiapina dibenzotiazepinatik dator eta, hau ere, hartzaile desberdinen blokeatzailea izateaz gain, bigarren mailako eragin gutxiko neuroleptiko on bat bezala egiaztatzen da.

Retard neuroleptikoak: haloperidol eta flufenazinaren antzeko substantziek lehen mailako alkoholen funtzioa daukate eta, azido batekin lotuz gero, “ester” bat osatzen dute; esterraren mailakako hidrolisiak asteetan irauten duen eragina suposatzen du: horrela osatzen dira eragin luzeko retard-neuroleptikoak.

Neuroleptikoen erabilera: neuroleptikoak psikosi akutuetan, batez ere bufadazko eldarnioetan, aldi maniakoetan, psikosi kronikoetan (eskizofrenia izan edo ez izan) erabiltzen dira; larritasunezko eta eldarniozko malenkonietan (antidepresiboekin batera), zenbait konpultsio-obsesiozko aztoramenetan, egoera psikosomatiko batzuetan, min bihurrietan eta koreetan ere bai.

Bigarren mailako eraginak: eragin neurologikoak antiparkinsoniar medikamenduek kontrola ditzakete, hasierako sindrome extrapiramidala (diskinesia, akinesia, akineto-hipertoniko sindromea, hiperkinesia) eta bilakaera aleatorioko diskinesia berantiarrak dira. Diskinesia berantiarrok, funtsean, aho-mingain esparruan suertatzen dira eta urteetako tratamenduaren ondoren agertzen dira. Arazo honek, atzeraezina izan daitekeenez eta benetako tratamendu eraginkorrik ez daukanez ( E-vitaminak gutxiagotzea lortzen du zenbaitetan), kontu handia eskatzen du neuroleptikoen erabileraren garaian.

Eragin neurobegetatiboen artean kardio-baskularrak (fenotiazinei loturiko takikardia eta hipotentsioa), liserigarriak (ahoko lehortasuna, idorreria), metabolikoak (pisu irabaztea, hilekoaren atzerapena, sexu-arazoak) eta, gutxiagotan, alergikoak eta toxikoak (fotosentikortasuna eta klorpromazinari darion ikterizia) daude. Okerrena “sindrome gaiztoa” (síndrome maligno) da; oso gutxitan gertatzen da eta sukarrarekin eta aztoramen neurobegetatiboarekin agertzen da; batzuetan hilkorra da.

Bigarrengo eragin organikoekin batera ondorio psikikoak ere badaude; batzuetan, tratamendura bultzatu duten sintometatik bereiztea ez da erraza: axolagabekeria, konposatu desinhibitzaile batek sortutako larrialdia eta, askoz ere gutxiagotan, nahaste egoerak.

Hau guztia horrela izan da neuroleptiko klasikoekin. Baina aipatutako azken hamarkadako neuroleptiko berri atipikoekin bigarren mailako eraginak neurri handian leundu dira. Klozapinaren ildotik ikertutako neuroleptikoak ez dira dopamina hartzaileen blokeatzaile hain indartsuak eta, euren lana, zehatzago zuzentzen dute hartzaile espezifikoagoetara (D1 eta D2 bereziki) eta sistema serotoninergikora. Abian daude halaber dopamina-sistema baino goragoko glutamato eta glizina sistemetara zuzendutako ikerketak: jada neuroleptiko klasikoen alternatibaz hitz egin daiteke.

Nortasunaren neurri gutxiko aztoramenen multzo aldakorrari deitzen zaio neuropatia, neurosiaren eta, gutxiagotan, psikosiaren esparrukoa izan daitekeelarik. Gaitz mentala osatzera ez da iristen.

Deitura ez da jada erabiltzen. Literaturan aurkitu daiteke, neurri bateko izaera neurotikoa edo psikotikoa daukaten pertsona bitxien deskribapenetan.

Psikiatria, derrigorrez neurologiarekin lotuz, nerbio-sistema zentralaren patologia gisa hartzen denean, neuropsikiatriaren baliokidea da.

Neuropsikiatria hitzak, luzaroan, psikiatria izendatu du; 1975.eko urte ingururaino neurologoak eta psikiatrak espezialitate bakar batean biltzen ziren. Egia da aztoramen neurologiko eta psikiatriko batzuk elkarrekin korapilatzen direla: Parkinson gaitza daukatenek, maiz, depresioa ere jasaten dute, adibidez. Neuropsikiatria ulertu daiteke halaber “psikiatria organikoa” deitutakoaren zati bat bezala: arazo psikiatrikoak patologia somatiko zehatz bati lotuta daude. Psikoanalisiaren tankerako korronteetatik bereizi behar da, non ezaguerak ez diren eratzen funtsezki nerbio-sistema zentralaren inguruan, nahiz eta bere eragina ez den ukatzen. Neuropsikiatria, beraz, gaitz mentalen hazpegi somatikoak azpimarratzen eta aztertzen dituen bilakaerak definitzen du zehazki.

Prozesu psikologiko nagusien eta garunaren funtzionamenduaren arteko harremana ulertzen saiatzen den zientzia da.

Gizakien neuropsikologia garun zauri baten ondoren ezartzen diren anabasen azterketetan oinarritzen da; animalien neuropsikologia, bere aldetik, esperimentazioan (ablazioak, estimulu elektrikoak, aldaketa farmakologikoak eta abar) sustatzen da.

Neuropsikologia, horrela, bi talde handiren bidegurutzean aurkitzen da: garunaren eragiketa logikoak, eraikin fisikoak eta mekanismo biologikoak aztertzen dituzten neurozientziak, alde batetik eta, bestetik, eragiketa mentalen eta portaeraren ulermen logikoa eta eraketaren ulermena ikertzen duen psikologia. Gaur egun, neuropsikologiaren ulermen ahaleginetan eta ikerkuntzan eragin handia daukate bai psikologia kognitiboak, bai psikohizkuntzalaritzak, bai adimen artifizialak.

Bere soinean bi azpi-disziplina aipagarri daude: garunaren heltze eta seneszentzia fenomenoen eta portaeren bilakaeraren arteko harremana xede duen “bilakaerazko-neuropsikologia” bata; garun erasanen ondorio elbarrigarrien osaketa helburu duen “berrezitzeko-neuropsikologia” bestea.

Neurologiari eta psikologiari inmunologiako osagaia gehitzen bazaio “Neuropsiko-inmunologia” aurkitzen da: egoera psikologikoetako eta psikopatologikoetako inmunitate-sistemaren eta nerbio-sistemaren harremana aztertzen du.

Kontzientzia samingarriarekin jasaten den gaitz mentala da eta, bertan, nortasunaren aztoramenak agertzen dira, baina funtsezko funtzioak sakonki erasan gabe.

Neurosi arazoak oso ohikoak dira (populazioaren % 12) eta bost kategoria handitan banatzen dira:

Larritasunezko, izuzko eta fobiazko aztoramenak (larritasunezko izualdia, fobia sinpleak eta giza-fobiak).

Obsesio-konpultsiozko aztoramenak (T.O.C, erderetan.)

Histeriazko aztoramenak (konbertsio somatikoekin.)

Aztoramen somatoformeak (konbertsiozkoak izan ezik) eta hipokondria.

Depresiozko aztoramenak eta estres erreakzioak.

 

Kontzeptuaren historia: Neurosi hitzak, pixkanaka, bere jatorrizko esanahia galdu du. W. Cullen-ek, Edinburgo-ko medikuntzako irakasleak sortu zuen 1769an, nerbio gaitzak definitzeko, euren sorrera organikoa azpimarratuz. Pixkanaka, ordea, jatorri psikologikoa zeukaten erasan mentalak estali zituen: lehenengo besania edo erotasun deiturikoak, eta geroago, psikosiak eta psikoneurosietatik banandutako histeriak eta obsesiozko neurosiak.

P. Pinel, Cullen-en itzultzailea, izan zen bere Nosografia filosofikoan (1797) komazko erasanak eta garun apoplexia tankerako gaitz neurologikoak, “hipokondriazko, malenkoniazko erasanak eta mania bera bezalako” eragite moraleko gaixotasunak, histeria eta sonambulismoa bildu zituena, aurrenekoz, neurosi deituraren barrenean. Baina, XIX. mendearen erdialdean, medikuntza anatomopatologikoaren aurrerakuntzen bitartez, banandu ziren neurosietatik paralisi asaldatuaren gisako (geroago Parkinson gaitza deiturikoa) edo alboko esklerosi amiotrofiko tankerako erasan neurologikoak.

Alabaina, aurkikuntza hauek mugatuak izan ziren eta, neurosiaren multzo nahaspilatsua, ez zuten lar txirotu. Garai hartan neurosiak, gehienbat, bere ezaugarri ezkorrek bereizten zituzten: ohi denez, sukarrik, zauri zehatzik, aldakuntza sakon eta nabarmenik gabe eta bilakaera aurreikusiezinarekin agertutako egoera morbidoak ziren. Bertan, adimenaren, sentikortasunaren, higikortasunaren erasana osagabea, partziala eta iheskorra zen. A. Axenfeld-ek honela definitu zuen 1867an: "Neurosien maila osoa kontzeptualizazio ezkor batean sustatu da; gaitzen sorrera organoen aztoramenekin argitu behar zuen anatomia patologikoari zenbait egoera morbidoren argiketek ihes egin ziotenean, orduan jaio zen neurosia”. Anatomia patologikoaren porrotaren aurrean, tentagarria suertatzen zen funtzionala soilik izan zitekeen erasana. A. Foville-k, jada, ez anatomikoa baizik eta fisiologia hutsezko izan zitekeen “kokapena” aurreratu zuen. Baina, histeriaren arazo funtzionalen zehazpenean, Charcot saiatu zen gehien eta, bere porrotaren ondoren, F. Raymond eta P. Janet neurosien eragite psikologikorantz zuzendu ziren. Psikoneurosi hitza eurekin agertu zen; orduan, konpzeptuak itzuli erabakigarria hartu zuen eta, Freud-ek eta bere jarraitzaileek, neurosiaren sorrera gatazka intrapsikikoan ezarri zuten.

Neurosi kontzeptuaren bilakaera: bilakaera honen lekuko da Raymond; bere ustetan, neurosiak “zauri ezezagunen gaitzak dira”; baina, anatomopatologikoki ongi ezagutzen diren gaixotasunetatik desberdinak diren “dinamiko” edo “funtzional” deitutako erasanek ere izaera kimikozko eta, agian fisikozko, garun aldaketetan eduki dezakete bere sorrera. Onartzen du, hala ere, alor klinikoan, funtsean, esparru psikikoari dagozkiola eta, sintomek ere, ekimen psikikoak erasaten dituztela: “neurosi handietan osagai psikikoa nagusitzen da”. Klinikoki onartutako psikogenesi honetan oinarrituz izen aldaketa proposatu zuen, “psikoneurosi” deitura egokiago iruditzen zitzaiolako. Alemaniarren nosologiatik hartu zuen hitza (R. Krafft-Ebing): alemaniarrentzak, kontzeptu oso zabala zen psikoneurosia, psikosi guztiak ere besarkatzen zituen, hots, erotasunaren baliokidea zen. Raymond-entzat, berriz: “psikoneurosiek, batzuetan, erotasunetik gertu egon arren, desberdintasun garrantzitsuak dauzkate. Sintoma psikikoek neurosi txikietakoek baino bilakaera handiagoa eduki arren, ez daukate erotasunean eduki ohi duten sakontasuna eta iraunkortasuna; eldarnioa, adibidez, erotasunarekin alderatuz, salbuespenekoa eta iragankorra da”.

Bi talde morbidoen bereizketaren ahaleginak, hala ere, ez zuen lortu nahasketaren erabateko ezabaketa. Egia esan, “psiko” aurrizkiari psikologiazko patogenia dario. Baina, bestaldetik, larritasun, sakontasun, eldarnio, kronizitate nozioak iradokitzen ditu. Horregatik, Raymond-en lankidea zen P. Janet-ek deitura hori uztea erabaki zuen.

Neurosi zaharra berrartuz, alor patogenikoan eta klinikoan definitu zuen. Neurosien bi kategoria handiak bereizi zituen: histeria eta neurastenia (honek, Freud-ek banandutako obsesiozko neurosia ere besarkatzen zuen). Funtzio hierarkikoen arabera, aztoramen mental batzuen ondoren “tentsio psikologikoen jaitsiera” gertatzen denean, subjektuaren errealitaerarekiko egokitze ahalmenak erasaten dira aurrenekoz. Aldi berean, kontzientzia-esparrua estutu egiten da eta neurosi desberdinei dagozkien funtsezko aztoramen psikikoak agertzen dira. Azaleratzen diren lehen mailako larritasun sentipenek eta gatazka intrapsikikoek garrantzi berezia daukate: “giza-portaerek inhibitzen dituzten psike-barneko gatazkek bereizten dituzten nortasunaren gaitzak dira”.

Psikoanalisiaren ekarpena: patogenia estatiko honen aurrean beste bat dinamikoagoa deskribatu zuen S. Freud-ek. Psike-barneko gatazkari eduki osoa eskaini zion, kontziente eta inkontzientearen artean kokatu zuen eta atzera botatzea (refoulement) funtsezko mekanismoaren inguruan eratu zuen.

Psikoanalisia, hain zuzen, gatazka intrapsikikoa pribilegiatzen duen psikologia dinamiko bat bezala aukezten da: portaera guztiak, azken finean, gatazka baten adierazleak dira, gizabanakoaren eta ingurugiroaren artekoa edo barne-esparrukoa izan daitekeena. Horrela, irrika-afektibitatearen bilakaerak gizabanakoak gainditu behar dituen gatazka guztien aztarna edukiko du; zeren gatazken irtenbideek, bilakaeraren aro desberdin bakoitzean, objektuekiko gutxi gora-beherako orientazio iraunkorra edukiko duen berregituraketa bat bideratuko dute.

Gatazka hauek freudiar bi printzipio handien arteko aurkakotasunean laburbiltzen dira: plazerraren printzipioa eta errealitatearen printzipioa. Aurrenekoak jaioberriaren bizitza zuzentzen du. Umearen beharra asetzeko objektua (ama) ez dagoenean, haurrak, errealitatea ezabatzen duen haluzinazioaren bitartez, desiraren haluzinaziozko asetzeaz disposatzen du. Horrela, aparailu psikikoaren funtzionamenduan, errealitatearen printzipioak behin eta berriz egiten dio aurre plazerraren printzipioari. Aparailu psikikoak, beraz, eredu topologiko baten arabera iharduten du: plazerraren printzipioari men egiten dion alor “inkontzientea” eta errealitatearen printzipioaren menpean dagoen alor “kontzientea” (psikoanalisiaren 1.go topikoa edo moldaketa).

1920. urtetik aurrera 2.go topikoa eskaini zuen, bere barruan hiru sistema deskribatzen zituelarik: Zera (antzinako inkontzientearen zatia, plazer-printzipioaren agindupean dagoen irrika-sistema), NI-a (kontzientea, errealitate-printzipioa), Superni-a (Ni-tik sortutako inkontzientea, NI-ak, errealitatearen bultzadaren aurrean, atzera botatako osagaiez betea). Atzeratze edo erreprimitze mekanismoak funtsezkoa izaten jarraitzen zuen. Eta ikusmira honetan kokatzen du Freud-ek neurosia, egoera libidinalaren finkapen batekin lotuz: obsesiozko neurosia uzki-aroarekin, neurosi fobikoa Edipoaurreko aro genitalarekin. Neurosioi izaera-neurosiak (izaera neurotikoki egituratzen da, irrika-afektibo desoreka handi batekin batera) eta gertakizun batek sortarazitako erreakziozko neurosi traumatikoak (maiz, estalian zeuden egituraketa neurotikoen susperraldiak direnak) gehitu behar zaizkie. Neurosien arlo klinikoa “sintoma neurotikoek” eta “Ni-aren izaera neurotikoak” definitzen dute. Sintoma neurotikoak “larritasunaren aurkako defentsa adierazten duten portaeren, sentimenduen eta ideien aztoramenak dira, eta barne gatazka honekiko engaiamendua suposatzen dute, subjektuak egoera neurotikoari nolabaiteko etekina ateratzen diolarik (neurosiaren bigarren mailako onurak)” (Ch. Brisset). Ni-aren izaera neurotikoaren berezitasuna honetan datza: “Ni-ak berari dagokion nortasunaren identifikazioan ez ditu aurkitzen ez hurkoarenganako harreman egokiak, ezta berarenganako barne-oreka ere”, baina horrek errealitatearekiko harremann kasik normalak ez dizkio eragozten, psikosietan gertatzen den legez, non eldarnioa errealitatearekin nahasten den.

Neurosi esperimentala: Ikusmira freudiar zabaldu honetaz gain, I. P. Pavlov-ek XX. mendearen hasieran Errusian, geroago J. Massermann-ek Estatu Batuetan eta H. Eysenck-ek Ingalaterran sarrarazitako “neurosi esperimetalaren” nozioa ere onartu beharrekoa da. Ondorioz, portaera-terapiak geroz eta gehiago erabili dira. Pavlov-ek erakutsi zuen, lehenengoz, seinale kontraesankorren eta gaizki bereiztuen baldintzapenean sortu daitezkeela “neurosi esperimentalak”. Eisenck-ek, Masserman-ek eta J. Wolpe-k, ikasketaren aztoramenetan oinarrituz, neurosia “estimuluen eta dagozkien erantzunen arteko desegokitasunaren” gisa definitu zuten. J. Cain-ek ere, bere aldetik, gutxiagoko baldintzapenean aurkitu zuen “neurosi zati” batzuen sorrera, desbaldintzapen egoki batekin desagertu egiten direnez. Lorratz honetan, gaur egun, gero eta gehiago erabiltzen dira portaera-terapiak, eta ez soilik sexu-arazoetan, drogazaletasunetan edo alkoholmenpekotasunean, baita portaera antisozialetan ere, batzuetan oso erasokor diren teknikak erabiliz, S. Kubrik-en Laranja mekanikoa filmeak erakusten duen bezala. Ildo berean, bereizketa terapeutikoa dagozkion ikasketaren aztoramen gisa hartzen ditu zenbaitek neurosi klasikoak.

Eskola kulturalista: Ikusmira oso desberdin batetik, eskola kulturalistak, G. Róheim, R. Benedict, eta K. Horney-rekin, giza-presioetan aurkitzen ditu neurosiaren eragileak eta, zenbait mota kliniko, gizabanako neurotikoarenak baino gehiago kultura zehatz baten adierazgarri iruditu zaizkio.

Neurosiaren etorkizuna: Gaur egun neurosi hitzaren egonkortasuna bera ere zalantzan dago. Hain zuzen, DSM IIIarekin (Diagnostiko eta Estatistika Eskuliburua), 1980an, Estatu Batuetako elkarte psikiatrikoak bere sailkapenetik atera zuen. Erredakzioaren arduradunetako batek, R. Spitzer-ek, honela argitu zuen : “Neurosi hitza nomenklatura honetatik baztertua izan da, zeren sailkapena testuinguru etiologiko “ateoriko” batean eratzea nahi izan da, psikiatriaren hazpegi desberdinen adiskidetzea egin beharra ez edukitzearren. Alabaina Neurosia psikoanalisiaren dotrinaz blai dago, psike-barneko gatazka inkontzienteen eragina dario berari eta, defentsa-mekanismo inkontzienteetan oinarritutako patologia dauka sintomatologia hain desberdina daukaten larritasun-neurosia, depresio neurotikoa, konbertsiozko histeri-neurosiak “neurosi” soilean izenpetzeko sustapena”.

Amerikar diagnostikotik desagertu dira, beraz, eta “aztoramen afektiboek”, “larritasunezko aztoramenak”, “aztoramen somatoformeak” ordezkatu dute. Nosologikogi hil ote? Oraindik ez. Amerikar psikiatra anitzek protestatu zuten. J. Talbott-ek konpromisozko irteera bat eskaini zuen eta, sailkapenean, parentesi artean agertzen dira neurosi desberdinak. Egiaz, neurosiak psikiatria beraren ildoa jarraitu du: hurrenez hurrengo teoria desberdinek eta kontrajarriek bereganatu dute, ideologien borroka jasan dute eta geroz eta pragmatismo eta erredukzionismo handiagoaren menpean daude.

Ikusmolde psikodinamikoan neurosia era orekatuan daraman pertsona batek, egoera afektibo berri larritsu edo arriskutsu baten aurrean, emozionalki aurre egin ezinean, jasaten duen defentsa neurotikoen hondoratze aldiaren jasankizunari neurosi desoreka deitzen zaio.

Y. Pelicier-ek definitu zuen 1971an: “Gutxi gora-behera akutua den portaeraren aztoramena da eta espezifikoak ez diren sintomekin agertzen da”. Hain zuzen, objektu batetik bestera igarotzen den larritasun lausotuarekin agertzen den muturreko fobia orokortuaren paroxismoarekin (pantofobia); edo nahaste egoera batekin; edo baita gehienetan erreaktiboa eta iragankorra den egoera psikotikoarekin ere. Gutxiagotan, pazientea oso zaurgarria izanez gero, psikosi kronikoaren ate bihur daiteke. Batzuetan, neurosia ordezkatzen duten gaitz psikosomatikoen jatorria izan ohi da.

Ikasketarako balditntza zehatz batzuetan ipinitako animalietan ikusi daitekeen portaeraren aztoramen iraunkorra baina, gehienetan alderanzgarria, da. I. Pavlov-ek asmatu zuen deitura. Baldintzapen ekimen batean, animaliari janaria (estimulu ez-baldintzatua) iragartzen duen zirkulu (estimulu baldintzatua) bat erakusten zaionean, listu-jariatzezko erantzun baldintzatua ematera bultzatzen da; honen bidez, azalera berdineko zirkulu eta elipse baten arteko bereizketa erakutsi dakioke: zirkulua erakusten zaion bakoitzean estimulu ez-baldintzatu bat ezartzen bazaio, baina ez elipsea erakusterakoan, desberdintzen ikasten du (elipseari eskainitako listu-jariatzea pixkanaka itzali egiten da). Orduan, bereizketarako ahalmenen azterketa egitearren, elipsearen irudia aldatu daiteke zirkuloarekikoa gerturatuz. Hala ere, elipsearen eta zirkuluaren arteko desberdinketa gehiegi txikiagotuz gero, animaliak bi estimuluen arteko bereizketa galtzen du eta bere portaera zakarki aldatzen da: urduritasuna, aienak, erasokortasunak, asaldura orokorreko edo axolagabekeriazko emoziozko erreakzioak. Portaeraren arazo hauekin batera ezaugarri psikosomatikoak azaleratzen dira: takikardia, ultzera gastrikoa, eta abar. Neurosi esperimentalaren adierazpenek antzekotasun nabarmenak dauzkate gizakien neurosiekin; horrenbestez, bere bilakaeraren oinarria baldintzapena izango litzatekeen ustetan, saiakera ugari egin dira neurosiak baldintzapenezko prozedurekin tratatzeko. Hala eta guztiz ere, neurosien sakoneko izaera sinbolikoak nekez onartarazten du animalietan ikertutako neurosi esperimentalarekiko erredukzio sinple hau.

Nerbio-sistemaren inguruan soilik biltzen diren disziplinek osatzen dituzte neurozientziak.

Neurozientzia deitura 1960. hamarkadan sarrarazi zen. Nerbio-sistemako maila molekularraren, biokimikoaren, zelularraren azterketa izendatzen du, bai funtzionamendu alorrean bai bere egituraketa garaienen motei dagokienean (hizkuntza, arazoen zuzenketa, ezagueren eskuratzea, eta abar). Neurozientzien bitartez erabat trenkatuta zeuden disziplinen elkarrekintza lortu da. Duela gutxi elkarrekiko eskaintza oparoa egin dute neurozientziek eta zientzia kognitiboek, Neurotzientzia kognitiboen disziplina eratzerainokoa.

Edari alkoholikoen erabilera neurtua da eta, helburua, gizabanakakoarenganako eta gizartearenganako eragin gaiztoak ekiditean datza.

Nozioak anbiguotasuna dauka, zeren gizabanakoen alkoholarekiko zaurgarritasuna desberdina da batetik bestera. Neurritasun (templanza, tempérance) deitura, beraz, nahiz eta alkolarenganako mesfidatiak izan, edatea erabat debekatzen ez duten taldeeentzat gordetzen da.

Emakumezkoek jasaten duten gehiegizko sexu-desira da, mendebaldeko gizartean emakumeei ohikoa ez zaizkien jarrera seduzitzaileetara eta probokatzaileetara bideratzen duena.

D. T. De Bienville sendagileak deskribatu zuen, 1772an, “benetako sexu-gaitz” bezala, “uteroko grina” (fureur utérine) gisa, “ahalkearen uztarri itzela eta loriatsua astintzea” bideratzen zuena, “aurpegi argiro lizunarekin” eta “ahots kriminal bezain doilorrarekin aurrean suertatutako edozeini bere lizunkeria aseezinei erantzuna eskatzera” bultzatzen zuena. Gizonezkoen Satiriasiarekin alderatzen da eta erasan fisiko edo mentalarekin baino gehiago diagnostiko moralarekin dauka zerikusia, nahiz eta batzuetan aztoramen endokrinoekin (hiperrobarismoa) lotura eduki dezakeen.

Psikoanalisian: M. Klein-entzat: Ni-ak nortasunaren egituraketa izendatzen duen bezala, Norbera-k nortasun osoaren sentimenduen eta irriken multzoa adierazi nahi du. Objektua on eta txar aldera banantzen denean, Norbera-ri ere berdin gertatzen zaio eta bi zatien arteko gatazka sortzen da.

Terapian: Palo Alto-ko eskolarentzat: gizabanakoaren Ni-a bere identitateak eta baloreez eta ez-baloreez ornitzen den autonomiak bereizten dute. Familia-ekosisteman Norbera familia-mitoaren erreferentzian eraikitzen da eta, Murray Bowen-en ustetan, Norberaren desberdintze-prozesuan.

Egiazko self/Self faltsu bereizketa egin zuen D. W. Winnicot-ek umearen bilakaera desbribatzerakoan. Bere ustetan, irriken esigentziek haurraren Ni-a ingurugiroarenak ez baizik Norberarenak (Self) izango litzakeen egoerara bideratzen dute.

Winnicot-ek paraleloa ezarri zuen egiazko norberaren eta norbera faltsuaren artean: Freud-ek pultsioen edo genital aurretiko eta genital sexualiatatea gobernatzen duen Ni-aren zati zentralaren eta Ni-aren kanpo alderantz zuzendutako zatiaren artean eginiko bereizketa berrartu zuen Winnicot-ek: Norbera faltsua ongi hezitako giza-arretaren, modu onen eta nolabaiteko zuhurtasunaren egituraketak adierazten du. Egiazko Norbera berezkoa da eta, nahiko ona den amaren eraginez, inguruko gertakizun eta berezkotasunarekin bat dator.

Familiako funtsezko ez-desberdintzean abiatuz, gizabanakotasun afektiboaren eta adimentsuaren mailaren arabera, pertsona baten Ni-ak lortzen duen desberdintzeari deitzen zaio norberatasun bereizketa (Murray Bowen).

Nozio honek gizabanakoaren emoziozko alderdiaren sortzezko loturen amaiezina azpimarratzen du. Hala eta guztiz ere, familiako partaide bakoitzak neurri desberdineko norberatasun bereizketa eduki ohi du.

Norberaren kontzientziaren arazoak dira, “denboran zehar identitate bera edukitze sentimenduaren” (K. Jaspers) erasanak edo galerak bereizten dituztenak.

Nortasun arazoak despertsonalizazio sindromearen osagaiak dira (ikusi despertsonalizazioa) eta autonomiarako sentimenduen, berezkotasunaren eta Ni-aren batasunaren (bitan banatzea) galerarekin batera ager daitezke. P. Janet-ek deskribatu zituen aurrenekoz psikastenia aztertu zuenean. Larritasun egoera eta errealitatearekiko loturaren galera izan ohi ditu lagun. Despertsonalizazioaren azpian sakoneko larritasuna egon ohi da, hau da norberaren errealitatearekiko eta inguruarekiko zalantza.

Krepuskulu eta oniroide egoeretan aurkitzen dira eta baita eskizofreniaren hasierako era pseudoneurotikoetan ere. Zenbait esperientzia psikodisleptikotan ere (toxikoen, meskalinaren, L.S.D.aren, kannabisaren eta abarren erabileran) ager daitezke.

Medikuntzako taxonomiara bideratu dezakeen gaitzen deskribapena eta sailkapena da. Etnografia etnologiatik bezala, nosologiatik bereizten da.

Teoria patogenikoetara eta, batzuetan, orokorreko sistema patologikoetara daraman gaitzen orotariko zientzia da.

Maiz, nosografiarekin nahasten da, orduan gaitzen sailkapenerako metodo huts gisa hartzen delarik. Arriskua, beti bezala eta psikiatrian batez ere, honetan datza: eragile eta prozesu etiologikoko sailkapen bati sindrome klinikoen beste sailkapen bat itsastean. Oztopo hori ekiditearren eratu dira DSM deituriko Diagnostiko eta Estatistika Eskuliburua eta 10.go Gaitzen Nazioarteko Sailkapena (CIE-10). Bestalde, nosologiaren aurkako psikiatra asko daude, “medikuntza-gaitza”ren analogoa litzatekeen “gaitz-mentala”ren nozioa errefusatuz, erasan psikikoen kontzepzio bateratua defendatzen dutenak.

Nozioak 1945etik aurrera hartu zuen indarra, psikoanalisian ordurarte erabilitako objektuaren nozioa birmoldatu zenean; Winnicott eta Lacan bertatik aldendu ziren, iragaiteezko objektuarekin bata eta, objektu txikiarekin bestea.

Karl Abraham-ek libidoaren aldiez eginiko hausnarketatik abiatuz, Melania Klein-ek hitzaldi bakarrean Depresiozko jarreraren eta Objektuaren (ona eta txarra) kontzeptuak sarrarazi zituen. Freud bere pultsioen eta aldien teoriaren barnean soilik arduratu zen objektuaz, eta klibajea (banantzea) Ni-arentzat gorde zuen. Abraham-ek, klinika psikoanalitikoa aztoramen mentaletara zabaltzeko egitasmoarekin, freudiar kontzeptuak berraztertu zituen eta umearen eta ingurugiroaren harreman arkaikoak deskribatzen saiatu zen, egoera psikotikoen jatorri goiztiarra ulertzearren. Horretarako objektuaren eta aldiaren nozio klasikoak suntsitu zituen, osoko objektua objektu partzialarekin ordezkatuz. Freud-ek berrikuntza zehaztasun batekin onartu zuen, hots, ez daude objektu partzialak, pultsio partzialak baizik. Bere iritziz, pultsioek gorputzaren edo gorputzetik askatutako zenbait zati hartzen dituzte objektu bezala: bularra, gorozkiak, fetitxea bera ere bai.

Objektu ona eta gaiztoa: 1934an Melania Klein-ek klibajea objektuan sartu zuen, objektua onean eta txarrean zatikatuz. Objektu partziala (bularra adibidez), orduan, umearen desiraren objektua (objektu ona) den bular idealean eta gorrotoaren eta izuaren objektua den bular jazarlean klibatzen edo banantzen da, zatikatu gisan antzemanez.

Terminologia honek errealitate psikikoaren inguruko hausnarketa berri bat ekarri zuen, ondo erakutsiz nola, larritasunez, izuz, gorrotoz eta idealizazioz jositako umeen mundu fantasmatikoa, psikosietan berraurkitzen den (subjektuak ez du lortzen ama osoko objektu bezala hautematea, baizik eta, klibaje ereduaren arabera, objektu ona eta gaiztoa bezala); baina ez psikosietan soilik, bilakaera arrunt eta normalean ere bai, zeren subjektu orok amaren galera partzialari darion jazarpenezko egoeratik irtetzeko, derrigorrez, jarrera depresibotik igaro beharra dauka (Ikusi Melania Klein).

Objektu (txikia): Jacques Lacan-ek sarrarazi zuen esaera 1960an. Subjektuak desiratu arren ihes egiten dion objetua izendatu nahi du; ihes egiten dionez ezin du irudikatu eta sinbolizatu ezinezko ondar bihurtzen da. Horrela “izakiaren gabezia” bat bezala agertzen da, edo gorputzetik banandutako lau objektu partzialen itxura lehertuaren gisa: zurgapeneko objektua den bularra; hustuketako objektuak diren gorozkiak, desira beraren objektuak diren ahotsa eta begirada.

Objektu-harremana: Freud-en ondorengoan erabiltzen duten esaera da. Subjektuak kanpoko munduarekin dauzkan harremanaren era fantasmatikoak adierazten ditu; subjektuak objektuekiko eginiko aukeraren arabera azaleratzen dira.

Iragaitezko objektua (objeto transicional): Edozein gurasok euren haurraren behaketan ikuskatzen duten errealitate baten kontzeptualizazio aipagarria da: ume txikiak, urteetan zehar, berarekin gordetzen du kutunen duen objektu bat eta, maiz, uzteari uko egiten dio. Behaketa hau objektu-harremanaren egituraketa teorikoan osatu zuten kleiniarrek Winnicott-en gidaritzapean.

Iragaitezko objektua ilusioaren eta jolasaren esparruan kokatu zuen. Haurrak, bularraren ordezko “daukan arren”, ez du onartzen kanpoko gauza bat izango balitz legez: “bere Nia-ez den aurreneko ondasuna” da. Bigarren helburua Ni-aren eta ez-Ni-aren arteko bereizketa prozesuari dagokion banantze-larritasunetik babestea du. Umearen igarotze bat adierazten duelako da iragaitezko objektua: amaren gorputzarekin bategite egoeratik, ama berarengandik desberdin bezala antzemanez banantzea onartzen duen egoerarainokoa, hain zuzen. Iragaite bat dago: fusiozko harreman (ez-Ni) batetik objektuzko errealitatearen (Ni) sinbolizazio batera.

Kultur kristauaren irakurketa fenomenologiko batean oinarritu zuen kontzepzio hau, hau da, transubstantziazioaren eztabaidan. Winnicott-en ustetan, ogia eta ardoaren eraldaketa Jesus-en gorputz eta odolean, iragaitezko fenomenoa da.

Aztoramen psikikoa da eta bere ezaugarri nagusia honetan datza: subjektuaren pentsamenduan, morbidoa izan arren, bere eragiketa psikikoaren ekoizpena den ideia edo sentimendu bat sartzen da eta, bere gogo kontzientearen aurka, bertan irauten du denbora ezjakin batean, ezabaketarako ahalegin guztiak alferrikakoak suertatzen direlarik.

J. P. Falret-ek sarrarazi zuen hitza eta latinezko Obsidere (setiatu) hitzaz baliatu zen pazientearen kontzientzia benetan setiatzen dituzten ideia patologikoen izaera azpimarratzeko. Gaixoek, euretatik libratzeko ahalmenik ez zeukatenez, luzaroan borondatearen gaitz bezala hartu zen. Freud-ek, errepresio, isladatze, baliogabetze eta uzki-aldirainoko atzeratze nozioak erabiliz, esanahi psikoanalitikoa ezarri zion.

Gogo kontzientearen aurkako ekimenera bultzatzen duen konpultsioarekin lotzen da ohi denez. Gainera, alemanieraz, hitz berak obsesioa eta konpultsioa izendatzen ditu: Zwangvorstellung = obsesiozko irudikapena, Zwanghandlung = konpultsiozko ekimena).

Obsesiozko fenomeno hauek arrunt samarrak dira (populazio orokorreko %2k jasaten ditu). Klinikoki fobiazko, ideien alorreko eta erritoz ekiditen diren bulkadazko (konpultsioa) obsesioak bereizten dira. Obsesiozko egituraketak, “obsesiozko ardura hutsaren” eta baliogabea suertatzen den “erasan sakonaren” artean, maila asko eduki ditzake. Aztoramenok, pazienteen herenean, 15 urterako agertzen dira. Umeen arazo obsesiboak ohikoagoak izaten dira gizonezkoetan eta, sarri, arazo neurologikoak eta psikopatologikoak gehitzen zaizkie. Haurtzaroan arazo obsesiboak gutxitan diagnostikatzen dira, nekez eragozten baitute ekimen eskolarra.

Tratamenduak desberdinak eta osagarriak dira: psikoanalisia, banakako psikoterapia, portaerazko terapia kognitiboak (esposiziozko teknika batik-bat) eta, azkenik, kimioterapiak. Berriki, serotoninaren berrartzaileen inhibitzaileen aurkikuntzak eta erabilerak etekin onak eskaini ditu.

Aztoramenok, orokorrean, gogorrak eta iraunkorrak direnez, sendatze lanak luze joan ohi dira, psikoanalisia aukeratuz gero, batez ere.

Bere aparailu psikikoaren kontzepzioari esker Freud-ek isladatutako entitate klinikoa da: ordurarte “zalantzaren erotasuna”, “ukimenaren fobia”, “obsesioa”, “konpultsioa” deiturikoak, obsesiozko ideiak atzera botatako (represión, refoulement) desiren adierazpena zirelako interpretazioa erabiliz, neurosi bihurtu zituen.

Kasu aitzindaria 1909an argitaratu zuen, “Arratoien Gizona”, hain zuzen (Bost psikoanalisi). Bere iritzirako obsesio-neurosiak, kutsu somatikorik ez daukanez, histeriak baino ulergarriagoa izan beharko luke. Obsesiozko sintomak mentalak soilik izan arren, hala ere, ilunagoak suertatzen zaizkigu. Hurbiltzearen zailtasuna, ziurrenik, obsesio-neurosiak eragiketa psikikoarekiko daukan gertutasunari zor zaio; normalean, adibidez, prozedura logiko batez argitu nahi izaten da. Bestalde, egituraketa mental honek, gure harreman gatazkatsuenetakoa sartzen du jokoan, aitarekin lotzen gaituena hain justu ere.

Klinika: hasteko, histeriatik bereizten duten bi ezaugarri nagusi dauzka: gizonezkoenganako hautazko afinitatea, esklusiboa ez izan arren; pazienteak gaitza onartzeko eta jakinarazteko daukan erreparoa (maiz hirugarrengo batek bultzatzen du kontsultara).

Neurosi honek gizonezkoenganako daukan makurdura adierazgarria da: Edipo-konplexuaren garrantzia erakusten du, non sexu psikikoa bere lekuan kokatzen den (ulermena zailtzen zuen ezkutuko eragilea). Gaitzaren onartzeari dagokionean berriz, agerian geratzen da gaitza “huts moral” gisa jasaten dela, ez patologia bat bezala.

Obsesiozko ideiek, bulkadazko ekimenekin batera eta hauek kontrolatzeko defentsako engaiamenduek osatzen dute sintomatologia nagusia.

Aipagarria da obsesioen izaera sakrilegoa: errespetoa, omenaldia, ospea eskatzen duten egoerek “ideia iraingarriak”, lizunak, eskatologikoak, kriminalak esnarazten dituzte. Kanpotik ezarritako ideia gisa aurkeztu arren, subjektuak bere gogoaren adierazle bezala hartzen ditu, txundituta, izututa. Beraz eta egiaz ez dira inoiz sorrera arrotzeko gisa onartzen, nahiz eta batzuetan kasik haluzinazio bezala “entzuten” diren. Orduan, ordain-ideiez osaturiko borroka hasten da, egun osoko iharduera mentala bereganatzen duena, aurkako neurri hauek ere infiltratuak direla ohartzen den arterainokoa. Horrela gotorleku setiatuaren irudia inposatzen da, su eta gar eraikitako hesiak erasotzailearen aginduetara igarotzen direlarik behin eta berriz. Honek guztiak amesgaiztoa gogoratzen du, baina komikotik ere badauka. Egiaztatzeetan eta ordainetan egiten diren bulkadazko ekimenak anbiguotasun ikutua daukate eta eurak ere, nahi gabe, lizun edo sakrilego kausitu daitezke.

Eztabaida hau kezka giroan igarotzen da eta ez da inongo ziurtasunera iristen. Zalantza honetan galdeketa gorri bat nagusitzen da, egiaztatze errepikatuetara bideratzen duena; egiaztatzeek ez dituzte asebetetzen inoiz (adibidez, ohartzeke norbait hil ote dut autoarekin? Bira hartu eta atzean utzitako bidegurutzeraino itzuliko da; ez dago inor hilda; baino bitartean, agian, anbulantzia batek jasoko zuen…) Azpimarratzekoak dira tankera honetako sintomak, ekimena eta zalantza elkartzen baitituzte; obsesionatuak ez dauka oker bat egiteko beldurra soilik, oharkabean egingo zuelakoarena ere badauka.

Arratoien gizona: 1905ean Freud-en kontsultan agertu zen Ernst Lanzer: adimentsua, ausarta, jatorra, baina oso gaixoa. Bere sintoma nagusia soldadutzan azaldu zitzaion, postari bati zor ziona ordaindu ezinean aurkitu zenean; gertakizun horren inguruan korapilo handia eraiki zen, tartean gupidagabeko kapitain bat zelarik (gorputz-zigorren zalea, bere menpean zeudenei Ekialdeko tormentu bat kontatu zien: gizon biluz bat barruan arratoiak zeuzkan ontzi batean eseri ohi zuten loturik; arratoiak, gosez, uzkitik gora …) Bitartekari batez baliatuz ordainketarako agindu zorrotzak neurrigabeko kezka eta beldurrak sortu zizkion: bere sendikoei gauza ikaragarriak gertatuko zitzaizkiekelakoan..., aitari batez ere. Freud Lanzer-ek bere aitarekiko (pixka bat lehenago hil zena) zeukan erreprimitutako gorrotoa onartarazten saiatu zen; erakustarazten nola genitalitateko uko batek bideratu dezakeen libidoaren uzki-aldiko atzerapeneraino: hau suntsiketaren desira bihurtzen delarik. Ernst asko ondu omen zen; hobekuntza 1914ko gudarekin bukatu zen.

Psikoanalisiaren aurkariek “pansexualismoaz” salatu zuten Freud. Honek, 1907-1926 urteen artean, obsesio-neurosiaren teoria birmoldatu egin zuen. Bere iritzian arratoien gizonaren eta obsesiboaren sexu-eraketan uzki-erotismoa nagusitzen da, “hariketa erlijiosoetan” gertatzen den legez. Erlijioaren (zeinen erritoek zentzua daukaten) eta obsesio-zeremoniaren (non erritoek esanahi neurotikoa daukaten) arteko analogia egiaztatuz, Freud-ek neurosia gizabanakoaren erlijio gisa karakterizatzen du, eta erlijioa obsesio unibertsala bezala.

1913an, Totem eta tabu liburuan, honela idatzi zuen: “neurosiek, alde batetik, era harrigarrian eta sakonean bat datoz artearen, erlijioaren eta filosofiaren ekoizpen sozialekin; bestalde, eurak distortsio gisa agertzen dira. Ausartu gintezke histeria sortze baten distortsioa dela esatera; bulkadazko neurosia erlijio baten irudi desitxuratua dela, eta eldarnio paranoikoa filosofiako sistema baten irudi eraldatua dela”. Obsesioak hala ere, eta horrez gain, sexu-bizitzaren uzkialdiranoiko atzeratzea ere izaten jarraitzen zuen eta baita honi dagokion korolarioa ere: gizaki eraikuntzaren berezko gorrotoa. Zeren, Freud-en ustetan, maitasunaren aurretik gorrotoak egituratzen ditu gizakien harremanak, eta horrek derrigortzen du defentsazko moral baten eraikuntzara.

1926an, Inhibizioa, Sintoma eta angustia liburuan, bere bigarren topikoek (Zera, Ni-a, Super-Nia) eta “hil-irrika” nozioek teoria berrikustera bultzatu zuten. Obsesio-neurosia, orduan, Ni-ak Super-Ni-ak zigortua izatearen daukan beldurrean sortuko litzateke. Super-Ni-ak Nia-rengan epaile zorrotz eta zurrun baten gisan iharduten duen bitartean, Ni-a Zera-ren irrika suntsitzaileei eustera derrigortuta dago, horretarako eskrupuluen, garbiketaren, erruduntasunezko eta errukizko sentimenduen tankerako eraketa erreaktiboak garatzen dituelarik. Horrenbestez irteera gabeko infernu baten sartzen da.

Baina infernu hau instituzio patriarkal baten bertsio patologikoa besterik ez da, judukristauarena hain zuzen, Freud-ek, halaber, bere alderdi ahulak eta merituzkoak aipatzen dituelarik. Patriarkatuari itsatsi zizkion zientziaren eta arrazoiaren aurrerapenak. Freudismoa bera zientzia horren adierazpena da, familia eta aitaren egitea deseustatze saiakeretatik defendituko lukeena. 1938an, Moises eta erlijio monoteistan, azkenik, erlijioaren eta egituraketa obsesiboaren hausnarketa paraleloan jarraituz, aitarenganako harremanaren adierazle diren maitasunaren eta gorrotoaren anbibalentzia aipatu zituen.

Beraz, obsesio-neurosia txundigarria izan zen beti Freud-entzat, batez ere harreman edipikoaren funtsa eszenaratzen zuelako. 1907an, Jung-i idatzitako eskutitz batean, bere burua obsesiboaren hazpegiekin marraztu zuen: “zu, gizon osasuntsu hori, eredu histerikoaren kategoriako partaidea bazara, nik niretzak obsesiboarena aldarrikatzen dut”. Edipo-ren historia ere obsesio-neurosi bezala aurkeztu zuen.

Bat-bateko eta eutsiezineko ekimenerako joera da, gogoaren aginteari ihes egiten diona eta, hasiz gero, kasik automatikoki eta ezinbestean burutzen dena.

A. Janov-ek 1967an Estatu Batuetan eratu zuen teknika psikoterapeutikoa da, eta trauma fisiko edo psikiko baten arlo psikologikoko berbizipen dramatiko zorrotzean oinarritzen da.

Janov-en pentsaera “Humanistic Psychology” korrontean sustatzen da. Janov-en arabera Ni-a Ni errealak (organismoaren egiazko eta funtsezko sentimenak, hots oinarrizko beharrak) eta Ni irrealak (egiazko beharrak behar neurotikoetan edo sinbolikoetan bihurtzen dituena; egiazko asebetetzeak ere asebetetze sinboliko bihurtzen dituena) osatzen dute. Ni irrealaren bilakaera “oinarrizko” (primales) eszenetan abiatzen da, non umearen benetako behar eta sentimenduak ez diren asetzen; horrek oinaze jasanezina eragiten duenez, beharrak eta sentimenak ukatzen eta atzera botatzen dituen babes sistema bat eratzen da. Neurosia bi Ni hauen sintesia izango litzateke, eta euren arteko gatazka amaigabeak gizakiaren tentsio iraunkorra eragiten du. “Oinarrizko terapiaren” helburua gaixoa pertsona erreal bihurtzean datza, bere Ni erreala berraurkituz, defentsa eta tentsio orotik libratuz. Horretarako, Janov-en ustetan, oinarrizko egoera traumatikoetan zeuden beharren frustrazioek eragindako sentimendu orokorra berbizi behar da; berbizipenak askatzen duen oinazea garrasiarekin adierazten da (oinarrizko garrasia), eragin eta ondorio den babes sistema suntsituz eta, bide batez, baita Ni irreala ere. Oinarrizko garrasiaren sendatze saioak babarka edo taldeka egin daitezke.

Norberarentzat, ingurugiroarentzat eta gizakiarentzat kalterik gabe noizbehinka drogetara jotzen duenari deitzen zaio olgetako erabiltzailea.

Usadioa 1970ko hamarkadan zabaldu zen. Nerabeak eta ikasleak hasi ziren lehendabizikoz droga leunak, kannabisa gehienbat eta baita ere psikodeliko deiturikoak, bizikidetasunezko taldeetan kontsumitzen. Laster, ordea, ohitura droga gogorretara ere igaro zen. Noizbehinkako eta ez-menpekotasun honetan oinarrituz zenbaitek droga leunen legalizazioa eskatu zuten, eta batzuek (T. Szasz, N. Zinberg, Peele) baita gogorrena ere. Eztabaidak, gaur egun ere jarraitzen du.

Sortze organikoko gabezia mental orokorra da.

Zenbait garun malformazioek eta dismetaboliek gisa honetako gabezia psikikozko bilakaera dakarte. Adibidez, Guthrie-ren test-ak detektatzen dituen jaraunspenezko oligofreniak. Deitura, hala ere, gero eta gutxiago erabiltzen da mental atzerapenaren mesedetan.

Ametsetako pentsaerarekin antza daukan nahasterik gabeko eldarniozko egoera bati deitzen zaio horrela.

Nahiz eta biak subakutuak izan Deliriumeko nahaste onirikoetik bereizi behar da. Luzeak direnean ere eldarnio alderanzgarriak izan ohi dira eta “kontzientzia galtze egoera” honi ez dario nortasunaren erasan sakonik, ez mental disoziaziorik ere, eskizofrenian gertatzen den legez. Aitzitik, psikosi histerikoen edo psikosi maniako-depresiboen eldarniozko mota batzuen taldean sar daiteke.

Opioan edo substantzia natural batean oinarrituta prestatzen den sustantzia sintetikoa edo semisintetikoa da eta opioaren antzeko eragina dauka.

Zalantzarik gabe opioa da sendagai zaharrena. Galeno-ren ondoren prestaketa farmazeutiko anitz egin dira opioan sustatuz: Sydenham-en laudanoa (XVII. Mendean), elixir paregorikoa, eta abar. Opioaren alkaloide eraginkor garrantzitsuena morfina da; kodeina, eztularen aurkako ekintzagatik, asko erabiltzen da; psikotropo eta analgesikoa ere bada; drogazaleentzat heroinaren ordezkoa da; tebaina ere alkaloide psiko-eraginkorra da. Eraginkortasun hau gabeko alkaloideak dira papaberina, nartzeina eta noskapina. Deribatu semisintetiko garrantzitsuena diazetil-morfina edo heroína da. Produktu idealaren, hau da menpekotasunik sortu gabe morfinaren eragin sendagarriak edukiko lituzkeenaren bila, opiazeo anitz sintetizatu dira, baina denak estupefaziente eta toxikomanogenoen artean sailkatu dira: drogazaleek ongi ezagutzen dituzten pertidina eta dextromoramida; zertxobait ahulagoak diren pentazozina eta dextropropoxifeno; fentanil, kirurgi anestesian erabiltzen dena. Metadonak aipamen berezia merezi du: eragin berdineko opiazeoa da eta neurri berdineko menpekotasuna sortarazten du, baina egite luzea dario (24 ordutik gorakoa). Horregatik mantenuko tratamendu gisa erabiltzen da.

Analgesia da opiazeoen eragin psikotropo garrantzitsuena: mota guztietako minak, kronikoak batik bat, kentzen edo gutxiagotzen dituzte. Ondorio honen garrantzia eta iraunkortasuna substantzien eta nola ematen diren araberakoa da. Paraleloki anestesia ere agertzen da (mingarri ez diren hautemateen gutxiagotzea). Euforia, baretasuna, eragin “narkotikoa” analgesiko ekimenarekin estuki lotuita daude.

Alor fisikoan bere eragina miosiarekin, goragale eta okadekin, idorreriarekin eta arnasketako depresioarekin (neurri txikienean eztularen aurkakoa, handienean arnasketaren geratzea eta koma sortzen dituena) agertzen da. Tolerantzia (organismoaren ohitura) indartsua da, dosi hilgarriarentzakoa ere bai: menpean daudenek beste edozeinentzat hilgarriak liratekeen dosiak hartzen dituzte. Kentze-sindromearekin adierazten den menpekotasun psikiko eta fisiko oso larria sortzen dute (ikusi heroina).

1970-1980 geroztik opiazoen ekimen mekanismoaren ulermenean aurkikuntza handiak egon dira: lehenengo, produktu hauen esparru hartzaileak aurkitu ziren nerbio-sistema zentralean, geroago, neuronetako hartzaile bereziak eta, azkenik, substantzia endogeno batzuk isladatu eta identifikatu ziren, hartzaile berezietan kokatzen diren endorfinak hain zuzen. Endorfinok izango lirateke minaren modulatzaileak, plazerrarenak alegia (erregulazio bihurtuko litzatekeen “plazer-printzipioaren” baieztapen neurofisiologikoa izango litzateke). Opiazeoek, kokaleku hartzaileak betetzen dituztenean, mina kentzen dute eta plazerra ezarri. Neuronetan gertarazten duten egokitzapena euren eraginen mailakako gutxiagotzearekin adierazten da. Opiazeoen hartzea geratzen denean, ohiko zelular mekanismoen berreskuratzearen aurretik, alderantzizko ekimena suertatzen da: gabezia, dagokion oinazezko jarraigoarekin. Zenbait farmakologoren ustetan toxikomanien giltza endorfinetan legoke (endorfinen defizitean, edo hartzaileen eskasian, eta abar). Egokiagoa dirudi, soilik, datu klinikoen eta kanpotik datorren gozamen toxikoaren errealitatearen egiaztatzea ikustea. Opiazeoekiko antagonistak diren eta bere eraginak deusestatzen dituzten molekulak ere badaude. Naloxona, adibidez, gaindosiek sortutako komatan erabiltzen dena. Eta batzuek “antabus” alkoholikoetan erabiltzen den legez, drogazaleetan naloxona erabiltzea proposatu dute (ikusi abertsio tratamendua). Gaur egungo ikerketak bide batez agonista eta antagonista diren egite mistoko substantzietara zuzentzen dira: eragin opiazeoa daukate baina, aldi berean, hartzaileak blokeatzen dituzte beste morfinikoen egitea eragotziz (buprenorfinak, adibidez). Substantziok ere minaren tratamendua hobetu arren gehiegikeria toxikomanora bideratzen dute.

Lo-belarraren alkaloideetan aberatsa den zukua da (Papaver somniferum albumi). Opio gordina lo-belarraren koagulatutako latex-aren kapsula da. Medikuntzarako prestatutako beste mota batzuetan ere aurkezten da.

Opioaren gaitasun psikotropoen lehendabiziko aipamena gure aroaren lau mila urte aurreko Uruk hiri sumeriarreko aztarna kuneiformetan aurkitzen da. Mesopotamian, Txinan, Egipton eta Grezian lo-belarra baregarri, antalgiko eta somnifero gisa erabilitako sendagaia izan zen. Odisean aipatzen den “nepenthes”, ahanzturaren droga, lo-belarra izango zen ziurrenik. Hipokrates-en ondoren Andromacus-ek (Neron-en sendagilea) osagarri bezala agintzen zuen, baita II. mendeko Galenok ere: theriaqueren bultzatzailea izan zen, hau da XX. menderaino iraun zuen opioan oinarritutako prestaketa oso konplexu batena. Aurrenetariko opiomanoa Marko Aurelio izan omen zen.

Opioaren mito erromantikoa beste prestakuntza batean ere sustatu zen; Th. Sydenham sendagile britaniarraren “laudanoan” hain zuzen (XVII. Mendean.)

XIX. mendean Indian eginiko lo-belarraren laborantzek ekoizpen oparoak eman zizkieten ingelesei. Txina-ri saltzen zioten gehienbat eta txinatarrek osasun publikoko babes neurriak hartzera behartu zituzten. Victoria erreginaren agindupean opioaren gudak burutu ziren, txinatarrak opioaren merkataritzara derrigortu nahian.

XX. mendearen hasieran txinatar etorkinen opio erabilera kanpotik eratorritako menpekotasun gaiztoena bihurtu zen Estatu Batuetan. Nazioarteko bileren ondoren aurreneko debekuak iritsi ziren, estupefaziente bezala sailkatuz.

S. T. Coleridge-rekin batera Th. De Quincey-k eratu zuen opioaren mitoa: droga ahalguztiduna, satanikoa, panazea eta inongo ondorio patogenorik gabekoa (Droga jale baten aitorpenak,1822). Quincey-k bezala Baudelaire-k laudano-ra jo zuen, helburu terapeutikoarekin lehendabizikoz. Drogekiko lilura eta ambibalentzia argi asko azaleratu zituen bere Paradisu artifizial liburuan. XIX. mende bukaerako “dekadentistek” opioan suspergarri bat aurkitu zuten: opioa literaturako objektu erromantikoa bihurtu zen, droga modernoen mitoari hasiera emanez. “Terapeutiko” deituriko opiomaniari exotismoa gehitu zitzaion eta marinelek ekialdetik ekarritako “erretokiak” eraiki ziren. C. Farrére eta P. Loti lekukoak izan ziren. Beste psikotropoei bezala opioari euforia, anestesia eta menpekotasun fisikoa eta psikikoa darizkio. Gaur eguneko drogazaleen artean ez dauka leku handirik. Begikoagoak dituzte heroinaren tankerako opiazeo kontzentratuagoak eta indartsuagoak.

Egintza-juridikoetan beste bat ordezkatzeko kargudun pertsonari deitzen zaio ordezkari.

Hiru babes motako ekimen zibilak daude: tutoretza, zaintza (kuratela) eta justiziaren salbagoarda. Azkeneko hau eskubide guztiak heldu baten arabera uzten dituen premiazko eta behin-behineko neurria da. Hala ere, arduradunak bere ondasunak kudeatzeko aurretik ordezkari bat izendatuko balu, hau egiaztatu egiten da bai salbagoardan ipini aurretik, bai ondoren. Behar izanez gero, tutoretzako epaileak izenda dezake ordezkari berezi bat ekimen jakin batzuetarako. Mandamendu ezean, negozioen kudeaketako ohiko arautegira jo behar da.

Organogenesia:

Arazo psikiatrikoak orokorrean eragin organiko bati itsasten dion kontzepzio etiologikoa da.

1840tik aurrera jarri zen indarrean Ph. Pinel eta É. Esquirol-ek defendatzen zuten sorrera psikogenetikoaren aurka. F. Leuret-en tratamendu moral praktikoa izan zen aitzindaria (erasozko eta indarrezko gehiegikeria eta guzti). Gaixo mentala medikuntzako beste edozein gaitzak erasandakoa bezala tratatu behar zen ideian oinarrituz, F. Ferrus eta J. Moreau de Tours-en lorratzean, ikerketak garunaren eri anatomiko eta biologikoetara zuzentzen ziren, erotasunaren mota desberdinen agerpena argitzearren. 1845ean Moreau de Tours-ek lan bat argitaratu zuen hashis-aren eragin toxikoak gaitz mentalarenarekin alderatuz eta, zalantzarik gabe azkarregi, aztoramen psikiko guztiak sortze organikokoak zirela baieztatu zuen. A. J. Bayle-n tesia gogoratzen zen (1822), non “araknitisa” deskribatzen zen: meningeen hantura kronikoa, dementziara eta mailakako paralisia bilakatzen zen eldarnioa zeriona ( Requin-ek “mailakako paralisi orokorra” deitura ezarri zion). Meningitis kroniko hau, orduan, meningeen eta garunaren erasanek sorturiko gaitz mentalen eredu bihurtu zen. Beraz, “erotasun sintomatiko” soiletik “funtsezko erotasunerainoko” urratsa eman zen, bertan “berezko erotasuna” ikusiz.

Urte batzuk geroago, medikuntzan gaitzak bereiztea ahalbidetzen duten bilakaerazko izaeretan oinarrituz, J. P. Falret-ek “erotasun zirkularrari” estatutu nosologiko zehatza ezarri zion. E. Kraepelin-ek, baieztatuz, “psikosi maniako-depresiboaren “ izena atxiki zion. Honek ere erasan mentalen bereizketa, psikosiena batez ere, eragite organikoa edukiko lukeen bilakaerako irizpidean oinarritu zuen. Garunaren zauri zehatzen aurkikuntza ezean, eragin somatiko “endogenoa” aipatzen zen. “Psikiatriako Delfos-eko orakulua” deitu zion, burlaz, K. Kolle-k. Henri Ey-ren ustetan ere “Gordiar korapilo” hau hausteko ausardiaren beharra zegoen eta, organogenesiari dimentsio dinamikoa erantsiz, gaitz mentalen “organodinamismozko” teoria eratu zuen, neojaksonismoan oinarrituz. Horrela kokapenzale eta erredukzionista zen organogenesiaren organomekanizismotik urrundu zen. Egiaz, alderdi psikodinamikoak funtzionalak soilik ziren organizismotik irtetea ez zuen lortzen. Baina, ordurako, Freud-ek eta psikoanalisiak, XX. mendearen hasieran, berrindartuta zeukaten gaitz mentalen psikogenesia; eta soziogenesiarekin psikiatriaren hazpegi dinamikoenak eta psikoterapia era gehientsuenak suspertu zituzten.

Hala ere, organogenesiak gaurkotasuna mantentzen du, batez ere psikiatria biologikoa deiturikoari, neuropsikiatriari, psikofarmakologiari eta gaiz mentalen diagnostikora eta tratamendura zuzendutako neurozientziei esker. (ikusi neuroigorlea, neuropeptidoa, neuropsikiatria, neuropsikologia, neurozientziak.) Oraingoz, hamaika psikiatren gustuko litzatekeen bakartasunezko teoria soilean sustatzeko egiazko arrazoirik ez dago.

Aldi bateko edo aldi zehatz batzuetako ahazteari, iraganeko oroipenaren zulo bati deitzen zaio oroimen-hutsunea. Garezurreko traumaren, iktus mnesiko edo nahaste aldi baten ondoren ezarritako eta ondo mugatutako oroimenaren gabezia eta oroitzapenen finkapen eza izan ohi da.

Neuropsikiatrian, sindrome pseudobulbarraren gisako garun biguntzeek sortutako aztoramen neurlogikoek uzten duten ahulezia psikiko egoerari dagokio.

Adina eta eragilea kontutan hartu gabe, hizkuntzaren, hitzaren eta ahotsaren aztoramenen ikerketara eta sendaketara zuzentzen den paramedikuntzako espezialitatea da.

Orokorrean, ortofonistaren ekimena sendagilearen erabakiaren osteko izan ohi da. Ortofonistari medikuntzako espezialitate anitzeko egoera patologikoak dagozkio: otorrinolaringologikoak, neurologikoak eta psikologikoak. Haurrengan, garun erasan motoreak eragindako eragozpen sentsorialak detektatu beharko dituzte (gortasuna, itsutasuna) berreziketa goiztiar ortofonikoa ipintzearren. Eragozpen sentsorialik gabeko hizkuntza atzerapenetan ere badaukate zer eskaini ortofonistek hizkuntzaren ulermen eta eragiketa arazoetan.

Helduengan ortofonistaren lana afasia jasandakoen eta laringektomizatuen berreziketara zuzentzen da. Zahartzaroan, ortofonistaren iharduerak, entzumenaren, ahotsaren eta hizkuntzaren arazoen diagnostikoa eta tratamendua errazten eta hobetzen ditu.

Psikeak era orekatuan, erosoan eta eraginkorrean funtzionatzeko eta egoera zailei modu egokian eta bizkor erantzuteko daukan ahalmena da.

Orokorragoa den osasun kontzeptuaren osagaia da: “ez soilik gaitzik edo urritasunik eza, baizik eta osoko ongizate sozialaren, mentalaren era fisikoaren edukiera” (Nazioarteko Osasun Erakundea).

Ikus daitekeenez, definizio honetan garrantzi handia dauka ingurugiroarekiko egokitzapenak, batez ere dagokigun “ongizate mentalarentzat”. Osasun mental ona daukana ingurugiroarekin ondo moldatzen da, familian eta gizartean egoki sustatzen da. Bestalde, behar bezalako oreka mentala dauka; beraz barne eta kanpoko gatazkei irtenbide zuzena eskaintzen die eta bizitzako ekidinezinezko frustrazioak ganoraz jasaten ditu. Hau guztia lortzen ez duenak ez dauka osasun mental egokia eta konpondu gabeko gatazkak neurosiekin eta, batzuetan, errealitatetik at, psikosiekin adierazten dira.

Horregatik, gizartean higiene mentaleko politikak eta gaitz psikiatrikoen neurri prebentiboak eratu dira. Neurriok, garestiak izan daitezkeelakoz, osasun mentaleko beharren ezaguera eskatzen dute. Epidemiologiaren lana da hori (ikusi epidemiologia.) Azterketa epidemiologikoaren arabera, H. Hafner-ek 1979an definitutako osasun mentalaren xedeen lorpenera iritsi behar da:

aurretiko erakunde guztiak ongi erabili;

prebentziorako edo zainketarako egituraketa berriak razionalki antolatu;

lehentasunak zehaztu: honek beharren ezaguera eta premiazko beharren bilakaeraren azterketa suposatzen du, herrien eta kulturen araberakoa.

 

Azken batean, osasun mentaleko politika egoera ekonomikoek, kulturalek eta sozialek baldintzatzen dute, eta baita gizarteak erotasunarekiko eta gaitz mentalekiko dauzkan jarrera eta irizpide kolektiboek ere.

Subjektu batek erasan mental batetik osasun mentaleko egoera egokira egiten duen itzulera da.

Gaitz somatikoetan, orokorki, sendatzeak eragile gaiztoaren desagerketa eta aurretiko osoko egoeran berrezartzea suposatzen du (restitutio ad integrum). Osatze psikikoa, alderantziz, bilakaera psikoafektiboaren aldi eta egoera berri bat da gehienetan. Eta, ikusmira honetan, gaitzak eginkizun baikorra betetzen du eta, batzuetan, nortasunaren aurreratze bat dakar. Baikor ez diren beste kasuetan, berriz, gutxiagotzea eta egonkortzea soilik lortzen da eta, ondorio gisa, iharduera mentalaren urritasuna edota eragozpena ezartzen da.

R. Spitz-en ustetan, instituzioetan kokatutako haurrengan, gabezia afektiboaren eraginez, mailaka ezartzen den egoera fisikoaren aztoramen sakona da.

Amarekiko banantzea jaiotzatik sei hilabetera suertatzen denean, haur-amaren harremana ezarrita dagoenean, nahiz eta irudi egonkorrarekiko identifikatzea osokoa ez egon, darion larritasunezko inhibizioa, kanpoko munduarekiko ezaxolakeria (depresio anaklitikoa) dasagertu daitezke amarenganako itzulerarekin. Gabezia afektiboa osokoa eta goiztiarra denean, berriz, aztoramenak akidurara (marasmo) bideratzen dute eta, batzuetan, heriotzaraino. Ospitalismoaz eginiko ikerketak aldakuntza handiak ekarri ditu haur txikien ospitaleratzean.

Gaitz mental bati darion desabantaila edo giza-gutxiagotasuna da. Handikap hitza ere erabiltzen da. Zorizko jokoa izendatzen zuen handicap hitza zaldi lasterketara eraman zuten ingelesek: zaldi bizkorrenei, makalagoen aukerak orekatzearren, pisu bat ezartzen zitzaien, handicap-a edo oztopoa hain zuzen.

Nozioa giza-medikuntzako hiztegira igaro da: “gabezia edo gutxiagotze fisiko edo mental baten ondorioz, lanerako aukeren eta baldintzen murrizketa jasaten duen oro oztopatua da”.

Hiru nozio dira ongi bereizi beharrekoak: Gutxiagotzea: erasan anatomofisiologikoak sortzen duen prozesu morbido edo traumatikoa, alde batetik; Moldatu ezina: prozesuak subjektuaren autonomian eta baliabideetan eragiten duten ondorioa, beste alde batetik; eta, azkenik, Oztopoa: benetako giza desabantaila, lan eta giza iharduerako aukerak eta baldintzak aldatzen dituena. Azkeneko hau ez da, beraz, erraz neurtu daitekeen ezgaitasun bat, baizik eta oztopatuaren eta bere ingurugiroaren arteko elkarrekiko harremanen ondorioa. Hau guztia kontutan harturik, euren babeserako geroz eta legeria gehiago egituratzen ari da.

Batzuetan abiada oso bizian egiten den eta takifemia gogorarazten duen hitzen, silaben eta onomatopeien errepikapena da.

Dementzietan eta eskifroneniaren egoera katatonikoetan agertu ohi da, maiz ekopraxia eta ekolaliarekin (zenbaitentzat palilalia autoekolalia da) batera. Parkinson-ean ere ikus daiteke. Orduan ezaugarri neurologikoa izaten da, kortex-azpiko aztoramenaren adierarazlea hain zuzen.

Emoziozko bizipenean zeregin handia daukan neuronek osatutako zirkuitua da.

J. Papez neuroanatomista iparramerikarrak aurkitu zuen 1937an. Informazioak bira “zingularrean” abiatuz hipokanpoaren zirkunboluziora iristen dira eta, gero, “zinguloaren” bidea erabiliz, hipokanpora igarotzen dira. Hipokanpoko zuntzek, bere aldetik eta kortexaren bitartez, hipotalamoaren nukleo batera bidaltzen ditu, gorputz mamilarrera. Gorputz mamilarretik talamoaren aurreko nukleoraino iristen den zuntz sorta bat (Vicq d´Azyr sorta) irteten da. Azkenik, informazioak bira zingularrera itzultzen dira. Parieto-tenporo-okzipital eta prefrontal elkartze-esparruek Papez-zirkuituarekiko modulaziozko eragina daukate. Gizakiengan, bi alboetako hipokanpo eta gorputz mamilarren mailan etenak eginez gero, oroimenaren aztoramenak sortzen dira.

Ahozko hizkuntzan egiten den hitz eta fonema desegokien eta desitxuratuen erabilerari deitzen zaio parafasia. Zenbait afasiaren osagarria da. Hitzaren parafasia eta fonemaren parafasia bereizi behar dira: aurrenekoan, hitz egokiaren ordez beste bat erabiltzen da, maila semantikoa aztoratuz; bigarrenean fonemak oker eta era nahasian erabiltzen dira hitza osatzerakoan, maila fonemikoa asaldatuz.

Sexuaren anormaltasuna edo perbertsioa da eta bereizgarri nagusia honakoa da: kitzikapen genitala eta sexu-plazerra eginkizun hori eduki ez ohi duen subjektuan edo objektuan aurkitu nahia, edota ohizkanpoko egoera bitxi batean.

Subjektuak, bere inguruaren arabera, garbi dauka daraman portaeraren desbideraketa. Parafilia hitzaren barruan sartzen dira pedofilia, zoofilia, igurtzismoa eta baita fetitxismoa, masokismoa, sadismoa, eonismo edo trabestismoa, exhibizionismoa eta boyeurismoa ere.

Gehienbat haluzinaziozko eta irudikapenezko mekanismoak dauzkan eldarniozko psikosi kronikoa da.

Parafreniaren gaiek, maiz, izaera fantastikoa eduhi ohi dute eta eraketa, bere hedadura neurrigabearen barruan, logika eta kohesio aldetik nahiko ondo lotuta egoten da; bilakaeran ez da disoziaziorik aurkitzen, nortasunaren desegituraketa sakonik ere ez, (eskizofrenian gertatzen den legez); beraz, errealitatearekin harreman on samarra mantentzen du parafrenikoak.

E. Kraepelin-ek 1909 eta 1913aren artean osatu zuen talde nosologiko honek era paranoideko dementzia goiztiarraren eta paranoiaren artean kokatzen diren eldarnio kronikoak izendatzen ditu. Klinikoki lau motatakoak bereizten dira:

1: G. Ballet-en haluzinaziozko psikosi kronikoari dagokion era sistematikoa;

2: Eldarnio kosmiko aberatsa eta neurriz kanpokoa daukan era fantastikoa;

3: Mania kronikoetara hurbiltzen den era hedakorra;

4: E.Dupré-ren irudikapenezko eldarnioen antzeko era azpikaria (fantastikoaren gertukoa).

Sortze sifilitikoa daukan mailakako dementzia da, sarri hedakortasunarekin eta handitasunezko eldarnioarekin adierazten dena.

Treponema Pallidum hedapenaren hirugarren fasean ezartzen den meningo-entzefalitis hau oso larria da, baina gaur egun, tratamendu antiobiotiko goiztiarrari ezker, jada ez da ikusten. Garrantzitsua izan da psikiatriaren historian; 1822ko Bayle-ren tesiaren bitartez, erotasunaren organogenesiaren baieztapeneko eredu bihurtu zen.

Berehalako oroimenaren erasana da, ezagutze faltsuak, jada ikusiaren eta bizi izanaren irudipenak bereizten duena. Kontzientziaren egoera aldatuetan agertzen da, sarri, harridura eta irrealtasun sentimenduarekin batera; Korsakov sindromearen hasieran ere ikusten da.

Orokorrean ondo eraikitako eta egituratutako eldarnioak bereizten duen psikosi kronikoa da, zentzutasunaren eta hautematearen aztoramenarekin batera agertu arren, adimenaren eta eginkizunerako ahalmenen narriadurarik gabekoa.

Paranoiaren deskripzioen historia: Lehendabizikoz, paranoia C. Lasègue-ren jazarpenezko eldarnioaren baliokidea izan zen. Entitate nosologiko hau, malenkoniaren mota batzuetan edo P. Pinel-en eldarnio partzialetan oinarrituz, 1852an agertu zen eta E. Esquirol-en monomanien koadroa osatu zuen: horrela malenkonia edo lipemania (eldarnio goibela) ondo bereiziko zen eldarnio monomaniakoetatik, batez ere arruntena izan ohi zen jazarpenezko eldarnioetatik. F. Leuret-ek, 1834an jada, ondo banandu zituen “loturarik gabeko” eldarnioak jotakoak eta eldarnio koherenteak eta era logikoan eratutakoaren menpeko “oro-konpontzaileak” (arrangeur). Geroago V. Magnan-ek, bilakaera sistematikoko eldarnioaren ezaugarri zehatzak eta endekatuen gaizki eraikitako eldarnioak argitu zituen. 1909an P. Serieux eta J. Capgras-ek bere izena ipini zioten interpretaziozko eldarnio edo erotasun arrazoituari. Une berean, Alemanian, E. Kraepelin-ek paranoia Verrücktheit hitzarekin sailkatu zuen. W. Griesinger-ek berdin bataiatu zuen, bere izaera primitiboa, kanpoko eragileekiko menpegabetasuna azpimarratuz. K. Kahlbaum-ek , 1863an idatzitako tratatuan paranoia deitura berrartu zuen vekordia-k deskribatzeko (erasan psikiko partziala daukaten gaitz mentalak; erasan orokorrekoak vesania izango ziren, eta disfrenia erasan iragankorrekoak), hau da adimenaren aztoramenak. Paranoiaren ondoan leku bat eskaini zion distimiari, hots, esparru afektiboaren kalteari, eta beste bat diastrefiari edo gogoaren erasanari. Ikusmira honetan, beraz, paranoia zentzumenaren eta adimenaren eginkizunen gaitza legez agertzen zen, emozioen eta sentimenduen gaitzaren aurrez aurre ezarriz; hortaz, emoziozko edo psiko-afektuzko eragilea guztiz baztertua geratzen zen.

R. Krafft-Ebing-ek deskribatu zuen subjektu gaztearen paranoia primitiboa, ongi eraikitako eldarnioak bereizten zuena; paranoia berantiarrak oker egituratutakoak izango ziren, eta horregatik “paranoideak” deitu zituen. Kraepelin-ek ere, bere tratatuaren argitalpen berrietan, paranoia gero eta gehiago gerturatu zuen psikoneurositik, dementzia goiztiarretik urrunduz, ondo eratutako eta inongo dementziazko galerarik gabeko eldarnioetara mugatuz, batez ere interpretaziozkoetara.

Horrela, paranoia koadroaren murrizketak dementzia goiztiarraren gehikuntza ekarri zuen, kasik psikosi kroniko guztiak biltzen zituen E. Bleuler-en eskizofreniarena hain zuzen. Joera hau asko zabaldu zen, batez ere alemanian eta herri anglosaxoniarretan. Frantzian, H. Claude eta Henri Ey-ren eraginpean eldarnio kronikoak beti bereizi izan dituzte dementzia goiztiarretik. Eta bere antolakuntzaren, eraiketaren eta egituraketaren arabera eldarnio kronikoaren hiru mota aipatzen dira: egituraketa paranoidezko eldarnioak (loturarik gabeko eldarnio sistematizatu gabeak, eskizofrenien eldarniozko dementzia paranoideen gertukoak); antolakuntza parafrenikozko eldarnioak (eldarnio fantastiko hedakorrak, kaotikoak); eraikuntza paranoikozko eldarnioak (jazarpenezko drama baten bilakaera sitematizatuak eta ondo antolatuak, argudiaketa menperaezinak, argiak, agian kutsakorrak bereizten dituztenak; eldarnio hauek pasiozko, interpretaziozko eta eraginezko eldarnioak biltzen dituzte). Eraketa berezi hauek bi eraikuntza klinikotan banatzen dira: gailentzen den ideiaren pasio-eldarnioak, eta sarean hedatzen diren interpretazio-eldarnioak.

Paranoiaren bi mota handiak: Pasio-eldarnioak: erotomaniak, bekaizkeriazko eta aldarrikapenezko eldarnioak nagusitzen dira talde honetan:

Erotomania: G. G. de Clérambault-ek deskribatu zuen, pertsona batek maitatua izatearen ilusio bezala, gehienetan pertsona hori lortezina delarik. Hiru aldiko bilakaera dauka: itxaropen aldia, luzeena, non gaixoa “maitalearen aitorpenaren zain dagoen; hisi edo desengainu aldia, depresioa edo suizidio ideiak dakartzana; gorroto aldia erasokortasunera eta, batzuetan, ekintzara joz maitatuaren hilketara bultzatzen duena. (Ikusi erotomania)

Bekaizkeriazko eldarnioa: maitasun morbidozko bekaizkeria da eta alkoholak eragindako bigarren mailako bekaizkeriazko eldarniotik bereizi behar da.(ikusi bekaizkeria).

Aldarrikapenezko eldarnioa: gizarteak gaixoari onartzen ez dion aldarrikapen baten gailendu beharrak eta gogo menderaezinak bereizten ditu. Multzo honetakoak dira kidetze-eldarnioa, eldarnio mistikoa eta politikoa, asmakizun-eldarnioa eta M. Dide eta P. Guiraud-ek deskribatutako “idealista sutsuak”.

Interpretazio-eldarnioak: maizenik jazarpenezko eldarnioaren itxura hartzen dute eta, interpretazio anitz eginez, sarean hedatzen dira gaixoaren eginkizun guztiak besarkatuz. Batzuetan haluzinazioak izaten dituzte lagun. Maiz, portaera erasokorretara bideratzen dute. E. Kretschmer-ek harreman-eldarnioa edo “paranoia sentsitiboa” aipatu zuen: pertsona sentikor eta lotsakorrak erasaten dituena, bizipenaren atsekabeetan itsatsiz, eldarniozko erreakzio basatietara daramatzazkeena.

Paranoiaren sozio-genesia: Paranoia ez da senaren aztoramen hutsa. Sustraiak, afektibitatearen sortze-tankerako erasan sakon batean dauzka. Halere, inguruak ere eragin gogoangarria dauka eldarniozko paranoien etorkizunean. Nahiz eta sendagaiek eta psikoterapiak bere bilakaeraren zoria asko leundu duten gehienentzat, gizarteak oraindik, bere tolerantzia eta intolerantziak direla medio, esanahi handia dauka euren garapenean. E. Lembert-ek erakutsi duen legez, zenbait kasutan, paranoiaren prozesu patologikoa ez da paranoikoaren nortasunarena soilik, baizik eta baita giza-elkarrekintzen eta harremanen multzo osoarena ere. Nolabait esatearren “paranoikoek badauzkate bere etsaiak”. Inguruak, geroago paranoiko bihurtuko dena, baztertu egiten du, literalki “jazartzen” du, berarenganako jarrera polizial eta “azpikari” bat erabiliz. Gero eta gehiago isolatzen da taldetik, “koarentenan” egongo balitz bezala. Dagozkion portaeraren berezko ezaugarriak zentzu ezkor eta patologiko batean “anplifikatu” eta “interpretatu” ohi dira. Inguruan sortzen den “gezurrezko kiribilak” benetako eldarniora bideratzen du (E. Gofman). Paranoiaren sozio-genesi hau garrantzitsua da. Gizarte totalitaristak, ordurarte ongi egokitutako aurkari bat, benetako paranoikoa izatera bideratu dezake. Eta zer esan besteak paranoiko bihurtarazten dituztenez? Ez ote dira beraiek benetako paranoikoak? R. Laing-ek zioen: “Hitzek asko arduratzen naute, baita ere gauza batzuetarako dauzkagunak eta ez dauzkagunak… Paranoia hitzak adibidez. Arraroa suertatzen zait gisa honetako hitza erabiltzea norbaitek jazarpena sentitzen duela adierazteko, jazarleek horrelakorik ez dela gertatzen pentsaten dutenean. Baino zu, konturatzeke, beste baten jazarlea zarenean, egoera hori bereizi dezakeen hitzik ez dago, nahiz eta egoera aurrekoa bezain larria eta ohikoa izan”

Hitz honen erabilera aspaldikoa eta oso zabala izan da psikiatrian: XIX. mendeko psikiatria alemaniarrean eldarnioen multzo osoa biltzen zen; geroago, Kraepelin-en eraginpean, zehaztu eta mugatu egin zen, adimenaren ahalbideak, gogoa eta ekimena bere osotasunean errespetatzen zituzten eldarniozko sistema iraunkorra eta suntsiezina zeukaten psikosiak soilik izendatuz. Beraz, antzinako monomania eta eldarnio kroniko sistematizatua kontzeptuen baliokidea da eta eskizofrenia edo dementzia goiztiarretik bereizi behar da.

Freud-ek Kraepelin-ek eginiko bereizketa onartu egin zuen eta paranoiaren barnean, jazarpenezko eldarnioaz gain, erotomania, bekaizkeriazko eldarnioa eta handitasunezko eldarnioa bildu zituen. Bleuler-ek, alderantziz, paranoia eskizofrenien taldean sartu zuen, bi gaitz moten oinarria disoziazioan ezarriz. Gaur egun, jatorri psikoanalitikoko eskola iparramerikar psikiatrikoan, azkeneko kontzeptualizazio hau dago indarrean. Hala ere, Freud-ek, beste arrazoi batzuengatik, batez ere ongi egituratutako eldarnioa soilik aski ez delako paranoia bat definitzeko, multzo honi atxikitzen dizkio “paranoideak” deituriko zenbait era. Horrela, Schreber kasuaren tituluan bertan paranoia eta dementzia paranoidea baliokidetzen ditu. Baina psikoanalisiak paranoiari eginiko ekarpen funtsezkoena ez dago sailkapen nosografikoko arazoetan, baizik eta jokoan ipintzen diren mekanismo psikikoen argiketan eta psikogeniari itsasten dion garrantzian.

Schreber kasua: 1911an Freud-ek, Schreber presidente jurista ospetsuak bere bizitzaz idatziriko Neuropata baten oroitzapenak (1903) liburutik abiatuz paranoiazko kasu baten behaketa egin zuen. Schreber-en gaitza apelazio-auzitegiko zuzendaria izendatu ostean agertu zen, era askotako “haluzinaziozko eldarnioaren” itxura hartuz hasieran eta, geroago, paranoia sistematizatuaren eldarnioa osatuz; eldarnio honetatik abiatuz, zaintzen zuen sendagile baten esanetan, “bere bizitza berreraiki zuen” eta “bere eginkizunei zegokien itxura eman ahal izan zuen, arazo bakan batzuetatik aparte”.

Eldarnio horren arabera, Schreber-ek munduaren salbamena obratuko zuen eta, Jainkoaren argiketak, nerbioen hizkuntzaren eta “funtsezko hizkuntza” (Grundsprache) berezi baten bitartez jasoko zituen. Horretarako emakume bihurtuko zen.

Freud-en hasierako hipotesian, adierazpenok, ulergarriak izanen ziren psikoanalisiak psikoneurosien azterketan lortutako ezagueren argipean, zeren bizipen psikikoko prozesu orokorren ondorioak zitezkeen. Horretaz, Schreber-ek bere eldarnioan Jainkoarekin mantentzen dituen harremanetan, Freud-ek “konplexu aitatiar”aren aztarnak berraurkitzen ditu. Pertsonaia jainkotiar honetan Schreber-en aitaren “sinbolo sublimatua” ikusten du: aita sendagile ospetsua, gimnasia terapeutikoko eskola baten sortzailea zen; semeak berarekin, edozein mutikok bezala, begirunezko eta insubordinaziozko harremanak eduki beharrean zegoen. Era berean, Jainko handiagoaren eta Jainko txikiagoaren arteko banaketan, aitaren eta anaia nagusiaren pertsonaiak berraurkitzen ditu.

Nartzisismoa eta homosexualitatea: Freud-ek, bere interpretazioa, bi pertsona hauen harreman erotiko homosexualera zuzentzen du. Paranoiaren mamia hemen dago: Schreber, desira homosexualaren fantasmatik bere burua defenditzearren, jazarpenezko eldarnio baten eraikuntzara behartuta dago; misio jainkotiarrari darion eme-bihurtze eskakizunak horixe adierazten du. Fantasma hau, mutikoaren bilakaera arrunteko osagarria da eta, psikosiaren eragile bihurtuko litzateke soilik, paranoian, hauskortasunaren puntu bat aurkituko litzatekeelako “autoerotismoaren, nartzisismoaren eta homosexualitatearen aldien nonbaitean”.

Nartzisismoaren aipamen hau gehiago zehaztu zuen 1914an, objektuaren libidoa eta libido nartzisista bereizi zituenean, psikosia orokorrean bigarrengoari itsatsi zionean. Eskizofrenikoengan eta paranoikoengan objektuaren libidoa desagertu egingo litzateke Ni-aren inbertsioaren mesedetan eta, eldarnioaren bigarren mailako eginkizuna, libidoa objektura berzuzentzea izango litzateke. Hausnarketa berdina aurtiku daiteke K. Abraham-en lanetan: jazarpenak jatorri erotikoa edukiko luke eta jazarlea, hasieran behintzat, sexu-objektu berbera izango litzateke.

Mekanismo proiektiboa: Freud-ek, tesi hau berrartuz, garapen garrantzitsua eman zion, bere teoriaren funtsezkoenetakoa bihurtzerainokoa hain zuzen: jazarpenezko eldarnioa, erotomaniena eta bekaizkeriarena bezala bestalde, beti proiekzio baten ondorioa izango litzateke eta, lehendabizikoz, ukapen bat eragingo luke: “Nik, gizonezkoa naizen honek, gizonezko bat maite dut; ez, ez dut maitatzen, gorrotatzen dut”; gero pertsonen alderanzketa eragiten du: “gorrotatzen nau”. Proiekzio honen bitartez, barne bizipeneko maitasun legez bizi beharrekoa, kanpo aldetik datorren gorrotoa bezala jasaten da eta, subjektuak horrela, desira homosexualak bere kontzientzian ezartzeak lekarkeen arriskua ekiditen du. Arrisku gogoangarria, zeren gaixo hauek aldi nartzisistan daukaten finkapenak zikiratzearen mehatxua lekarke, hau da Ni-aren suntsipenerako mehatxu larria.

Teoria Freudiarraren garapenak: Nartzisismoraino atzeratzea eta fantasma homosexualen proiekzioa dira, beraz, teoria freudiarraren barruan paranoiaren bi ardatzak. Aurrenekoaren garapen nagusia Melania Klein-en eskutik etorri zen: psikosi oro finkapenezko egoera bat da, edo haurtzaroko lehen mailako aldirainoko erregresioa, non (jaiotza ondoren jada) Ni goiztiarra larritasuna jasateko, defentsa-mekanismoak erabiltzeko eta objektu harremanak ezartzeko gai den (nahiz eta objektua primarioa izan, bularra alegia, bular-ideial eta bular jazarle gisa zatikatzen den bularra). Horrenbestez, Melaniaren ikuspegian, gizakia sortzetik da psikotikoa, paranoikoa batez ere. Jarrera honi jarrera eskizoparanoidea deitu zion.

M. Klein aipatutako bigarren ardatzaz ez zen arduratu. Oso korapilatsua zen, Freud-en jarraitzaileek azpimarratu zuten bezala. J. Lacan-ek berraztertu zuen ondoen:

Aitaren-izenaren forklusioa: Lacan-ek Freud-ek Schreberekiko eginiko irakurketara itzuliz, funtsezko datu bat sarrarazi zuen Freud-ek “konplexu aitatiarra” deitzen zuena ulertzeko (neurotikoa psikotikoengandik bereizten duena “konplexu aitatiarra” da); datu honek paranoikoaren balizko “homosexualitatea” argitzen du eta hauxe da: benetako aitarengandik bereizi behar den funtzio “aitatiar” sinbolikoa edo metafora aitatiarra da, Aitaren Izenaren deiturarekin ere ezagutzera eman zuena; ama batek aitaren pertsona onartzeak eta, batez ere, aitaren hitza eta agintea onartzeak bereizten du benetako aitarengandik, hots, legearen promozioan funtzio aitatiarra sinbolikoari ezartzen dion balioak.

Paranoikoengan metafora hau ez da eraginkorra. Paranoikoengan Ververfunga dago, Lacan-ek Forklusioa deitzen duena; hau da Aitaren izenaren ordez zulo bat dago; zulo hori esanahi falikoak eduki behar lukeen lekuari dagokio; esanahi faliko horri aurre egin behar zaionean subjektuak babesgabe ikusten du bere burua. Horrela abiatzen da Schreber-en psikosia: berari ere autoritatearen funtzio sinbolikoa betetzea suertatu zitzaionean, haluzinaziozko adierazpen larriekin bakarrik ahal izan zuen errekzionatu; geroago eldarnioaren egituraketak eskaini zion irteera, metafora aitatiar ahuldua “eldarniozko metaforarekin” ordezkatuz, zentzugabeko gauza bati zentzua ezartze ahaleginetan.

Ikuspegi honetatik hobeto ulertzen da Freud-ek homosexualitate gisa izendatzen zuena. Zehazkiago esanda jarrera trans-sexuala, subjektuaren sexu alderanzketa; baina ez sexu berdineko beste subjektu baten desiraren menpean dagoena baizik eta amak metafora aitatiarrarekin, beraz faloarekin, daukan harremanari loturikoa. Kasu honetan, umea amaren falo hau izatera behartuta ikusten da, konklusio honetan bukatuz: “amari falta zaion faloa izan ezinean, irtenbidea gizonei falta zaien emakumea” (Idatziak), edo baita ere Jainkoaren andrea izatea da.

Metafora aitatiarraren forklusioak eragozten du Schreber-en eme izan beharra homosexualitatearen jarrera femeninoarekin edo alderantzikatutako Edipoarekin berdintzea; zeren, bi egoera hauek present daude; falta dena zikiratze mehatxua da. Schreber-en aitaren irudiak argitzen du hau: aita bat benetako aita izan daiteke eta, aldi berean, legegilearen lekua har dezake, demeritua edo iruzurra ezarriz “Aitaren izena adierazlea (significante) dagokion egoeratik atereaz” (Idatziak).

Berrantolaketa teoriko honek beste ondorio bat ere badauka: amaiera ematen dio paranoia eta eskizofreniaren arteko bereizketari. Paranoiaren auzia, guztiz orokorra den psikosiaren egituraketarena bihurtzen da.

Paranoia edo nortasun patologikoa daukan gizaki eldarniatuari deitzen zaio horrela eta handiuste, mesfidantza, adimenaren faltsukeria, psikozurruntasuna eta moldaezinaren tankerako hazpegiek bereizten dute. Hiru kategoriako paranoikoak desberdintzen dira:

Borrokako paranoikoak: aldi berean bere buruaren hipertrofia (handiustea), ohiko jarrera mesfidatia (inguruaren bizipen etsaikorra, hurkoaren portaeren ulermen ezkorra) eta adimenaren faltsukeria (besteenganako iritzi alderdikoiak eta okerrak, legeen eta araudien erabilpen zurruna, aldarrikapen etengabeak, fundamenturik gabeko prozedura judizialen engaiamenduak) erakusten dituzte.

Irrikako paranoikoak: aipatutako hazpegiez gain, interes eta egi absolutuaren aldarrikapena atxikitzen dioten ardura ideologikoa edo teorikoa gehitzen zaie. Sekten fundazioetara, militantzia erreformistetara eta iraultza mugimenduetara erraz jotzen dute.

Sentimen-paranoikoak: E. Kretschmer-ek deskribatu zituen eta barnerakoitasunak, gehiegizko sentiberatasunak, emozio hustuketarako ezgaitasunak eta lotsak bereizten dituzte. Etsipen askoren ondoren sentikorren harreman-eldarnioa eratu ohi dute.

Lausoa, zehaztugabea, inkoherentea, antolaketa eta eraikuntza logikorik gabekoa eta gehienetan eduki eta mekanismo polimorfoak dauzkan eldarnioari deitzen zaio paranoidea.

Bere egituraketa, horretaz, eldarnio paranoikoetatik (ongi sistematizatuak, koherenteak) eta parafrenikoetatik (errealitatearekiko lotura mantentzen da) asko aldentzen da. Eldarnio paranoideari, lagun duen tolesturarekin batera, errealitatearekiko loturaren haustura dario eta, monotonia eta estereotipiekin, egoera pseudo-dementzial batera bideratzen du gaixoa. E. Krepelin-ek dementzia goiztiarretan aurkitu zuen eldarnioaren adierazlea da (horregatik bereizi zuen dementzia goiztiarraren era paranoidea). Bleuler-ek, bere deskribapenean, eskizofreniaren ezaugarri bat bezala hartu zuen eta bere hazpegi disoziatuak eta autistikoak azpimarratu zituen bereziki.

Zuntz sentsorial mielinizatuen berezko nerbio-eraginek sortzen dituzten sentsazio bitxiak (inurridura, azkura) dira parestesiak. Nerbio-periferikoen zaurien edo konpresio iskemikoen ondoren agertu ohi dira.

Lokus niger-aren (oinarriko gongoilak) endekapenak sortarazten duen erasan neurologikoa da, gehienbat deficit dopaminergiko nabariak bereizten duena.

Hiru ezaugarri kliniko nagusiak dauzka: geldialdian bereziki eskuetan agertzen den dardara, zurruntasuna eta akinesia (gogozko mugimendua abiadan jartzeko zailtasuna). Maiz jarrera eta ibilera (bere buruaren atzetik ibiliko balitz bezala) aldatu egiten dira eta arazo psikikoak gehitzen dira. Zahartzarokoa den gaitz honen eragilea ez da ezagutzen.

Ingurugiroaren arreta jasotzeko edo helburu baliagarri batekin sintomen gogozko itxura egitea da patomimia.

G. Dieulafoy-k asmatutako patomimia itxura egite kontziente eta baliagarritik bereizi behar da eta “patologia artifiziala” ere deitzen zaio. Gehienbat estigmak izateraino iritsi daitezkeen dermato-patomimiak (J. Corrage) aurkitzen dira, batez ere ageriko azal-esparruetan; baita ere itxurazko sukarrak, anemia dakarten norberak eragindako odoljarioak (Ferjol-en astenia-sindromea), poliuro-polidipsiaren tankerako aztoramen metaboliko artifizialak edo abusu diuretikoa darien bestelako arazo electrolitikoak edo, azkenik, aztoramen psikiatriko desberdinak (haluzinazioak, onirismoa, katatonia bera ere bai). Batzuetan, J. Babinski-ren pitiatismoa gogoratzen duen konbertsiozko histeria izan ohi da eta, beste batzuetan Munchhausen-en benetako sindromea (subjektu politraumatizatuak, behin eta berriz ebakuntzak jasandakoak, orbainez jositakoak Munchhausen baroi alemaniarrari gertatu zitzaion legez).

Helduek jasaten duten aztoramena da eta, beraren eraginez, sexu-eszitazioa nerabezaroaren aurreko umeekin mantendutako harremanetatik (ukitzeak maiz) edota harreman horien irudikapenetik lortzen dute.

Kasu gehienetan, umea hamar urte inguruko neskatila izan ohi da, baina gerta daiteke homosexualak adin handiagokoak erakartzen saiatzea ere. Umeenganako sexu irrika hau, batzuetan, pedofiliaren bikote harremaneko atsekabearen ondorio gisa ulertzen da. Beste parafiliekin gertatzen den bezala sexu-arazo honek ere legeak aurreikusitako zigorrak jaso ditzake.

Garuneko mesodientzefalo esparruko zauriak sortarazten duen haluzinosi berezia da.

Subjektuak bere aurretik igarotzen diren animaliak, pertsonaiak eta zenbait gauza koloreztatuak atseginez begiratzen ditu. Gertatzen diren une berean fenomeno psiko-sentsorial horien ez-izatea onartzen du eta ez ditu osatzen eldarniozko egituraketa batean. Horrek bereizten ditu haluzinazioetatik. Haluzinosi pedunkularra, maiz, ilunabar aldean ezartzen da eta kontzientziaren arazoak gehitu dakizkioke.

Mexiko-ko eskualde menditsu batean eta Texas-en aurkitutako arantzarik gabeko kaktus baten izen indigena da. Haluzinogeno zorrotza den Meskalina-ren iturria da. Meskalinaren absortzioak sintoma fisikoak (okadak, midriasia, takikardia) eta psikikoak (larritasuna, asaldura, ikusmenezko haluzinazioak eta hautematearen bestelako distortsioak) eragiten ditu.

Ikus-entzumenezko aztoramen sentsoriala da eta norberaren pentsaera, esateko unean edo pixka bat geroxeago, entzuten den irudipena dario.

Haluzinaziozko fenomeno honekin batera, maiz, eragiketa psikikoaren jabegoaren galera sentimendua agertzen da, kanpoko ekintza baten menpekotasuna jasango balitz bezala, norberaren pentsaera igarrita egongo litzatekeelakoan. Automatismo mentalaren osagaia da (ikusi automatismo mentala).

Neurosiaren kontzeptua psikoanalisiaren esparru kutunenetakoa den bezala eta psikosiarena nosologia psikiatrikoaren historiaren partaide den legez, perbertsioaren kontzeptua, alderantziz, alor askoz zabalagoa da, zeren besarkatzen dituen portaerak, praktikak eta fantasmak giza-araudi batekiko harremanaren barnean atzeman daitezke soilik, harreman hau lege juridikoaren eragile izan daitekeelarik. Gainera, perbertsioa arte erotikoaren ahalezko mota guztiekin lotuta egon da beti, bai Ekialdean bai Mendebaldean; bestalde, galbideratze gaiari dagozkion aldakuntzak aroen, herrien, kulturen eta ohituren arabera oso anitzak izan dira. Batzuetan zorrotz arbuiatu dira, baztertuz eta doilor gisa hartuz; bestetan idazleek, olerkariek, filosofoek balioztatu egin dituzte, sexu-iharduera arrunten gainetik ipiniz.

Adibidez, Afrika edo Asiako zenbait eskualdetan, Europan delitu diren ablazioa edo infibulazioaren tankerako ebaketak tribu-errito gisa onartzen dira. Antzinako Egipton eta Indian antzekoa gertatzen zen zikiratzearekin. Ohitura tradizionalak, emakumezkoen gorputzaren askatasuna bultzatzen duen emantzipazio mugimendu baten eraginez arbuiatzen direnean, edo aurretik onartutako ohiturak politika kolonial batek psikiatrizatzen dituenean, supitoki perbertsio bihurtzen dira. Horrelakoa izan zen homosexualitatearen patua. Grezian maitasunaren mota garaiena bezala estimatzen zena, kristautasunak bizio sataniko bezala ikusi zuen eta XIX. mendeko psikiatriak endekapen gisa sailkatu zuen, azkenik, 1974an, beste sexu-mota bat bezala hartua izan arte (jada DSM IIIan, Estatistika eta Diagnostiko Eskuliburuan, ez da parafilietako osagaia).

Zentzu honetan, Freud-ek perbertsioez (batez ere homosexualitateaz) eratutako teoria ere, ambibalentea da. Alde batetik “jarrera perbertso polimorfoa” gizaki ororengana hedatu zuen eta, horrenbestez, XIX. mendeko psikiatriaren definizio bereizgarri eta desberdintzaile guztiak (perbertsoa = endekatua) errefusatu zituen, baina bestalde, sexualitatearen arloan, arau eta desbideraketaren ideia gorde egin zuen. Horrek ekarri zion ezintasuna galbideratzeari, sexu-eragiketa desberdin guztien gain, psikismoaren egituraketa unibertsal bat bezala aurkeztua izateko.

Perbertsioen (pluralean) sailkapena, tradizionalki, psikiatria eta sexologiaren arlokoa izan da, psikoanalisia, alderantziz, perbertsio (singularrean) kontzeptuaren definizio estrukturala eratzen ahalegindu da. Freud-i dagokionean, hala ere, gauzak ez dira hain sinpleak. Sexu-teoriaz hiru saio lanean (1905), hitza pluralean erabili zuen eta maiz ihardun zuen “inbertsioez “ “perbertsioez” ihardun ordez. Geroago ideiaren ulermen estrukturalean ahalegindu zen.

Freud-ek galbideratzea negatibotasun prozesu baten erreferentzian eta neurosiarekiko harreman dialektikoaren barruan definitu zuen beti. Hasieran neurosia “perbertsioaren negatibo gisa” bereizi zuen. Sexualitate perbertsoaren izaera basatia, ankerra, polimorfoa, oldartsua azpimarratu zuen: libidoa bulkada partzialera soilik mugatzen den haurren sexualitate landugabera. Neurotikoen sexualitatearekin alderatuz, galbideratzearen sexualitateak intzestuaren debekua ez du ezagutzen, ezta errepresioa eta sublimazioa ere.

Sexualitate perbertsoak bulkada, iturri (órgano), objektu eta helburu batekiko harremanean desbideraketa bezala egituratuta egoteari zor dio bere muga eza. Lau termino hauetatik abiatuz Freud-ek bi galbideratze mota bereizi zituen: objektuaren perbertsioak eta helburuaren perbertsioak. Besteen kalterako objektu batekiko finkapenak bereizten dituen objektuaren perbertsioetan kokatu zituen, alde batetik, giza-partaiderekiko sexu-harremanak (intzestua, homosexualitatea, paidofilia, autoerotismoa) eta, bestetik, objektu ez gizatiar batekikoak (fetitxismoa, zoofilia, trabestismoa). Helburuaren perbertsioetan hiru eragiketa mota bereizi zituen: ikusmenezko plazerra (exhibizionismoa, boyeurismoa), sufritzeko edo sufriaraztekoa (sadismoa, masokismoa) eta esparru erogeno edo sexu-aldi bat bakarraren gehiegizko estimua, hau da ahoarena (felazioa, cunnilingus) edo aparatu genitalarena.

1905etik aurrera aldakuntza asko sartu zituen Freud-ek perbertsioaren ikusmoldean, lehendabizi bere metapsikologia eta nartzisismoaren teoria berriaren bultzadaz eta, bigarrrenez, bigarren topikoaren (Ni-a, Zera, Super-Nia) eta sexu desberdintasunaren eraginez. Horrela, sexu-perbertsioen deskribapenetik perbertsioaren ahalezko antolaketa orokorraren ideiara igaro zen; antolaketa hau klibajean oinarritutako Ni-aren egituraketaren paradigma izango litzateke. 1923-24an (Errealitatearen galera neurosi eta psikosietan) “berrukapenaren” kontzeptua sarrarazi zuen: umeek emakuzmekoen zakil-faltaren errealitatea ukatu egiten dute; mekanismo honek bereizten du psikosia; neurosietan, alderantziz, errepresioaren mekanismoa nagusitzen da: neurotikoak Zera-ren eskakizunak erreprimitzen dituen bitartean, psikotikoak errealitatea ukatzen du.

1927an, René Laforgue-rekin eskotomizazioaz mantendutako eztabaidan, Freud-ek fetitxismoan oinarrituz ekin zion berrukapenari: galbideratze mota honetan subjektuak bi errealitate existiarazten ditu batera, berrukapena eta emakumezkoen zakil-faltaren onarpena hain zuzen. Ez psikosiarena bakarrik baizik eta baita perbertsioaren bereizgarri den klibajea ere hortik letorke. Beraz, perbertsioa eraketa hirukoitz batean inskribatzen da. Haluzinaziozko errealitate baten berreraikintza den psikoasiarekin eta erreprimitutako barne-gatazka baten ondorioa den neurosiarekin batera, errepresioa haurren sexuan finkatzen den berrukapen bat edo zikiratzearen gezurtapen baten gisa agertzen da.

Horrenbestez, 1905-1927ko epean, galbideratzeen deskribapenetik perbertsioaren orokorreko mekanismoaren teorizaziora igaro zen: ez zen jada haurren sexuaren eraketa polimorfoaren ondorioa soilik, baizik eta sexu desberdintasunaren aurrean ipinitako gizaki ororen jarreraren eragina. Zentzu honetan bi sexuetako gauza da perbertsioa, baina, fetitxismoari eta homosexualitateari dagokienean, ez da bietan berdin banatzen.

Freud-en jarraitzaleek, definizio honetatik abiatuz, behin eta berriz ikertu zituzten sexu-praktika perbertso desberdinak, sexologoen sailkapen errefinatuei gaina hartuz. Baina, 1930-1960 artean, perbertsioen ikusmolde berri batera bideratu beharrean, alderantzizkoa gertatu zen. Sendaezinak zirelakoan, edo sendatze lanean balizko “normalizazio” batera derrigortuak izanik, Nazioarteko Elkarte Psikoanalitikoak (IPA) perbertsoei ez zien psikoanalisiaren praktikarako baimenik eman. Gehienbat homosexualei zuzendutako debeku hau, batez ere 1972az geroztik (psikiatriako nosografiatik ezabatu zenean), diskriminazio bezala hartzen zen. Beraz, bai psikiatria bai psikoanalisia, perbertsioaren estatutua, sexu-perbertsioarena bereziki, berdefinitzera behartuta zeuden.

Psikoanalisiaren ezarpen indartsuak perbertsoak desalienatu egin zituen eta homosexualitatea sexu-perbertsoen esparrutik atera zuen. Sailkapen psikiatrikoetan “parafiliak” agertu ziren, anomaliak eta desbideraketak bortxazko eta fetitxismozko jarduetara mugatuz, hots, “partaide” libre eta onarpenik gabekoetara. Orduan, psikoanalisia bera ere, terapia “normalizatzailea” utzi beharrean aurkitu zen. Zentzu honetan, aldaketak 1960 inguruan hasi ziren.

Teoria Kleiniarrean, galbideratzea norma eta patologia baten arabera deskribatzen da beti, baina desbideraketaren ideia baztertuz. Eskizoide izaerako identitatearen arazo bezala ere ikusten da, norberaren eta objektuaren suntsiketa basatiaren irrikari loturikoa. Ezta inondik inora sexu “aberrazioaren” agerpena, baizik hil-irrikaren adierazpen gordina, sendatze ingurugiroan erreakzio terapeutiko negatiboa ere lekarkeena (transferentziazko perbertsioa). Homosexualitateari dagokionean, paranoiara bideratu dezakeen jarrera eskizoparanoidearen finkapenera mugatzen da. Sexu-galbideratzeak nartzisismoaren egituraketa patologikoarekin baliokidetzen dira. Beraz, kleinismoak perbertsioa psikosi aldera bultzatzen du, sendaezinezko diagnostikotik urrunduz.

Jacques Lacan-i eta bere dizipuluei dagokie perbertsioa desbideratzearen alorretik ateratzearen meritua. Estruktura baten aintzakotzat daukate. Lacan olerkigintza erotikoaren eta filosofia platoniarraren irakurle amorratua zen eta asko arduratzen zen lizunkeriaz, batez ere maitasunari dagokion izaera homosexualez, bisexualez, fetitxistaz, nartzisistaz eta polimorfoaz. Bera ere libertinoa izanik, galbideratzeaz perbertsoek soilik hitz dezaketelakoan zegoen. Horregatik desira eta plazerraren nozioei atxiki zien nagusitasuna perbertsioa gizakiaren funtzionamendu psikikoaren osagai garrantzitsuena bezala onartzerakoan, legearekiko probokazio edo erronka iraunkorra bailitzan. Bere formula 1962ko Kant Sade-rekin artikulu ospetsuan proposatu zuen. Lacan-ek Sade-ren txarra Kant-en onarekin baliokidetu zuen; erakutsi nahi zuena hauxe zen: egituraketa perbertsoa, alde batetik, subjektuak Jainkoari eskaintzen dion gozamen objektu izateko gogoak (horrela legea burla bihurtuz) eta, bestetik, txartasun eta autosuntsiketa absolutuan baliogabetzeko desira inkontzienteak bereizten dute. Horrela, galbideratzea sexu-perbertsioen esparrutik atereaz, ikuspegi terapeutiko berriak eskaini zituen lacaniar korronteak: sendaezinezko diagnostikoa kendu zitzaion perbertsioari eta, gainera, perbertsoari, jada sexu-perbertsoa ez izanik, psikoanalisiaren ariketako ateak ireki zitzaizkion, komunitatearentzat “arriskurik” suposatzen ez zuelako. Homosexualitatea ikusmira estruktural honen barruan begiztatu zuten.

Garai berdinean Robert Stoller psikoanalistak ere sakonean baieztatu zuen teoria freudiar klasikoa, sexu eta generoaren arteko desberdintasuna sarraraziz bereziki. Sex and bender (1968) liburuan perbertsioen ikusmira klinikoak berritu zituen (batez ere emakumezkoen fetitxismoarena eta transexualismoarena).

Self Psychology korrontearen barruan Joyce McDougal da aipagarriena. Freud-en teorian berrazterketa egin du. Psikosi/neurosi/perbertsio eraketa hirukoitza zurrunegia da, bere izitzirako, nor-beraren aztoramen nartzisistekin loturiko sexu-arazoak argitzeko. Horregatik “neosexualitatea”ren edo “sexualitate menpekotasun-sortzailea”ren izena atxiki zien sexualitate perbertsoaren era desberdinei; droga eta toxikomaniaren gertukoak izango lirateke, baina erotasunaren ertzean dauden zenbaiti sendatzearen, sormenaren eta norbera burutzearen bidea erraztuko lieke (Nolabaiteko anormaltasunaren alegatua).

Pertsona batean bi nortasun desberdin edo gehiagoen egoerak definitzen duen nortasunaren aztoramena da, bakoitza txandaka nagusitzen delarik pertsonaren portaeran (DSMaren definizioa da).

Entitate patologikoa neurosi histerikoetako disoziaziozko arazoen multzokoa da. Lehendabizi Mitchell-ek deskribatu zuen eta, ondoren, zenbait kasu aztertu dira, aipagarrienak P. Janet-en “Juliette” eta M. Prince-ren “Christine Beauchamp” direlarik.

Maiz, elikadura portaeraren adierazpenak eta entzun-ikusmenezko haluzinaziozko adierazpenak jasaten dituzten nortasun antsio-depresiboa duten emakumezkoengan agertu ohi da. Konbertsiozko sintomak, amnesia psikogenoa, ihesaldi anitzak, suizidio-ekimenak, autoebaketako portaerak dira aurrekarien artean aurkitu daitezkeenak. Diagnostiko bereizleen artean muga-kide egoerak, epilepsia tenporalen mota psikikoak eta Briquet-en sindromea (konbertsiozko histeria) aipatzen dira. Subjektuok oso sugestionagarriak direnez, medikuntzako eta psikiatriako eragiketen garrantzia azpimarratu da koadroaren sortze eta bilakaeran. Era berean, guztiz hipnotizagarriak dira. Haurtzaroko sexu-abusuzko eta intzestuzko harremanen esperientzia traumatizatzaileak ere aurkitzen dira aurrekarien artean.

Hori guztia dela eta, muturreko ambibalentzia eta oso ongi antolatutako ukapena (gertakizuna beste pertsona bati atxikitzearren) proposatu dira argiketa gisa. Kenberg-en ustetan (1975) defentsa-mekanismoen artean disoziazioa, proiekziozko identifikazioa, idealizazioa eta guztiahalduntasuna erabiltzen dira. Eta, erabilitako mekanismoen arabera, adierazpenek nartzisizten aldera edo muga-kide egoeraren aldera joko lukete.

Nortasun patologikoa da, eta psikotikoa edo neurotikoa ez den bere egituraketaren bereizgarri nagusiak ezegonkortasuna, oldarkortasuna eta erruduntasun kontzienterik gabeko portaera antisozialetara bultzatzen duten izaera-hazpegiak dira.

E. Esquirol-ek jada deskribatu zuen delituetara bultzatzen zuen adimenaren aztoramenik gabeko borondate soilaren erasanak bereiziriko “berezko monomania”. J. Prichard britaniarrak, 1835ean, Erotasun morala deiturarekin bataiatu zuen. V. Magnan-ek endekatu-desorekatuen Desoreka mentala bihurtu zuen eta E. Dupre-k, ikusmolde konstituzionalistaren barruan, Berezko perbertsioa. K. Schneider psikiatra alemaniarrak erantsi zion ezagunagoa den Psikopatiaren deitura. Psikoanalistei, batez ere D. W. Winnicot eta R. Misés-i zor zaie bilakaeraren eta psikodinamiaren ikusmiratik eratutako nortasun psikopatikoaren marrazketa: “aldi depresiboa” ez du gainditzen, umeak “objektuaren berreskuratzeari” uko egiten dio eta “ordaintze mugimenduak” uzten ditu. Jada, osoko objektuarekiko lotura, nagusitasun ahalguztidunari eta defentsa maniakoaren baliabide guztien erabilerari esker soilik gordetzen du. Disarmonia ebolutibo berezi honek erruduntasunik gabeko ekimenetara bideratzen du, non subjektuak “larritasunezko depresioari, nostalgiari, mugak galeraziko lizkiokeen erregresioaren arriskuari” ihes egitea aurkituko lukeen.

Zahartzaro aurreko dementzia da eta, klinikoki, umorearen aztoramenekin agertzen den mailakako narriadura mentalak bereizten du. Hasieran ez dago orientazio espazialaren erasanik eta, anatomikoki, garunaren esparru frontaleko eta tenporaleko (aurreneko zirkunboluzio tenporalean izan ezik) atrofia ezartzen da.

Pick gaitza A. Pick txekiar sendagileak (1867-1926) bereizi zuen 1892an. Frontal tipoko dementzia da eta, hasieran, gehienbat ideien multzoa eta adimenaren funtzio garaienak (abstrakzioa, arrazoiketa, autokritika) erasotzen ditu, gutxiagotuz. Baina oinarrizko gaitasunak eta oroimena mantendu egiten dira eta orientazio espaziala ez da aztoratzen. Eragiketa gutxiagotzen den bitartean, apatiarekin eta berezkotasunaren makaltzearekin batera pasibotasuna agertzen da, Schneider-en era akinetikoa osatuz. Estereotipiak ohikoak dira, batez ere hizkuntzaren (esaldi berberen errepikapena, leloak) eta portaeraren arloan.

Umorearen arazoak erasan frontaletan agertzen direnen antzekoak dira (moria), hau da, euforia inozoaren aldera zuzentzen dira. Egiaz, sarritan, hasiera apragmatismoarekin eta iniziatibaren galerarekin datorren depresio kronikoaren parekoa da eta, orduan, inboluziozko malenkoniarekin nahasten da. Maiz, jada hasieratik, sabelkeria oso bereizia duen bulimia ezartzen da. Era honetako aldia 2-5 urtera luzatzen da, sindrome frontalak, hizkuntzaren arazoek eta dementziak bereizten duten egoeraren aldira iritsi arte. Espresio eza eta aurpegiaren finkotasuna ohikoak dira eta “amimia” ere oso bereizgarria. Mailakako narriadura honetan zehar pentsaera sinbolikoaren suntsipena (ez Alzheimer-ean bezain argi) nabarmendu daiteke, forma hutsezko asoziazioekin, ekolaliarekin, palilaliarekin eta apraxiara eta agnosiara bideratzen duen funtzio eragingarrien mailakako galerarekin batera agertzen delarik. Hau guztia azken aldean bakarrik ikusten da eta ezin daiteke esan ekolalia, palilalia ata afaso-apraxo-agnosia sindromea Pick gaitzaren ezaugarri bereziak direnik. Dementziazko prozesuaren laguntzaileak dira soilik, oso berandu agertzen direlarik (batzuetan, gainera, Pick bezala oker diagnostikatutako benetako Alzheimer-aren adierazleak izan ohi dira).

Horrenbestez, Pick gaitzaren ezaugarri bereziak hizkuntzaren mailakako gutxiagotzea, estereotipiak, berezkotasunaren galera eta espresio eza dira. Egoera aurrera doan neurrian, dementzia handiagotu egiten da, erabateko axolagabetasunera, inertziara, amimiara eta mututasunera iristen delarik. Estereotipiak txirotu eta murriztu egiten dira. Orduan, tonuaren arazoak agertzen dira, zangoetako giharren flexiozko kontrakturekin, zurgapen arkaikoko, mastekatze eta ahozabaltze portaera automatikoekin. Amaiera aldian Alzheimer-aren baliokidea da eta, heriotza, oheratze ahuleriaren barruan, maiz etzanerak sortarazten dituen infekzioen eraginez, suertatzen da, hasieratik 3-10 urtetara.

Alzheimer-arekin gertatzen den bezala, oraindik ez da eragilea ezagutzen eta tratamendua ere antzeko neurrietara zuzentzen da. Umorearen arazoak direla eta neuroleptiko baregarriak eta antidepresiboak erabili daitezke.

Jangarriak ez diren eta, batzuetan, arrriskutsuak izan daitezkeen substantzien absortziora bultzatzen duen janguraren galbideratzea da.

Atzeratu sakonengan eta autistengan agertu ohi da, elikatze oldartsura eta desegokira bideratuz. Gutxiagotan, kultura tradizionaleko zenbait ingurutan emakume haurdunek ere jotzen dute lurra jatera, balizko “desmineralizazioa” ekiditearren.

Sua pizteko obsesiozko eta eutsiezinezko irrika errepikakorra da. Pertsona ahul, harro eta mitomanoengan aurkitu daiteke eta, batzuetan, eskizofrenikoengan eta paranoikoengan. Azkeneko hauetan su-eragile ekimena eldarnioaren adierazpena eta ondorioa da.

Kode penala oso gogorra da gogozko suarekin, ondasunen aurkako eraso larri bat bezala eta krimen (nahi gabe izan arren homizidioa lekarkeelako) gisa begiesten duelako. Horretaz, kasuotan adituen iritzi psikiatriko mediko-legala eskatu ohi da. Iritziak nortasunaren arazo larriak eta aztoramen patologiko handiak egiaztatu beharko ditu piromania baiezta ahal izateko.

Beste baten sugestioaren edo autosugestioaren eraginez adierazten den aztoramen fisikoen multzoari deitzen zaio pitiatismoa.

J. Babinski-k sarrarazi zuen hitza J. M. Charcot-en lanak kritikatu zituenean eta histeriaren benetako izaera morbidoa zalantzan jarri zuenean. Babinski-k, azterketa neurologiko zehatzen bitartez, histerikoen patologia oro itxurazkoa zela argitu zuen, hots, “patomimia” hutsa zela. Pitiatismoaren doktrina erredukzionistegia kausitu da eta psikoanalisiak, bere ikusmira psikodinamikotik, eztabaida ezinezko estatutu nosologikoa itzuli dio histeriari.

Berezko eragin farmakologikorik gabe osatzen den sendagaia da.

Plazeboaren eraginkortasuna pazienteak ezagutzen ez duen sendagaiari eransten dion fidantzan datza. Inongo eraginik ez daukan konposatuarekin osatu ohi da plazeboa; baina, batzuetan, baita tratatu beharreko gaitzarekin zerikusirik ez daukan substantzia eraginkor batekin ere; orduan, Plazebo efektuaz hitz egiten da. Plazebo efektua medikamentu gabeko terapia baten ondorioa ere izan daiteke. Alderantziz, eragin farmakologikorik gabeko substantziak sortarazitako ondorio kaltegarriari Nozebo efektua deitzen zaio (Latinez Nocebo = kalte egingo dut, Placebo = atsegina sortuko dut). Benetako mekanismo fisiologikoetan dago Plazebo eraginaren oinarria. Argi erakutsi da nola, zenbait pazientetan plazeboak leundutako hortzen minetan naloxona emanez gero, mina handiagotu egiten den. Naloxona opiazeoen eragin antalgikoaren antagonista da. Beraz, plazeboarekiko sentikorrak diren subjektuek naloxonak antagonizatutako opiazeo endogenoak jariatuko lituzkete. Gizaki sugestionagarriengan sakonagoa da plazeboaren eragina. Psikiatriaren alorrean, plazeboa garrantzitsuagoa izan ohi da hurkoaren harremanekiko sentiberatasuna -batez ere tratamendua agintzen duenarekikoa- daukan depresio neurotikoak jotako pertsonengan, malenkoniak erasandako nortasun normala daukaten subjektuengan baino. Eragina nabarmenagoa da zenbait substantziarekin. Adibidez, haluzinagarrien ekimena subjektuak beretaz daukan itxaropenaren araberakoa izan ohi da.

Plazebo efektuaren kontu hartzeak ikertzen diren sendagai berri guztiak, euren eraginkortasuna frogatzeko, plazebo batekin alderatzera behartzen du derrigorrez (ikerkerta bukatu arte sendagileak ez daki zein substantzia agintzen duen, pazienteak zein hartzen duen ere ez): sendagai baten plazeboaren aurkako bikun itsuko ikerketa da. Gisa honetako azterketetan, esperimentatzaileak substantzia eraginkor bat bere bigarren mailako eraginen ondorioz ezagutu ez dezan, egite farmakologiko terapeutikorik gabeko bigarren mailako emaitza berdinak darizkion plazebo “aktiboa” agintzen da. Ikerketa mota hauek arazo etikoak sortarazten dituzte, psikiatriaren esparruan batez ere (adibidez plazeboarekin soilik tratatutako malenkoniatsuak bere buruaz beste egin dezake). Tankera honetako metodologiaren erabilera zaila suertatzen da tratamendu jakina eta ongi frogatua daukaten gaitz larrietan. Aurreneko neuroleptikoak plazeboaren aurka ikertu ziren, baina letorzkeen neuroleptiko berriak erreferentziazkoen aurka aztertu beharko dira. Eta legearen arabera plazeboaren erabilerak jakinaren gainean emandako adostasuna errespetatu beharko du.

Lobulu tenporalaren aurreneko zirkonboluzioaren gainaldean kokatuta dagoen Heschl-en zeharkako zirkunboluzioaren atzealdea da. Wernicke-ren esparruaren osagaia da. Hitzezko-entzumenezko funtzioaren kokalekua da. Hemisferio dominantearen aldean askoz ere handiagoa izan ohi da.

Gizabanakoari bere portaeratik sortzen zaizkion arazoen zuzenketara bideratutako metodo psikologikoen multzoak osatzen du portaera-tratamendua eta helburu nagusi bezala portaeraren aldaketa dauka edota, portaera zeharka aldatzearren, ohiko adierazpenetara behartzen duten zirkunstantzien ulermen desberdina.

Metodo hauek, subjektuari dagokion giza-ingurugiroan hobeto osatzen laguntzen dioten neurrian, eragin psikoterapeutikoa daukate.

Portaera-tratamenduak ikasketaren teorietan oinarritzen dira: emaitza esperimentaletan bermatzen dira portaera batzuk prozesu baldintzatuen bitartez ikasitakoak edo mantendutakoak direla esateko eta, hortaz, beste prozesu berbaldintzatu batzuk erabiliz, litekeena izango litzateke aurretik ikasitakoen ezabaketa eta ordezkapena.

Portaera-tratamenduaren eta Portaera-aldaketaren arteko bereizketa egin behar da. Azkeneko hau psikologia esperimentaleko ikerketetatik sortu zen, behabiorismoari objektibotasuna ematearren, J. B. Skinner-en ikuspegiaren ildoan, mental-fenomenoak ere zuzenduko lituzkeen lege jakin batzuen menpean dagoen “portaeraren zientzia” bihurtuz.

Etiologiaren ezaguerarik ez dagokio Portaera-aldaketari. Baldintzapen eragingarrian azterketetan oinarritutako egitarauekin tratatzen dira aztoramenak. Egitarauen gauzatzea hezitzaile edo erizain batek behatzen du, edota, espezialista baten kontrolpean, gaixoak berak betetzen du, batez ere elikatze arazoei eta tabakismoari dagokienean. Zenbait egitarauen kontrola postatrukez edo hedabidez ere egin daiteke.

Terapeuta eta gaixoaren derrigorrezko harreman pertsonalik behar ez duten portaera-aldaketako prozedura hauek portaera-terapiak indarrean jarri aurretik erabiliak izan ziren. Kasu, higuinean eta nazkan oinarritutako abertsio tratamendua eta, I. P. Pavlov-en lanetan sustatuz, baldintzapen interotzeptiboen erabilera (enuresia tankerako arazo funtzionaletan).

Gaur egun portaera-tratamendua prozesu hezitzaile bereziagoa da eta psikopatologiari dagokion zailtasun bati zuzendutako osasun mentalean aditua den sendagile edo psikologoaren eta pazientearen arteko ekimena da. Bere eragin psikoterapeutikoak, ezabatu gabe, txikiagotu egiten du harreman transferentziala, hortaz, aztoramena interpretatu beharrik ez dago. Gaixoari arazoaren maiztasunaren, iraupenaren, agerpenaren zirzunstantzien, abian jartzen duten estimuluen deskribapena eskatzen zaio. Gero hazpegi funtzionalagoen azterketa klinikoa burutzen da eta, azkenik, galdeketa psikologikoa. Horrekin guztiekin harreman terapeutikoa martxan dago eta, eragile kognitiboak erabiliz, gaixoa eragozpenak gainditzeko daukan ahalmenaz ohartzen da (adibidez erritoak, tikak, egiaztatzeak gutxiagotu egin direla). Beste kasu batzuetan, batez ere desentsibilizazioaz edo inmertsioaz tratatutako fobietan, pixkanaka larritasunaren maila galtzen doazen egoeretara bere kabuz arriskatzeko gai dela konturatzen da.

Portaera-tratamenduan erabiltzen diren teknikak oso anitzak dira eta, formulazio teorikoaren arabera, desberdinak: neobehabioristak, pavlovianoak, giza-ikasketara mugatuak, psikologia kognitibotik sortutakoak…Gaur egunean, portaera-tratamendu guztiek, euren helburu nagusia gordetzen dute, hau da, hurkoak ikusi ditzaken ageriko (Over, ingelesez) portaeren aldaketa. Baina, subjektuak berak soilik behatu ditzakeenetara, barnekoetara, ere zuzentzen dira: barneko ihardueretara eta ekintzen interpretazioetara.

Korronte pluridisziplinarrek eragina eduki dute portaera-tratamenduetan, bere erabilera zabalduz. Ez dira portaeraren aldaketara mugatzen baizik iturri desberdinetako estresaren garaipenera, arazo psikiatriko batzuen konponketara edo arazo somatikoekin agertzen diren desegokitze sozialetara ere zuzentzen dira. Aurreneko kasuan, larritasunezko arazoak suertatzen dira eskuragarrienak portaera-tratamenduarentzat: larritasun orokorreko (erlaxazio teknikak edo entrenamendu autogenoaren bitartez eragindako desentsibilizazioa), fobiaren era desberdinak, sexu-disfuntzioak, erritoak, egiaztatzeak, eta abar. Harremanen arazoak edo giza-desegokitasuna daudenean aurreneko mailan, batzuetan taldeka edo bikotean (depresioa, bikote-arazoa) egiten den asertibitatearen entrenamendura jo daiteke. Azkenik, fisiologikoki agertu arren, bere sorreran edo mantenuan osagai psikologikoa eduki dezaketen sintometara (azaleko erasanak, minak, asma, aztoramen psikomotoreak, berezko hipertentsioa, buruko minak, extrasistoleak, eta abar) ere zuzendu daiteke: sintoma hauen gutxiagotzera zuzentzen den teknika honi portaera-medikuntza deitzen zaio eta, gehienbat, biofeedback tankerako baldintzapen interozeptiboak erabiltzen ditu.

Ura edo beste likido bat gehiegizko neurrian edatera bultzatzen duen joera oldartsua da.

Elikatze-portaeraren aztoramen honek sorrera psikikoa dauka (jatorri endokrinoko edo giltzurrunetako jatorri organikoko polidipsietatik bereizi behar da) eta larritasun handiko edo asaldura maniakozko egoeretan (batzuetan histerietan) agertzen da. Eragiten duen odolaren gehiegizko diluzioak desoreka elektrolitiko handiak lekarzke, komara bideratu dezaken hiponatremia (sodioaren urritasuna) bereziki.

Kahlbaum-Wernicke-ren sindromea ere deitzen zaio. Hasieran adimenaren narriaduraren gainetik oroimenaren erasana nagusitzen den dementziaren era bat da.

Oroimenaren aurreranzko aztoramenak ezagutze faltsuekin, desorientazio espazio-tenporalarekin eta fabulaziorako joerarekin adierazten dira. Pazienteak luzaroan gordetzen du giza-itxura eroso samarra, atsegina, alaia eta, agian, euforikoa. Baina oinarrian dagoen ahulezia psikikoa aurrera doan neurrian, erabatekoa izatera iritsiko den dementziaren ezaugarriak agertzen dira.

Azido nukleikorik gabeko zatiki proteiko infekziotsu txiki-txikia da.

Prioiak behien entzefaliti espongiformearen tankerako animalien zenbait garun-erasanen arduradun izan daitezke (behi eroen edo Creutzfeldt-Jacob gaitza, Kuru gaitza).

Nortasun normalaren edota patologikoaren antolaketaren diagnostiko bereizgarria helburu nagusitzat daukan test-ari deitzen zaio proiektiboa. (Sinonimoa: nortasunaren test-a).

Test proiektiboek subjektua egoera baten aurrean ezartzen dute, berarentzat daukan zentzuaren arabera erantzun dezan, zeren ahul egituratutako estimuluak erabiltzen direnez, aukera anitz eskaintzen dute erantzuteko. Beraz, test proiektiboek hautemateen erabilera zuzena bideratzen duten errealitatearekiko egokitze mekanismoetara (test-ak dauzkan item-en ageriko esanahien bidezko hautematea) eta gizabanakoaren elementu fantasmatiko eta afektibo bereiziak adierazten dituzten mekanismo proiektiboetara jotzen dute. Erabilienak Rorschach eta TAT -Thematic Apperception Test- (helduengan), eta CAT - Children´s Apperception Test - eta Zango beltza (umeengan) dira. Test bakoitzak eskaintzen dituen elementu desberdinen osoko ulermena ahalbidetzen duen nortasunaren teoria batean oinarritzen da.

Subjektu batek kanpoko munduan egiten duen bere pentsaera, afektu, hausnarketa, desira eta abarren ezarpen eragiketari deitzen zaio proiekzioa. Ezarritakoaren identitatearekin ez da ohartzen eta kanpoko izaera objektiboa daukaten sinesmenean dago, munduko alderdietako bat izango bailiran.

Zentzu estuagoan, subjektuak berarentzat onartzen ez duen irrika kanpora botatzera eta beste bati eranstera daraman eragiketa da. Horrela lortzen du bere irrikaren ezagutzagabetasuna.

Ekintza denboran atzera botatzeko, geroratzeko, “biharko uzteko” (latinez Cras = bihar) joera patologikoa da. Psikastenian sarri agertzen den abulia mota bat da.

Ezagunak diren aurpegien berrezagutzaren aztoramena da. Fisionomiekiko agnosia honetan gaixoak gertukoen, hots, senideen, lagunen, lankideen irudi-oroimenak irudikatzeko ahalmena galtzen du. J. Charcot-ek deskribaturikoan pazienteak ez zuen jada bere emaztea, ezta bere aurpegia ere ezagutzen. J. Bodamer, hitzaren asmatzailearen (1947) ustetan, fisionomien ezagutzaren galera ikusmen kategoriaren aztoramen sakonena eta genetikoki arkaikoena da. Bere iritzian, maiz, objektuekiko agnosia larriarekin elkartzen da. Elkartze hau zalantzan jartzen dute H. Hécaen eta R. Angelergues-ek; euren ustetan bien arteko desberdintasuna oso nabaria da. Halere, klinikoki maila asko daudenez, bereizketa ez da hain samurra eta ikusmenaren agnosia hau agnosiaren beste mota batzuekin elkartu daiteke, agnosia espazialekin gehienbat. Nagusia ez den hemisferioko elkartze-esparru okzipitalen erasanaren ondorioa izan ohi da.

Bilakaera baten edo aldi zehatz eta jakin batzuen arabera objektu edo organismo bat itxuraz edo egoeraz aldatzera bideratzen duten gertakizun-segida da.

Psikopatologian, K. Jaspers-ek erakutsi zuen lez, hitzak pazientearen nortasunaren aldakuntza sakona izendatzen du, garun erasan bati edo eragile psikiko bati loturikoa, baina fenomenologikoki ulertezina dena beti. Kasu, adibidez, ulermenarentzat eskuraezina den eta, agian, argibide naturalista (beharbada arazo biologiko bat) eduki dezakeen prozesu eskizofrenikoa. Beraz, nortasunaren bilakaera morbido batekin alderatuz gero, oso desberdina da, zeren bilakaera morbido hau, aurretiko nortasun premorbidoa ezagutuz gero, ulergarria da. Horrela gertatzen da zenbait eldarniorekin edo paranoian pixkanaka ezartzen den paranoikoekin eta, halaber, erreakziozko psikosietan, non nortasunaren aldakuntzaren egoera, gertakizun edo ezohiko bizipen bati eskainitako erreakzio gisa uler daitekeen.

Kasu guztiotan aurretiko egoeraren eta egoera morbidoaren arteko hausturarik ez dago. Alderantziz, prozesuaz hitz egiten denean, ulertezina den etena dago bien artean. Horregatik esan zuen Bleuler-ek, eskizofreniaren prozesu-faseak desbribatzerakoan, ulergaitzak zirela eta nerbio-sistema zentralaren erasan organikoak soilik argitu ditzakeela.

Psikoanalisiaren arloan aparailu psikikoaren funtzionatzearen modua izendatzen du.

S. Freud-ek “lehen mailako prozesua” deitu zion ekonomiaren arloan kemenaren jario askeak eta zentzuaren irristatze libreak bereizten duen funtzionamendu motari. Inkontzientea da prozesu honen kokaleku nagusia eta irudi batetik besteraino igarobideak ahalbidetzen dituzten mekanismo berezkoenean desplazamendua eta kondentsazioa dira.

Alderantziz, “bigarren mailako prozesuak” loturek eta errealitatearen printzipioak menperatzen duten kemen jarioaren kontrolak bereizten dituzte ekonomiaren arloan. Pentsaera logikoaren eta hizkuntzaren sustapena den sistema prekontziente-kontzientean daukate bere kokalekua. Beste muturrekoa da, erabat, lehen mailako prozesuei dagokien pentsaera askea eta irudimenezkoa, esanahietan kontzeptuen pisuari ihes egiten diona, ametsetan gertatzen den bezala.

Ezaugarri hirukoitza daukan garezurreko azkeneko nerbioen erasan multzoa da.

Hiru ezaugarrriak honakoak dira: mimikaren aztoramenak, aurpegiaren gelditasunarekin eta finkotasunarekin eta, aurpegiko giharren hipertonia dela eta, barre eta negar erreakzio espasmodiko soilekin erreakzionatzen dutelarik; irensketaren arazoak, batez ere likidoekikoak, mingainaren paresiarekin (gihar indarraren gutxiagotzea), gogozko irensketaren ezintasunera iritsi daitezkeelarik; ahots ahula, sudurkaria, sorra, monotonoa eta tinbregabea darion fonazioaren aztoramena.

Sindrome hau faszikulu piramidal genikulatua erasotzen duten garun biguntzeen ondorioa da. Zauriak bi aldeetakoak izan ohi dira. Aipatutako faszikulua ere gainditzen dutenean urrats txikiko ibilera eragiten dute, orekaren arazoekin, esfinterren kontinentzia ezarekin, eta bi aldeko sindrome piramidalarekin. Ahulezia psikikoa ere maiz agertzen da, baina ez ezaugarri kliniko hauek sinistaraziko luketeen bezainbeste.

Egoera timiko arruntera itzuli aurretik dementziaren itxura hartzen duen zahartzaroko depresio mota berezia da.

Batzuetan nekez bereizten da benetako dementziatik, batez ere, sarri gertatzen den legez, gaitz dementzialaren hasierako laguna denean.

Familia-homeostasiaren era patologikoa da: ukapenak familiaren izaera ahalbidetzen du mozorro-taldearen azpian eta, bertan, adostasun inplizituak afektuaren behar sakona ezkutatzen du kritiken, amorrazioen eta aldarrikapenen “eszenategi” bihurtuz.

H. Stack Sullivan-en teorien indarrak, psikiatria biologikoaren gehiegikeria zientziziztak, eta eskizofrenia nozioaren krisi zientifikoak eskizofrenikoen familien ikerketara bultzatu zuten. Pseudo-mutualitatearen antzean egituratzen den pseudo-etsaitasunak gatazken erritoa eta azaleko gorroto iraunkorrak dakartza berarekin. Gorrotoaren benetako antzerki honek bi helburu dauzka: lehendabizi, edozein intimitateri legokion larritasuna eta irainaren beldurra saihestea; gero, gorrotoaren jokoak, familia-harremanen erabateko suntsiketa ekidingo luke. L. C. Wynne-ren ustetan, aztoramen semantikoak pseudo-etsaitasunaren lagun izango lirateke (“difusion of meaning” edo halo-semantiko hedatua).

Larritasunezko adierazpenen multzoa da eta, iraunkortasuna izan ezik, fobiaren antzeko bereizgarri guztiak ere badauzka, batez ere ekiditearena.

Neurosi sakonetako eta psikosietako antsietate egoera gogorretan ager daiteke.

Iparramerikako esparru psikopatologikoan H. S. Sullivan-en teoria interpertsonaletik etorri zen korronte neojaksonianoaren kritika. Honen arabera eskizofrenia “basati onaren” aldi primitiborainoko atzeratze bat izango litzateke. Teoria honen aurrean G. Bateson eta D. Jackson-etik gertu zeuden ideia berriak agertu ziren korronte sullivaniarraren barruan. Sullivan-en korronte makropsikosoziala 1929 urteko krisiaren soinean sortu zen, langabezia nagusitu zenean alegia. 1950 inguruan, alderantziz, nolabaiteko kontserbadorismo eta oparotasunaren garaian, eskizofreniaren eredu mikrosozialak proposatu ziren, tartean lotura bikoitzarena (ikusi lotura bikoitza) eta pseudomutualitatearena.

Giza-harremanen beharrra, izakiak objektuekiko daukan makurdura eta gizabanakoak identitate pertsonala osatzeko daukan joera dira pseudomutualitatearen oinarri teorikoak. Hiru irtenbide daude helburu horiek lortzeko: Mutualitatea (desadostasunak osatzen dituen eboluzio-harremana); ez-mutualitatea (adibidea, erosle/saltzaile arteko harreman hutsala); eta pseudomutualitatea, non bi pertsonen arteko harremana bi identitateen desadostasunen ukapenaren ordainetan ezartzen den: “inbertsio emozionala elkarrekiko eskaeraren aldera makurtzen da…, prezioa eskaeraren aldaketekiko itsutasuna delarik”. Bilakatu ezinezko egoeraren finkapena da, antzerkilariak argizari-museokoak bailiran, non “desadostasuna harremanaren mehatxu gisa hautematen den, ekidin beharrekoa beraz; baino, ekidinez gero, ezin daiteke harremana handitu”.

Aurreneko hipotesia: “eskizofrenia akutua hedatzen duten pertsonetan aho betean onesgarri gisa hartzen diren harremanek (familiartekoak) pseudomutualitatearen kalitate sakona eta iraunkorra daukate”.

Bigarrengo hipotesia: “Eskizofrenia potentzialen familietan pseudomutualitatearen intentsitateak eta iraupenak honako ondorioak dakartzate: familia-mekanismo batzuen hedapenaren bitartez familiabarneko bakoitzaren betekizunen egituraketarekiko desbideratzeak hautemate esparrrutik ezabatu egiten dira edo, bestela, eldarniozko eran berrosatzen dira. Mekanismo arrunt hauek (shared: partekatua) maila primitiboan aritzen dira, zentzuen (meanings) artikulazioa eta aukeraketa oztopatuz, hau da, familia-funtzioen egituraketaren barruan edo kanpoan gizabanakoaren identitate pertsonala ahalbideratuko lukeena eragotziz”.

Hortaz familia-homeostasia mehatxatu dezaketen hautemate eta harreman guztiak desitxuratu, lausotu, urtu egiten dira. Horrelako egoeran izakiari nor den eta non dagoen jakiteko aukera gutxiagotu egiten zaio. Ondorioz, identitatearen antolaketa zailtzen da.

Hirugarren hipotesia: “Zatikatze esperientzia, identitatearen papurtzea, hautematearen eta harremanaren aztoramenak, neurri handi batean, giza-antolakuntzaren ezaugarrien familia-barneratze prozesu baten ondorioak dira”.

Autoreontzat pseudomutualitatea, beraz, ez da eskizofreniaren osoko teoria, baina, bestelako eragileak kausituz gero, tartean egongo litzateke.

Sustapen organikorik ez egon arren kokaleku somatikoa daukan mina da psikalgia.

Psikalgiak aurretik erasan psikikoak jasaten dituztenengan agertu ohi dira baina, batzuetan, arazo psikikorik gabekoengan ere azaldu daitezke. Ezarpena, ohikoz, maltzurra da. Bilakaera, subakutua edo kronikoa. Dagokien eragozpena, berriz, aldagarria den zorroztasunaren araberakoa. Maiz, aldizkakoak izan arren, badakite iraunkorrak eta erresistenteak izaten ere. Sabelean, toraxean eta buruan kokatzen dira gehienbat eta, aldian behin, beheko gorputzadarretan.

Larritasun egoera kronikoetan, neurosi-histerietan (batzuetan konbertsiozko fenomenoekin nahasten direlarik) eta bilakaera maltzurreko depresioetako sindrome hipokondriako batzuetan agertzen dira. Antalgikoen eragina ez da beti nahikoa izaten euren desagerketarako. Orduan, oinarriko egoera psikikoa tratatu behar da psikotropoekin edo psikoterapiarekin (batez ere dolu-depresioetan, psikalgia hildakoaren hazpegi batekiko identifikazioa izan daitekeenean).

P. Janet-ek deskribatutako neurosia da. Larritasun eta depresio kronikozko egoerak (beraren ustetan tentsio psikologikoaren gutxiagotzeari loturikoak), inhibizioak, gogogabetasunak, osagabetasun sentimenak eta autobaliogalerak, zalantza iraunkorrak, finkapen eta ideia obsesiboak adierazten dute. Deitura, gero, zaharkitu egin zen eta S. Freud-ek obsesio-neurosiarenaz ordezkatu zuen. Halere adjektibo gisa erabiltzen da muga-kide egituraketan oinarrituz izaera nartzisistatik gertu dagoen nortasun patologikoa kalifikatzeko (J. Bergeret) eta, halaber, K Schneider-ek deskribatutako nortasun anankastikoen era astenikoa izendatzeko.

Gaitz mentalen jaraunspenezko eragile etiologikoen ikerketara zuzentzen den esparruari deitzen zaio psikiatria genetikoa.

Aurreneko azterketak familia-epidemiologiarantz bideratu ziren eta jite morbido (fenotipo) batek familia batean edo familia multzo batean zeukan banaketaren analisi koantitatiboan oinarritu ziren. Bikien metodora zuzendu ziren, erasan mental jakin baten determinaziozko indizea balioztatzeko. Biki monozigotikoek amankomuneko genotipoa daukate, heterozigotikoek ondarearen erdia soilik partekatzen duten bitartean (fratria arruntetan anaia-arrebekin gertatzen den legez).

Bikien bi mota hauek, ohikoz, inguru berdinean garatzen dira eta, orduan, biki-metodoak hazpegi patologiko batekiko mono eta dizigotiko bikiek daukaten bat-etortzearen tasa alderatzen du. Bestalde, adoptatuen metodoak, “jaraunspen biologikoari” eta “inguruko jaraunspenari” dagokiona bereizten lagunduko du. Gaur egun, molekular-genetikaren aurrerapenei esker, hurbiltze epidemiologikoetatik kromosomen kokapen zehatzen metodoetara igaro dira ikerketak. Linkage-kromosomikoaren metodoak “gene markatuak erabiliz, kromosoma bati dagokiokeen jaraunspenaren hipotesi bereziagoa ahalbidetzen du” (J. Mendlewicz).

Azterketa mota hauek, gehienbat, psikosi maniako-depresibora eta eskizofreniara zuzendu dira. Aurrenekoak soilik edukiko luke benetan jaraunspenezko eragilea (gutxienez aldez aurretiko jarrerari dagokionean). Baina “psikosi maniako-depresibo familia bakoitzeko genea ez da dominantea, ez dauka osoko barneratzea (penetrancia). Inguruaren eragina funtsezkoa da: aurreneko haurtzaroko esperientziak, eragin psiko-soziala, teoria psikoterapeutikoa eta psikoanalitikoa ez dira bateraezinak jaraunspenezko ikerketekin” (Mendlewicz-ek Atenas-eko kongresuan, 1989an).

Gaitz mentalen ikasketara, diagnostikora eta tratamendura zuzentzen den medikuntzako espezialitatea da.

J. C. Reil sendagile alemaniarrak erabili zuen hitza lehendabizi, 1802an, “chychiaterie” eran. 1809an A. A. Royer-Colard-ek zuzendutako “Bibliothèque médicale”an ere agertu zen. Halere, 1860 inguru arte ez zen asko erabili; orduan hasi zen medikuntza alienista ordezkatzen.

Psikiatriaren historia: Aztoramen mentalak guztiz antzinatik tratatu izan ohi dira, baina XVIII. mendearen bukaera arte espezialitatea ez zen eratu ospitale-instituzioz hornitutako praktika gisa. Medikuntzaren adar berri honen sorreran zerikusia eduki zuten Londres-ko St. Luc ospitaleko zuzendari berri izendatu zuten W. Battie-k, Leopoldo duke handiak eskainita Florentziako eroen ospitalaren ardura hartu zuen V. Chiarugi-k, Chambéry-ko hospizioko J. Daquin-ek, York-en alboan “retraite”a eraiki zuen W. Tuke-k (1792) eta, batez ere lehenengo Bicêtre-n eta gero Salpêtrière-n ihardun zuen P. Pinel-ek. Paris zen, garai hartan, aintzindari kulturala eta politikoa (Frantziako Iraultzak eragin handia erakarri zuen Europa osora) eta horregatik atxiki zitzaion P. Pinel-i psikiatriaren sorreraren ohorea, bai teoriaren eta bai instituzioen alorrean eta, ez zirkunstantziak profitatzen jakin zuelako bakarrik, baizik eta zentzugabeentzako medikuntzaren jarrera berri bat sortarazi zuelako. G. W. Hegel-ek Pinel-i erantsi zion zentzugabeei arrazoiaren ondakina onartzearen meritua (une berean zentzugabea “alienatu” bihurtuz); aurretik “eroa”, animalia edo basatia bezelaxe, edozein giza-harremanetatik at zegoen. Aldaketak tratamendu “morala” ahalbidetu zuen; tratamendu honek, Hegel-en esanetan, “erotasuna ez dela arrazoiaren galera abstraktuaren kontzepzioari” eusten dio; ez da arrazoiaren galera “ez adimenaren aldetik, ez eta gogoaren aldetik ere, soilik izpirituaren lardaska sinple bat da, irauten jarraitzen duen arrazoiaren kontraesan bat”. “Gizatiar tratamendu honek, onbera bezain arrazoizkoa izanik -arlo honetan egindakotik onarpen handia zor zaio P. Pinel-i - arrazoizko gaixoa suposatzen du eta, alde honetatik hartua izateko, euskarri sendoa osatzen du”. Horrela zentzuzko sendagilearen eta alienatuaren arteko identifikazioa ahalbidetzen da, benetako tratamendu psikikorako beharrezkoa den identifikazioa alegia. Arrazoi ondakinaren onartze honetan, gaixo mentalarenganako harremanerako elkargune esparru honetan datza alienistak gaixoarentzak eraiki nahi duen babesetxea; ez itxitura eta baztertze leku bat (M Foucault-ek esan zuen bezala), baizik eta etsaigoa den kanpoko mundutik isolatuz, babesa eskaintzen dion “esparru paketsua eta atsegina”. Ikusmira honetan, isolamendua tratamendu moralaren baldintza da soilik. Zoritxarrez, geroago, baldintzarako sortutakoa tratamenduaren tresna bihurtu zen; are gehiago, gizartearen eraginez, bastartzearen instituzioa izatera iritsi zen. Mailakako galbideratze honek laburtzen du tratamendu moralaren gainbeherakoa. Aurreneko gogoeten narriadura eta endekapena 1838ko ekainaren 30eko legeak burutu zuen, alienatuen baztertzea zehaztuz.

Psikiatria, butxadura honetatik, “iraultza psikoanalitikoa” deiturikoak soilik atera zuen. Inkontzientea aurkituz, eta sintoma bakoitzari esanahi bat dagokiola baieztatuz, Freud-ek psikiatria klasikoaren eraikina irauli zuen eta, horregatik, ikusmolde organikoa bere garrantzia galtzen joan zen ikusmira psikogenetiko eta psikodinamikoaren mesedetan. Halere, oso instituzio gutxitan erabili zen benetan psikoanalisia psikotikoekin. Aipagarrienetako bat Washington-dik gertu dagoen Chesnut-Lodge klinika izan zen I. Fromm-Reichmann-en gidaritzapean, 1930. urte inguruan. Egia esan, instituzio-terapiari (ikusi instituzio-terapia) esker sartu zen, gehienbat, psikoanalisia ospitale psikiatrikoetan. Baina Freud-en eraginak era sakonean hunkitu zuen psikiatria; eta teoria psikoanalitikoak leku nagusia edukitzen jarraitzen du gaitz mentalen azterketa psikopatologikoan, nahiz eta, gaur egun, psikoanalisiaren eraginkortasunean gutxiago sinesten den.

1930az geroztik agertutako tratamendu biologikoekin organogenesiak nolabaiteko ardura berreskuratu zuen: Sakel-en sendaketak, psikokirurgiak, elektroshockak benetako arrakastak lortu zituzten, nahiz eta eztabaidatuak izan. Elektroshockak bakarrik eduki zuen jarraipena neuroleptikoen (1952an) eta antidepresiboen (1957an) aurkikuntzaren ondoren, benetan zientifikoa zen psikofarmakologia sarrarazi zenean, gaitz mentalen sorrera organikoaren aldeko ikerleen itxaropenak berpiztuz.

Antipsikiatria ingelesa eta italiarra izan ziren zuzen-zuzenean medikuntzazko eredu neurobiologiko erredukzionistaren aurka egin zutenak. Eta psikosien soziogenesiara jotzen duen mugimendua eta familia-terapien gisako zenbait terapia desberdinen agerpena ere eurei darie.

Psikiatriaren hiru eredu nagusiak gaur egun: Gaurko psikiatria gaitz mentalen hiru argibide-ereduek partekatzen dute: eredu psikoanalitikoak, biomedikuntzako eredu neurokimikoak eta eredu psikosoziologikoak.

Eredu psikoanalitikoa: Zibilizazio judukristauak ezagutu duen bultzada antropologiko aurreratuenak sustatzen duen psikoanalisiak datu psikopatalogiko gehientsuenen argiketa koherentea ahalbideratzen duen antolakuntza teorikoa eratu du. Baina “gaitz mentalen tratamenduaren maila praktikoan” porrot egin du (A. Bourguignon), gaixo psikotikoen kargu hartzean benetako osatze gabeko laguntza terapeutiko soila ekarriz (Zarifian).

Eredu neurokimikoa: Biomedikuntzan sortzen da eta gaur eguneko medikuntzan nagusiena da, beretzat zientzia funtsezkoena bihurtu den biologia molekularrean oinarrituz. Psikofarmakologiaren aurkikuntza neurokimikoek benetan aldatu dute gaixo mental larrien bizitza eta baita zaindarien lan-baldintzak ere. Baina eredu honek, arlo teorikoan, porrota izaten jarraitzen du, zeren gaitz mentalen etiologia orokorra ez du argitzen, erabilitako sendagai psikotropo batzuek sinapsietan dauzkaten eraginen azterketa hutsera mugatuz zehazki. Ekarri duen argiketak ez du ahalbideratu benetan berriak liratekeen sendagaien aurkikuntza. Berriak deiturikoak, aurreneko neuroleptiko eta antidepresiboetan (J. Cade-k Litioa 1949an, J. Delay-k Klorpromazina 1952an; R. Kuhn-ek Imipramina 1957an) oinarritutako sintesi sistematikozko molekula “berriak” dira (berriak baino gehiago atipikoak).

Eredu psikosoziologikoa: Instituzio-terapiaren historiak erakusten duenez eredu psikosoziologikoak sakonki aldarazi zituen zaintzaileek gaixoenganako mantentzen zituzten jarrerak. Era berean, gaitz mentala ez dela beti gizabanako batek jasaten duen erasan psikikoa, baizik eta familia-talde baten eta giza-multzo baten sintoma adierazlea ere erakusten du, horrela bakoitzaren tratamenduari familia edo intituzio-terapia ere eranstera behartzen duelarik.

Eredu psikobiosoziala: Hiru ereduok gainditu beharko lirateke mota psikobiologikosozial orokorrago baten bila. A. Meyer, XX. mendearen hasieran jada, horretan saiatu zen. 1977an G. L. Engel-ek saiakera berrartu zuen eredu honentzak “paradigma hirukoitza” proposatuz, biologikoa, psikologikoa (aldi bereko hurbiltze psikodinamikoarekin eta portaerazkoarekin) eta soziala, gizakia inguruarekin etengabeko harremanean dagoen izakia bezala hartuz. Era berean, 1989an, M. Reynaud-ek eredu biopsikosozial “osagarria” aurkeztu zuen. Erakigeta psikiko gizatiarraren konplexutasun izugarria onartu beharra dago; aldi berean organismo biologiko dinamiko batean eta elkarrekintza psikosozial anitzeko sare batean kokatzen da, inoiz jakin gabe zehatz-mehatz zer dagokien osasunari eta zer gaitzari, normaltasunaren eta patologikoaren bereizketa hautazkoa, konbentzionala eta oinarri zientifiko gabekoa delarik. Sistema konplexu honetan, egiazki, eragile eta ondorioaren arteko harreman linealetan oinarritutako kontzepzio etiologikoak ez dira aski izaten gaitzen eta aztoramen mentalen agerpenen argiketarako. Eta determinatzaile bakar batera soilik zuzendutako saialdi erredukzionista orok porrotera darama derrigorrez.

Horregatik, psikiatrian ezinbestekoa da ideologia etiologikoen arteko eztabaidada antzuak (zein organogenetikoak, zein psikogenetikoak, zein soziogenetikoak) behin betiko baztertzea. Psikiatria, une berean pragmatikoa (ekimenerako eduki ditzaken baliabide guztiak erabiltzen jakinez) eta subjektuarekiko eta bere oinaze psikikoarekiko adeitsua den eragiketara zuzendu behar da, oinaze horren arindura ahantzi gabe. Zeren erotasuna ez da gaitza soilik; gizaki ororen baldintza antropologikoen eta existentzialen funtsezkoenetakoa ere bada.

Zahartzaroan, egoera berri batekiko egokitzapenaren porrotak dakarren aldi larri eta nahasiari deitzen zaio horrela.

1958an deskribatu zuen J. Postel-ek inguruaren bat bateko aldakuntza (ospitaleratzea, etxe-aldaketa, zaharren egoitzan barneratzea) jasan ezin zuten zaharrengan; bihotz ahuleziarekin alderatuz, ahulezia psikikoa, katastrofe-erreakzioan oinarrituz, ikusmira organo-dinamikoan aurkitu dakioke esanahia. K. Goldstein neurologo alemaniarrak erakutsia zeukan jada antzina garun-zauria jasandako zaharrengan gisa honetako egoerek sortarazten zituzten erreakzio gaindiezinak. Era berean, egokitzapen ahalmenetan gutxiagotutako gizaki adintsuek ez zuten lortzen egoera berrien aurka egitea eta jokamolde katastrofikoarekin erantzuten zuten, batzuetan arazo neurobegetatibo zorrotzekin batera agertzen zen aldi larri eta nahasiarekin, hain zuzen.

Psikoanalisia, F. Ellenberger-ek esan duen bezala, Franz Anton Mesmer-ek inauguratutako antzinako osatze magnetikoen oinordekoa da, zeintzuek, hipnosi eta sujestioaren eztabaiden bitartez, bigarren psikiatria dinamikoa sortarazi zuten. Hala ere, Hyppolyte Bernheim eta Nancy-ko eskolatik jaiotako psikoterapiaren korronte guztien artean, inkontzientea eta sexualitatea, gizatiar subjektibitatearen unibertsal gisa, metodo psikoanalitikoak bakarrik aldarrikatzen ditu. Arlo klinikoan ere berak soilik begiesten du transferentzia unibertsal horren osagai bezala, sendatze ariketaren barnean bere azterketa proposatzen duelarik terapeuta eta pazientearen arteko eta, orokorkiago, maisu eta ikaslearen arteko boterezko harremanen prototipo gisa. Zentzu honetan psikoanalisiak filosofiaren tradizio sokratikora eta platonikora igortzen du. Horregatik jarri du indarrean analisi didaktikoaren sarbideko printzipioa, hots, psikoanalista izan nahi duenak osatze analitiko bat burutu beharko du derrigorrez.

Historiografia ofizialean psikoanalisiaren jaiotzaren legendazko bertsioa zabaldu da, sorrera bi emakumeei atxikiz: Bertha Pappenheim eta Fanny Moser-i. Josef Breuer-ek tratatu zuen Pappenheim-i “hitzaren bitartez sendatze”aren asmakizuna egotzi zaio; eta Freud-ek zaindu zuen Moser-i, bere aldetik, entzute klinikoaren ahalbidetzea leporatzen zaio, sendagileak behaketa zuzenari uko egitera behartu zuelako, pazientearen atzean egonaraziz. Histeriaz ikerketak idatziaren bi egileak nahasten dituen kondaira honek, freudiar enuntziatuetatik hurrun ez dagoen psikoanalisiaren genealogia bat garraiatzen du. Izan ere, Freud-i zor zaio sendagile begiradaren osoko aldaketa, gaixoek euren gaitzaz eta sintomez eratzen dituzten teoriak zientziaren teorian kontutan hartzera behartzen duen aldaketa hain zuzen. Aldaketa honekin psikoanalisia erotasunaz eta sexualitateaz XX. mendean eginiko lan historikoen iturri bihurtu zen.

Freud-ek psiko-analisi hitza 1896an erabili zuen lehendabizikoz, frantsesez idatzitako artikulu batean, “Jaraunspena eta neurosien etiologia”n: “nere etekinak psiko-analisizko metodo berri bati zor dizkiot, ideiagintza inkontzientearen bide ilunen argiketan hain emankorra suertatu baita Josef Breuer-en azterketarako prozedura”.

Zortzi urte geroago, talde-lan baterako idatzi batean, hirugarrengo pertsonan Breuer-az hitz eginez, bere metodo propioaren definizio bikaina eskaini zuen: “Metodo katartikoak sujestioarekiko ukoa egina zuen jada, eta Freud urrats bat harantzago joan zen hipnosiari ere ezetz esanez. Paziente guztiak berdin eta honako eran tratatzen ditu: inongo eraginik ez sortzen saiatzen da, diban batean eroso etzanarazten ditu, bera, bitartean, begirada ebatsiz, atzean esertzen da. Ez die begiak ixtea eskatzen, eta ukitzea edo hipnosia gogora dezaketen ekimen guztiak ekiditen ditu. Mota honetako solasaldia jagoletza egoeran dauden bi pertsonen arteko elkarrizketa bat bezala bilakatzen da, bietako bati gihar ahalegin gutxienekoa eta bere eragiketa psikikotik hurrunduko lukeeen edozein hunkipen sentsorial ere aurrezten zaiolarik”. Zalantza askoren ondoren deitura finkatuta geratu zen: Psychoanalyse alemanieraz (psychanalyse ordezkatuz). 1905-1914 artean Freud-ek berak psikoanalisi-sendatze handiak burutu zituen: Inda Bauer (Dora), Ernst Lanzer (arratoien gizona) eta Serguei Constantinovich Pankejeff-ekin (otsoen gizona). Gainera, haur-psikoanalisiari bidea irekiz, bere aitak burutako Herbert Graf-en (Juanito) analisia zuzendu zuen, kontrol tankeran. 1911n, paranoia gisa hartuz, Daniel Paul Schreber-en Oroitzapenetan oinarritutako ikerketa bat argitaratu zuen. Bost psikoanalisiok behin eta berriz iruzkin gai izan dira historia freudiarrean zehar, orokorrean mugimenduaren mami klinikoa osatuz.

Jada 1910ean, “Terapia psikoanalitikoaren etorkizuneko ikuspegi”etan, Freud-ek “sendatze psikoanalitikoaren” marko teknikoa zehazki mugatu zuen, bere helburu nagusia erresistentzien garapena zela esanez. Tesi askotan eztabaidatu zen eta teknika-arazoek artikulu berriak sortarazten zituzten eta, gero, mugimendu psikoanalitikoko historiaren eztabaiden eta zatiketen iturri bihurtu zen, Sandor Ferenczi-rekin hasi eta Jacques Lacan-eraino.

Psikoanalisiaren definizio horren onarpena freudiar korronte orok bereganatu arren, psikoanalisi teknikan eta analisi didaktikoan sustatutako eztabaidak eta zatiketak amaigabeak izan dira euren artean. Darwiniar ereduan oinarrituz, psinoanalisia natur-zientzien artean kokatzen saiatu zen Freud, edo gutxienez, “natur-zientziaren” estatutu bat ezartzen. Alabaina, animaren medikuntzen jaraunsle bezala, bestelako tradizio zientifiko baten partaidea zen, zeinen arabera osatze-artea, dedukzio baten balioaren frogaketa baino gehiago, egi sinbolikoa eta subjektiboa argituko duen dirkurtso baten eraketa den. Psikoanalisiaren partaidetza bikoitz hori dela eta (natur-zientziena batetik, interpretatze-artearena bestetik) “ezeztatze” guztiak terapiaren esparruan hedatu ziren. Horien artean kokatzen da orokorrean historiografia errebisionistaren oinarria izango zen Karl Popper-ena (1962); dotrina freudiarra hermeneutika hutsa zela erakusten saiatu zen, eta bere metodoa, sujestioz gaixoarengan ekinez, eragin-teknika txamaniko soila.

Argudioa ez zen berria eta, jada 1917tik aurrera, psikoanalisi-terapiara zuzendutako konferentzietan, psikoanalisia eta sujestioan oinarritutako beste psikoterapia guztien arteko desberdintasuna azpimarratzen ahalegindu zen. Bereziki, hitz-sendatzearen bitartez sendagileak gaixoa sujestionatu daitekeenaren ideia deuseztu zuen; esparru horretan benetako interpretazioan sustatutako razionaltasuna aldarrikatzen zuen, gatazken konponbidea eta erresistentzien ezabapena, terapeutak gaixoari errealitatearekin bat zetozen irudikapenak eskaintzen zizkionean soilik suertatzen zirela azpimarratuz: “Sendagilearen suposaketetan errealitatearekin bat ez datorrena berez ezabatzen da analisian zehar, eta baztertu egin behar da, beste suposaketa zehatzagoekin ordezkatuz”.

Psikoanalisiaren historiak erakusten du nola aurka egin zioten erresistentziek eta bere soinean sortutako gatazkak izan direla bere aurrerapen eraginkorraren, bere dogmak eratzeko eta ezeztatzeko joeraren ezaugarri eta sintoma nagusiak.

Psikoanalisi aplikatua: Freud berehala arduratu zen bere ideiak, funtzionamendu psikikotik at, beste esparruetara ere hedatzen, adibidez sormen literario eta artistikora. Beraz, goiz jaio zen psikoanalisi aplikatua eta interpretaziozko ekimen ugariren iturri bihurtu zen, psikobiografiarena (lanen interpretazioa egilearen bizitzaren arabera eginez), psikokritikarena (testuen kritika psikoanalitikoa), psikohistoriarena (historiaren interpretazioa psikoanalisiaren laguntzarekin). Teoria psikoanalitikoaren eta bere interpretazio esparruaren hedapen honen helburuari laster erantsi zitzaizkion xehetasunak. Ludwig Binswanger-ek zioenez (1909): “Freud-ek psikoanalisia zientzia orokor bezala ikuskatzen du beti, erlijiora, historiara eta artera zabaltzea gustatuko litzaiokeen ikerlanerako tresna berri eta handi baten gisa”. 1914an, Freud-ek berak, Ametsen interpretazioa eta Txistea eta bere harremana inkontzientearekin idatzi ondoren, zioen: “bi idazlan hauek, hasieratik, psikoanalisia ez dela medikuntzako esparrura soilik mugatu behar, baizik eta izpirituaren gainontzeko zientzietara ere hedatu daitekeela erakutsi dute”.

Funtsezko helburua hori zen: medikuntzaren tutoretzatik aske geratzea, metodo terapeutiko hutsezko erregistroa saihestea eta psikiatriaren zerbitzura soilik ez mugatzea. Ideia, psikoanalisia, -izpirituaren zientzietako bat ez zena, nahiz eta eurentzat aberasgarria izan daitekeen (Freud-ek behin eta berriz azpimarratzen zuen bezala)-, natur-zientzien esparruan kokatzea zen. Bere iritzirako psikoanalisia “sakonerako psikologia” denez eta “psikologiaren partaidetzarik gabe ezin daitekeenez ulertu gizakiak egindako edo sortutako ezer”, beraz “psinoanalisia jakinduriaren esparru desberdinetara zabaltzea berezkoa litzateke, batez ere izpirituaren zientzietarakoa”.

Ezartze hau garaipen militar eta koloniar bat bezala bizi izandu zuen Freud-ek. Horregatik logistika bat burutu zen, IPAren (nazioarteko elkarte psikoanalitikoa) helburuen aitorpenen osagaietako bat bihurtu zen eta, azkenean, “psikoanalisi aplikatuaren monografien bilduma” sortu zen.

Bilduma hori ere txikiegia geratzen zenez, denbora gutxira, psikoanalisi aplikatuaren lanetara bakarrik mugatutako aldizkaria sortarazi zuten, Imago izenarekin. Lan eta kemen asko ezkaini zizkion Freud-ek eta Totem eta Tabu eta Mikel Anjelen Moises-en aurreneko bertsioak bertan argitaratu zituen, sinadura gabe. Anonimatu hori psikoanalisi aplikatuarekiko elikatzen zituen kezken lekukoa zen.

Psikoanalisi aplikatuak Freud-en inguruan eta beste toki batzuetan berotasun handia sortu zuen arren, Freud-ek berak gutxi praktikatu zuen psikobiografia (Eta berari ezarri nahi zitzaionean guztiz gorrotatzen zuen). Salbuespen bat izan ezik, familia-nobelez, Rank-en Heroiaren jaiotzaren mitorako idatzitako kolaborazio batean, gai hauekiko jokaera bitxi bat hartu zuen Freud-ek. Psikoanalisi aplikatuko lantzat hartzen diren idatzi guztietan aplikazio garden eta hutsa gainditzen duen bestelako bigarren helburu bat aurkitzen da, soilik teorikoa dena.

Adibidez, Leonardo da Vinci-ren inguruan eginiko ikerketan ohiko psikobiografietatik aldentzen da eta sexualitatearen teoriaren aldera urrats bat ematen du, bereziki homosexualitatera bideratzen dena. Antzekoa gertatzen da Totem eta taburekin, erreferentzia etnologikoak gainditzen dituenean. Masen psikologian eta Niaren analisian psikosoziologia frantziarrera zuzendu zen (Gustave Le Bon), baina berehala aldendu zen marko horretatik “fenomeno totalitarioa” deituko zen hazpegietara bideratutako saiakera teorikoa eratzeko, eta teorikoki eta historikoki, bigarren topikaren (Ni-a, Zera, SuperNi-a) oinarriak ezartzeko.

Gaur egun, Freud-en psikoanalisi aplikatuak bi epai kontrajarriak jasotzen ditu: ingeles hizkuntzaren esparruan, Ernest Jones-etik Peter Gay-raino Freud-en lanen zati garrantzitsu bat psikoanalisi aplikatuari atxikitzen zaio inongo eztabaidarik gabe. Arlo frantsesean, alderantziz, deitura horrek arbuio sakona pizten du eta bi arrazoi aipatzen dira. Aurrenekoa Daniel Lagache-ri zor zaio gehienbat: psikoanalisi aplikatutako lan askotan arinkeria nagusitu zen (adibidez Maria Bonaparte-ren Edgar Allan Poe-n psikobiografian eta René Laforgueren idatzietan) eta tankera horretako proiektuetatik hurrunduz euren disziplinarekiko aintzatespena berreskuratu nahi zen. Bigarrena Lacan-en eskutik dator: “Psikoanalisia, bere zentzu zehatzean, tratamendu gisa soilik aplikatzen da, eta horrenbestez hitz egiten duen eta entzuten duen gizakiari zuzentzen zaio”; bestelako edozeini aplikatzeko era irudizko adierakoa izango litzateke, irudikapenezkoa, analogietan oinarritua eta, beraz, eraginik gabekoa.

Haurren psikoanalisia: Haurren psikoanalisia ez da psikoanalisiaren esparrutik banatzen. Haur edo helduen psikoanalista izateko garapen berdina burutu behar da. Egia da haur-psikoanalisiak beti harreman estuagoa eduki duela pedagogia, pediatria, psikiatria eta psikologiarekin, baina ez zaio itsatsi deitura berezirik. Oscar Pfister haurren psikoanalista suitzarrak “pedanalisi” proposatu zuen, indarrean ezartzea lortu barik.

J. M. Garpard Itard-i zor zaio ume bati ezarritako tratamendu moralaren aurreneko deskribapena. “haur basati” honen (Aveyron-go Victor, 1789-1828)) tratamendua autismoarekin agertutako haur-psikosiaren sendatze eredua bezala hartua izan da (ikusi Haur Basatia)

XIX. mendearen bukaeran, umeenganako ikuspegi rusoniarra nagusitzen joan zenean eta burges-familiaren krisia handitzen zioan neurrian, Sigmund Freud-en eta sexualitateari hain garrantzia handia eskaintzen zion teoriaren aukera iritsi zen: Freud-ek Max Graf-i bere semea zen Herbert Graf (Juanito) analizatzeko eskatu zion (Freud-en gidaritzapean).

Psikoanalisiaren historian emakumezkoak izan ziren aurreneko analistak. Betekizun honek ez zituen derrigortzen medikuntza ikastera eta, laster, askatasun nabarmena eta garrantzia handia hartu zuten mugimendu freudiarraren barnean. Hazpegi honetan, haurren analisiak mesede egin zion emakumeen emantzipazioari, baina, aldi berean, drama anitzen eszenategi ere bihurtu zen. Aurreneko eta bigarrengo belaunaldiko psikoanalistek, sarri, euren seme-alabak analizatu zituzten, edota euren seme-alaben analisia eskatu zieten lankideei. Aurreneko umeen emakumezko psikoanalisten artean heriotz bortitz anitz suertatu ziren: lauk bere buruaz beste egin zuten (Arminda Aberastury, Sophie Morgenstern, Tatiana Rosenthal, Eugénie Sokolnicka) eta hilketa bat ere gertatu zen (Hermine von Hug-Hellmuth).

Gizonezkoengan, Sandor Ferenczi-ren ildoan, aipagarrienak August Aichhorn, Erik Erikson, René Spitz, Donal Woods Winnicot eta John Bowlby izan dira.

Haurrren analisiaren esparruan, emakumezko sexualitatearekin gertatu zen legez, IPAn, Freud-ek 1909an Juanitoren kasua argitaratu zuenetik, bi korronte nagusi eratu ziren: Ana Freud-ek, bere aitak eta aurreneko ikasleek osatutako vienar eskola eta 1924tik aurrera Melania Klein-ek gidatutako ingeles eskola (ikusi Klein). Vienarren iritzirako analisia ezingo litzateke hasi haurraren lau urte baino lehenagotik, eta ez litzateke zuzenean egingo, gurasoen autoritatearen babespean baizik. Freud-ek zionez: “Helduetan Ni indartu batekin iharduten dugu lanean…; haurretan, berriz, garatzen ari diren Ni eta SuperNi hauskorrarekin…; beraz, umeen analisian haurraren Nia-ri Zera indartsu baten aurkako babesa eskaini beharko zaio”.

M. Klein-entzat, alderantziz, dauden oztopo guztiak indargabetu behar dira umearen inkontzientera iristearren. Freud-ek eskainitako babesa amu bat besterik ez da; horren aurka infans-en (2-3 urte) benetako doktrina bat proposatzen du: oraindik hitz egiten ez duen umearena, jada bularrekoa ez dena, baina bere barnean bularrekoa erreprimitu duenarena hain zuzen.

Helduaren barnean ume erreprimitua Freud-ek aurkitu bazuen aurrenekoz, Melania Klein, psikosian eta amarekiko harreman arkaikoekiko arduraren bitartez, izan zen lehendabizikoz umearen soinean jada erreprimituta zegoena identifkatu zuena, hots, bularreko umea. Horrenbestez, doktrina batez gain marko bat ere proposatu zuen. Bere jarraitzaile Hanna Segal-ek idatzi zuen: “haurrari marko analitiko egoki bat eskaini zion, hau da, solasaldien ordutegi zehatzak eta finkatuak: berrogeita hamabost minutu bost bider astero; kontsultategia bereziki prestatuta egongo da umeak hartzeko; altzariak sinpleak eta sendoak izango dira: mahai txiki bat eta eserleku bat umearentzat, beste bat analistarentzat, diban txiki bat; hesiak garbigarriak izango dira; haur bakoitzak bere jostailu kutxa edukiko du; jostailuak arretaz aukeratutakoak dira, etxetxoak, tamaina desberdineko bi sexuzko pertsonaia txikiak, baserriko animaliak, animalia basatiak, ontziak, bolatxoak, pelotak eta ezinbesteko materialak, hau da guraizeak, hariak, arkatzak, papera, moldeaketako orea. Gainera gelan iturri bat egongo da, zeren ura analisiaren zenbait fasetan garrantzi handikoa da”.

Eztabaidan zehar azken hitza esperientziak edukiko zuela esan zuen Freud-ek (1927). Bada, esperientziak mundu osoan M. Klein-en alde egin duela dirudi, profesional gehienek ideia kleiniarrak bereganatu dituztenez. Baina, aldi berean, egia da, toki guztietan berrikusiak, zuzenduak, eraldatuak izan direla, batez ere sendatze prozesuan gurasoei eskaini behar zaien eginkizunaren hazpegian. Bestalde, vienar eskolaren oinordetza Margaret Mahler eta Bruno Bettelheim-ek jaso zuten. Frantzia izan da, beharbada, kleiniar eragin urriena jaso duena; bi jokaera moldatu dira, bata Serge Levovici eta René Diatkine-ren gidaritzapean (ospitaleko psikiatrian eta Paris-eko elkarte psikoanalitikoaren eraginpean), bestea E. Sokolnicka eta S. Morgensten-en lorratzean eta Lacan-en ildoan, Françoise Dolto, Jenny Aubry, Ginette Raimbault eta Maud Mannoni-k (Winnicot-en jarraitzaile ere bada) osatua.

Haluzinatzaileen esperientziari loturiko ezaugarriei eta substantzion erabilera bultzatu duten mugimendu kulturalei deitzen zaie psikodeliko. Bestalde, haluzinatzaile batzuei, L. S. D.ari batez ere, horrela deitzen zaio.

Estatu Batuetan, 1960 urte inguruan, gerraren gaitzespenak, belaunaldien gatazkak mugimendu hippiaren tankerako korronte ihardukitzaileak sortarazi zituzten. Koadro horretan drogen erabilerak psikodelismoa indarrean jarri zuen. Estasizko agerkunde sentimenduak, giza eta hizkuntza arauetatik aske izatearen esperientzia barnekoiak, aldi berean jagoletzak irauten duen bitartean, droga haluzinatzaileei berezitasuna ezarri zieten: ikerketa pertsonala, norberarenganako tolestura erraztuz, beraz gaurko gizarteko lehiaketarako eta eragiketarako baloreak aurkakotzen dituzte, bizi-arriskurik sortu gabe. Agerkunde hauen interpretazio mistikoaren alde txamanismoaren eta antzinako erlijioen haluzinatzaileen erabilera errituala aipatzen zen.

Psikodelismoa erlijio berri bihurtzearen aitzindaria Harvard-eko T. Leary psikologoa izan zen: L.S.D.ak ostia ordezkatuko luke, haluzinagarrien esperientziaren partaidetza jaunartze edo komunioa izango litzateke. Beste batzuek, K. Kesey idazleari jarraituz, erabilera hedonikoarekin aski zuten, teoriatik harantzago, sormena indartzeko eta bizimolde askeagoak lortzeko. Artista anitz erantsi ziren mugimendura, usadioa suspertuz. Garrantzitsuena A. Huxley izan zen bere “hautematearen ateekin”. Ezagunak dira A. Artaudou eta H. Michaux-en esperientziak ere. “Hell´s Angels”-en (infernuko aingeruak) tankerako indarkeriazko talde marjinalek ere jo zuten psikodelikoen erabilerara. Beraiei zor die “Hell´s Angels”ezizena (aingeruen hautsa) P. C. P edo fenziklidinak.

Mugimendu psikodelikoari errepresioak (Leary-k eta Kesey-k legearen gogortasuna ezagutu zuten) eta giza-bilakaerak eman zioten amaiera 1970eko hamarkadan. Aipagarria da, hala ere, porrot honen ondoren gaztediak droga haluzinagarrietara gutxiago jo zuela, baina, aldi berean, droga gogorren (heroina. kokaina) aroa indartu zela.

Helburu psikoterapeutikoarekin egiten den bat-bateko jolas teknika da, eta handiagoak edo txikiagoak diren afektu-tentsioak askatzeko asmoarekin antolatzen da.

Hitza eta metodoa J. L. Moreno-k asmatu zituen 1930 urte inguruan eta, geroago, zenbait psikoanalistek bereganatu egin zuten, berrantolatuz. Moreno-ren ereduko psikodrama, bat-bateko antzerkigintzan oinarrituz eta berezko eta elkarrekintzezko adierazpenak erabiliz, eragin katartiko (afektu-hustuketa) batera zuzentzen da funtsean. Izaeraren aztoramenetara, bikote, familia, lan gatazketara eta taldeetako tentsioetara bideratu ohi da terapia psikodramatikoa. Psikodramaren maneiuak eragiketazko eta elkarrekintzazko ezinbesteko bost tresna eskatzen ditu: gorputza hitzez adierazteko antzez-esparru bat; bere problemak aurkezten eta jasaten dituen aktorea (edo aktoreak); psikodramatista bat (aldi berean jolas zuzentzaile, analista eta terapeuta); ego-laguntzaile batzuk (aktoreak oroitutako pertsonaiak antzezteko edo aktorea bikoizteko gai direnak); era askean erreakzionatuko duten eta gertatutakoaren argiketan parte hartuko duten ikusleak (taldekideak edota solaskideak).

Saioa hiru fasetan hedatzen da: taldearen beroketa, ekimen dramatikoa bera eta jolasaren taldeko elkar-analisia. Gidariak, ekintzaren barnean, hautemateen osatze eta bilakatze helburuarekin, paperaren eraldaketa, bakarrizketa, antzezlearen gertukoen funtzioen irudikapena (gurasoak, lagunak, nagusiak) iradoki ditzake.

Psikoanalista askok bereganatu du psikodrama eta, sortzailearekiko, mota anitz eta desberdin eratu dira. D. Widlöcher-en arabera, adibidez, berezkotasuna aktiboki iradoki ordez, pazientearen edo taldearen hautaketa askea izango da; psikodramatistak paperaren eta bere gauzatzearen (hitzezkoa eta imintziozkoa) interpretazioa egingo du; interpretazioa beti desiren eta defendatzen esanahi inkontzienteen araberakoa izango da eta saioaren bukaeran edo jolasaren bitartean emango du bere berri; beroketak eta iradokizunek transferentzia eta erregresioa erraztuko lituzkete; irudikapen kreatzaileak, berriz, portaerei dagozkien azpi-fantasmen analisia.

Psikodrama psikoanalitikoaren modalitateak ere desberdinak dira pertsonen, egoeren eta helburuen arabera. Pazientea, batzuetan, bakarrik egongo da bikote edo talde terapeutiko baten aurrean; bestetan, ekimen dramatikoa bilakaerazko talde-saioekin aldizkatzen da; edo zikloka eratzen da (azken hau, gehienbat, psikoterapiaren heziketa intentsiboetan erabiltzen da).

Mental ihardueran eragina daukaten sendagarrien (psikotropoen) ikasketa da.

Opioa, belladona eta rauwolfiaren sustraia oso antzinatik aipatu dira landare baregarri bezala. Hashis, peiote edo koka tankerako drogak esperientzia mistikoak errazteko erabili dira. Droga hauen printzipio eraginkorrak ez ziren ezagutzen. XIX. menderaino ez ziren isolatu eta, lehenengo sendagaien sintesiari, orduan ekin zitzaion.

Psikoestimulugarrien arloan natur-sustantzien artean kafetik kafeina (Runge, 1820), intxaur okagarritik estriknina (P.J. Pelletier eta J:B. Caventoru) eta efedrina (M. Nagai, 1885) erauzi ziren. Amina sintetikoak diren anfetaminak lehendabizikoz benzedrina (1931) bezala erabili ziren, geroago dexedrina gisa eta, azkenekoz, metil-anfetamina eran (1938). Haluzinatzaileen artean peiotearen mezkalina (1894an isolatua eta 1910ean sintetizatua) WE. Mayer-Gross-ek (1925) eta J. Delay-k (1949-1954) erabili zuten euren farmakologia esperimentalaren ikerketetan.

Baregarriei dagokienean belladonaren alkaloideak, atropina tartean, eta eskopolamina isolatu ziren (1825). Baita etekin kliniko onekin erabilitako bromurua (epileptikoen “muturrekoa” deiturikoa) eta klorala (oraindik hipnotiko gisa erabiltzen dena).

Barbiturikoak, bere aldetik, XX. mendearen hasieran aurkitu ziren, dietimalonilurearekin. Feniletil-malonilurea hipnotiko gisa proposatu zen bere eragin antiepileptikoa ezagutu aurretik. 1935 urtetik aurrera iraupen motzeko barbiturikoen aurkikuntzarekin bena-barnetik erabiltzen hasi ziren narkoanalisietan.

Baina egoera psikopatologikoekiko benetako eraginkortasun berezia ez zen 1950 hamarkada arte lortu. 1952an kokatu behar da psikofarmakologiaren jaiotza, klorpromazinaren eraginkortasunaren aurkikuntzarekin. Ordurarte aztoramen mental handientzako sendagai eraginkorrik ez zegoen, zeudenak espezifizitate gabeko baregarriak eta hipnotizatzaileak ziren (edota, behar izanez gero, txokeko metodoetara jotzen zen). 1950ean asaldura egoeretako prometazina proposatu zen. Oraindik erabiltzen da antialergiko eta baregarri hipnotizatzaile gisa. Klorpromazina beste fenotiazina bat da, antihistaminikoetatik lortua, geroago antidepresiboen sorreran ere egongo zena. Klorpromazina da neuroleptikoen edo baregarri handien aitzindaria. Neuroleptikoek eraginkortasuna erakutsi dute ez psikosien mota akutu eta ekoizleetan soilik, baita inhibizioak bereizten dituen bilakaera kronikozko eskizofrenia defizitarioetan ere. 1963an, A. Carlsson-ek, kimikoki heterogeneoak diren substantziok hartzaile dopaminergikoak blokeatzeko daukaten ahalmena aurkitu zuen.

Era hipnotizatzaile gabeko bereizgarri antsiolitikoak eta baregarriak edukiko lituzketen substantzien araketan, ikerlariek aurreneko benzodiazepina izango zen klordiazepozidoa sintetizatu zuten. “Baregarri txikiagoen” artean ezagunenak diren benzodiazepinak asko agindu izan ohi dira 1960tik aurrera. Barbiturikoak baino toxikapen gutxiagokoak izanik, laster ordezkatu zituzten. Larritasunaren sendagai sintomatikoak dira eta neuroleptikoen eta antidepresiboen eragin espezifikoa eta originala ez daukate.

Antidepresiboen edo timoanaleptikoen aurreneko bi tipoak 1957an aurkitu ziren: triziklikoa den imipramina (R. Khun) eta I.M.A.O.a (MonoAminoOxidasa-ren Inhibitzailea) den iproniazida. Berriki, antzeko eraginkortasun antidepresiboarekin, antolaketa kimiko antidepresibo heterogeneoak moldatu dira. Konposatu hauek guztiek umore deprimitua altxatzen dute, batzuetan alderanzketaraino iritsiz, egoera maniakoa ezarriz.

Timoerregulatzaile deiturikoak ere erabiltzen dira umorearen aztoramenen epe luzeko tratamenduetan. J. Cade-k sarrarazi zuen litioa 1949an; gero utzi egin zen baino, eraginkortasuna eta kalte eza tasa plasmatikoaren neurri egokian zegoela erakutsi zenean, berrerabiltzen hasi zen 1960an (ikusi litio). Eragin antimaniakoa dauka baina, batez ere, psikosi maniako-depresiboen aldi maniakoen eta depresiboen berrerorketekiko daukan ekimen prebentiboa da onuragarriena.

Psikofarmakologiaren garapenak psikotropoen sailkapena ahalbideratu zuen (J. Delay eta P. Deniker). “Itu-sintometan” daukaten eraginez gain, psikofarmakoek pazienteen osoko eraldaketa psikologiko bat bideratu dezakete, norberarenganako eta hurkoarenganako harremanak birmoldatuz. Horrela, neuroleptikoek psikiatrikoen ustuketa erraztu zuten eta zenbait gaixori psikoterapia eta beste terapia motak ahalbidetzen dizkiete. Arlo teorikoan, gaitz mentalean parte hartu dezaketen sistema monoaminergikoen portaeren analisirako baliagarriak suertatu dira neuroleptikoak. Euren arabera osatu da, nolabait, DSMaren (Diagnostiko eta Estatistika Eskuliburua) sailkapena, non eskizofreniaren teoria dopaminergikoa bermatzen den eta izu-aztoramenak larritasunaren beste mota batzuetatik bereizten diren. Egiaz psikofarmakologiak era sakonean aldatu du psikiatriaren ikusmira. Azpimarragarriena zera da, psikofarmakologiaren aurkikuntza funtsezkoenak behaketa klinikoaren ondorioak izan direla eta, nahiz eta neurozientzien aurrerapena handia izan den, ez dela agertu 1950 urteetan eginiko aurkikuntzak zalantzan ipiniko lituzkeen inongo berrikuntzarik

Portaera batek, iharduera batek, gaitz mental batek edo psikosomatiko deituriko gaitz organiko batek daukan izaera psikikozko sorrera eta bilakaera izendatzen ditu psikogenesiak.

Deitura, hedadura zabalean, psikiatriako eragile psikologikoen esparruari eta sorrera psikikoa soilik eduki dezaketen erasan mentalen teoria etiologiko “psikogenetistei” ere ezartzen zaie. Beraz Organogenesiaren aurkakoa da, XIX. eta XX. mendeko zati handi batean psikiatriaren historiako gatazka garrantzitsuenetakoa izan da aurkakotasun hori, Henri Ey-k, bere ustetan, neojaksonismoan oinarrituz eta psikiatriara aplikatuz, teoria organodinamizistarekin gainditu zuen arte.

Egiaz, P. Pinel-ek eta E. Esquirol-ek defendatzen zuten erotasunaren kasualtasun morala nahasi samarra zen eta L.J. Bayle-ren eta J. Moreau de Tours-en tankerako organogenetistek ez zeukaten arazo handirik ikusmira hori kritikatzerakoan. S. Freud izan zen berriro ikusmolde psikogenetikoa berrartu eta indartu zuena, aztoramen mentalen esanahia eta agerpena sakonki eta zehazki psikologikoki interpretatuz. Psikoanalisiaren lehendabiziko garaietan neurosiei atxikitzen zitzaien, gehienbat, psikogenesia. Geroago, K. Abraham, C. Jung, M. Klein, I. Fromm-Reichman eta beste askoren eraginez onartu zen argiketa eta terapia psikoanalitikoak psikosietan ere eduki dezakeen garrantzia. Baina kontzepzio psikogenetiko honek oztopo eta muga larri batekin egiten du topo Ey-ren esanetan: “gaitz mentalak orokorrean, edota nahi izanez gero, psikiatriaren esparru guztia, ezin da era tipiko batzuek adierazten duten patologia organikotik (jaraunspenezkoa edo ekuratua) at pentsatu”, psikosi akutu edo kroniko asko eta bilakaera psikikozko sortzetiko anormaltasun askok erakusten duten legez. Hala ere, hor dago gaitz mentalen zainketa eta zaintzaileen jarrera sakonki aldarazi zuen mugimendu psikiatriko garrantzitsua.

Deitura Freud-ek erabili zuen bitartekotza psikikoa gehienbat haurtzaroko gatazkek eta euren defentsa mota bereziek (histeria, obsesio-neurosia, fobia eta paranoiaren tankerako psikosi batzuk) zehazten dituzten erasanak izendatzeko.

Neurosi eta psikosiaren arteko bereizketarekin deitura desagertu egin da.

Neurosiaren eta psikosiaren arlokoa ez den nortasunaren aztoramen iraunkorra eta, funtsean, subjektua ohikoz errudun sentitzeke, gizartearen aurkako portaerek bereizten dute. Nortasun antisozial edo nortasun psikopatikoa eratzen du, bulkadek eta oldarkotasunarekin batera gizartearen aurkako portaerekin adierazten diren izaeraren hazpegiek bereizten dutena.

E. Esquirol izan zen aurrenekoa, adimenaren arazorik gabe, delituetara bultzatzen zuen gogoaren aztoramena deskribatzen. Irrikazko monomania deitu zuen. J. Prichard britaniarrarentzat (1835) Erotasun morala zen. V. Magnan-en ikuspegian endekatu-desorekatuen Desoreka mentala zen, geroago E. Dupré-ren ikusmolde kontituzionalistan Irrikazko galbideratze bihurtu zelarik. K. Schneider-ek, 1923an, Psikopatia izena erantsi zion. D. Winnicot eta R. Misés psikoanalistei zor zaie nortasun psikopatikoaren bilakaerazko ikuspegia eta ikuspegi psikodinamikoa: umeak ez luke depresio aldia gaindituko, umeak “objektuaren berrezarketari” uko egingo lioke eta “ordainketarako mugimenduak” utzi egingo lituzke. Objektu osoarekiko lotura defentsa maniakoaren baliabide guztien nagusitasun ahalguztidunari esker soilik mantenduko litzateke. Bilakaerazko disarmonia honek ezerruduntasunera eta ekintza-joerara bideratzen du, non “subjektuak depresiozko larritasunari, nostalgiari, mugak galduko lituzkeen erregresioaren arriskuari ihes egitea bilatzen duen” (Misés, 1981).

Izpirituaren oinazeen zientzia da, aldi berean psikologiaren adar bat bezala eta klinika psikiatrikoaren hausnarketa baten gisa begiesten dena.

Psikologiaren aldetik Th. Ribot-ek XIX. mendearen bukaeran bultzatutako Psikologia patologikotik bereizi behar da. Bere ustetan psikologia “normalari” “patologikoarena” den beste bat erantsi behar zitzaion, aurrenekoa sakontzearren. Adibidez, oroimenaren egoera arrunten iharduerak bere urritasunaren (amnesia) edota bere gehiegizkoaren (hipermnesia) alderaketarekin soilik argitu daitezke. Orduan, psikologoaren garapenean medikuntza mentalaren ikasketa ezinbesteko bezala agertzen zen, horregatik bultzatu zituen medikuntza eta psikiatriaren ikasketara bere ikasleak ziren P. Janet, G. Dumas eta, hauen bitartez, H. Piéron, G. Poyer eta D. Lagache. Koantitatiboegia eta normalaren eta patologikoaren muga arbitrariora gehiegi lotzen zen psikologia patologiko hau laster ordezkatu zuen, askoz zabalagoa izanik eta psikologiaren izpirituan eta usadioan, gaitz mentalen ikerketa orokorra egiten zuen “psikopatologia klinikoak”

Psikiatriari dagokionean psikopatologia hitza psikiatriarenaren sinonimo gisa ere erabilia izan da. Hala gertatu zen A. Marie eta bere nazioarteko psikiatriaren eskuliburu mardularekin (1910-1911) edota K. Schneider-ekin (1950). Horrela, fisiopatologia medikuntzari dagokion bezelaxe dagokio psikopatologia psikiatriari. Baina fisiopatologiak, psikopatologiak ez bezala, patologia funtsezko zientzia bihurtu dezakeen oinarri esperimentala dauka (C. Bernard). E. Minkowski-k psikopatologiaren bi esanahi ezberdin aipatu zituen: edo “psikologikoaren patologia” hutsa da (Ribot-en antzera), hala “patologikoaren psikologia” da; bera azken honekin geratzen zen, gaitz mentalaren hurbiltze esperimentala ahalbidetzen zuelako, psikologia arruntera mugatzen ez zen barne esperientziaren ulermenez baliatuz. 1959an G. Deshaies-ek esanahi desberdin hauek berrartu zituen, eztabaidatuz, eta psikiatria klinikotik harantzago eraman zuen psikopatologia, psikiatriaren oinarrien eta emaitzen hausnarketa iraunkor bat bihurtuz.

Horrela, G. Lanteri-Laura-k esaten duenez, Henri Ey-k, malenkoniazko depresio bat zehatz-mehatz deskribatu ondoren, eguneroko behaketa klinikotik eta semiologiatik aldentzen denean, bere barnean kontzientzia-esparruko desegituraketa bat agertaraziz (neojaksonismoari dagokion desegituraketa tenporal-etikoa, dagozkion askatze ezkor eta baikorrekin), “ezaugarri bidegabetuen multzoa” ordenean jartzea baino zerbait gehiago egiten du. Gertakizuna patologiaren kontingentziatik ateratzen du eta pazientearen nortasunaren eta kontzientziaren egituraketaren ontogenesiari dagokion esparruan kokatzen du. Jada ez da gaitz bat beste gaitzen artean, baizik eta “filogenesiak errepikatzen duen ontogenesiaren aztoramenetako baten ilustrazioa, bere ildoan askatasunaren patologia kokatzen delarik” (Lanteri-Laura).

Ikus daitekeenez psikiatria eta filosofiaren arteko mugan gaude, psikopatologia “eragite psikiatrikoaren ezagutzaren teoriarekin” (M.L. Lacas-Mondzain) behaketa zehatz baten egituraketarako betekizunean kokatuta dago. Halabeharrez, aldi berean, indarrean dauden ideologien lorratza jarraitu beharko du psikopatologiak. Hori erakusten digu historiak eta horretan datza beraren ahulezia: organizismoak, fenomenologiak, psikoanalisismoak, estrukturalismoak, neurobiologismoak, eta abarrek, batek bestearen atzetik, liluratu izan dute eta alderrai ibili da “gizaki-gaixo-mental” ulermen orokorrenetik, garun organogenetiko mugatuenarenetik psikogenesi metafisikoeneraino. Psikiatria garaikideko pentsalari handienek mutur batetik besteraino doazen sistema psikopatologikoak eratu dituzte: H. Ey-ren organodinamismoa; P. Guiraud-en bioneurologismoa; L. Binswanger-en fenomenologismo esistentziala, E. Minkowski-ren fenomeno-bergsonismoa, eskola errusiarraren erreflexologia, ingeles-amerikarren konportamentalismoa eta, noski, S. Freud-etik W.W. Winnicot-eraino psikopatologia psikoanalitikoak neurosien eta psikosien era guztietako argiketekin osatutako eraikuntza izugarria.

Aldi berean, subjektuaren ulermen orokorraren saiakera honetan, psikopatologia ez da egite psikiatrikoaren ezagutzaren teoria soila. Psikologia eta psikiatria gainditzen dituen dimentsio antropologiko bat ere besarkatzen du. Orduan antropologiaren adar bat bezala agertzen da, Cl. Bernard-en ereduan fisiopatologiak fisiologian hartzen duenaren antzekoa izanik zehazki.

Hautemate esperientzia berezi bati deitzen zaio psikosentsoriala; koalitate sentsorialak, bertan, ez dira zentzumen-organoen estimuluen ekoizpena. Beraz, haluzinaziozko esperientzia bat da. Bestalde, aztoramen psikosentsoriala eta haluzinazioa sinonimoak dira.

Gaixoaren nortasuna orokorrean erasaten duen gaitz mental larria da, zainketa berezi eta zorrotz batera behartzen duena eta, batzuetan, pazientearen nahigabeko ospitaleratzera.

Orokorreko deitura da psikosia eta, sarri, bilakaera (akutua, kronikoa), etiologia (organikoa, afektiboa, eta abar) edo izaera (eskizofrenikoa, depresiboa) zehazten duen gehigarri bat eransten zaio. Hitza E. Feuchtersleben austriarrak sortu zuen, lehendabizikoz Vienan 1844an patologia mentalez emaniko kurtsoan erabiliz. Baina, garai hartan, ez zen bereizten neurosi eta vesaniatik, “izpirituaren gaitza” soilik adieraziz. Pixkanaka, ordea, erasan mental larrienen definizoarako erabiltzen joan zen, arinagoak zirenak neurosi deiturapean bilduz; arinagoko hauetan subjektua gaitzaren izaera morbidoarekin ohartzen da, beraz tratamendua ere onartzen du; psikosietan, alderantziz, maiz gaitzaren kontzientziarik ez dagoenez, gaixoaren gogoaren aurkako tratamendua ezarri beharra dago.

Bestalde, neurosiarekiko harremanean bereizi izan ohi da psikosia, gehiegi erabilitako aurkakotasun semiologikoen eta psikopatologikoen arabera, zeren ondorioz bien arteko muga larregi sakondu baita. Horregatik, bien partaide diren entitate morbidoentzat deitura berrien sormenera behartuta ikusi dira klinikoak: border-line edo muga-kide kasu.

Psikosiaren berariazko kriterioak: Halere, honako kriterio bereizgarriak atxiki dakizkioke psikosi orori:

-Lehenik, aztoramenen larritasuna, maiz gabezia larriak dakartzana eta, behin-betikoak izanez gero, eragozpen eta oztopo bihurtzen dena (ikusi oztopo).

-Gero, aztoramenen gaixotasun-izaeraren kontzientzia eza; horrela, eldarnioa jasaten duenak, bere eldarnioan sinesten du eta ez du onartzen tratamendu beharreko gaitza denik.

-Ondoren, ingurugiroan ondoeza sortarazten duten aztoramenen arroztasuna eta bitxikeria; ondoezaren argiketarako zailtasunari eta gaitzaz pazientearekin hitz egin ezinari darie.

-Are gehiago, laugarren kriterioa komunikazioaren zailtasuna denean, batzuetan psikotikoaren osoko isolamenduraino iristen dena; gaixoak, maiz, kontaktua ekiditen du, isiltasunean giltzaperatzen da eta, mintzatzea onartzen duenean, sarri, neologismoz jositako mintzamen ulertezina erabiltzen du (ikusi eskizofasia).

-Azkenik, autismora bidera dezakeen bere baitarako itxidura, berarenganako tolestura, maiz errealitatearekiko hausturara daramana “jada den bezala ezagutzen ez dena, are gehiago osotasunean edo zati batean ukatu ere egiten dena, subjektuaren errealitate berri batekin ordezkatuz, berak bakarrik ezagutzen duena eta partekatu ezina”.

Errealitateko harremanekiko aztoramen sakona da psikosiaren kriterio funtsezkoena, batez ere psikoanalistentzat, zeintzuk, Freud-en lorratzean, mekanismo psikotiko bereziak egiaztatu dituzten: lehenik, atzeratze edo errepresioari darion eldarnioaren proiekzioa, gaixoak bere errealitate psikikotzat errefusatzen duena kanpo aldera jaurtikitzen duelarik. Erakarpen homosexularekin gertatzen dena da bereziki, objektua, paranoian, jazarle gorrotatua bihurtzen delarik. Lacan-ek, bere aldetik, Aitaren-Izenaren forklusioa (hiztegi juridikotik hartutako hitza, dagokion epean erabiltzen ez den eskubideak balioa galtzen duela esan nahi duena), funtsezko adierazle baten arbuioa sarrarazi zuen: forklusio edo arbuio honek “subjektuari, esparru sinbolikorako, metafora aitatiarrerarako sarbidea eragozten dio” (hasiera emango behar liokeena) eta baita “faloaren adierazpen-funtzioari” ere, zerekin artikulatzen den zikiratzearen gatazka. Lacan-en erakarpen hau, aldi berean, errealitatearekiko harremanaren erasanera eta komunikazioaren hausturara zuzentzen da. Psikosian, ezetza erabiliz, “errealitatearekiko gure hautemateak eta komunikazioaren iturri eta hartzailea den hurkoak daukan egoeraren arteko lotura estua ezagutarazten da”.

Psikosi bakarraren kritika: XX. mendeko erdialdean agertu zen psikosiaren bakartasunaren arazoa. J. P. Falret eta alienista asko erotasun bakar, idiopatiko edo berezkoaren aldekoak ziren, garun edo erasan organikoek sortarazitako frenesien edo erotasun sintomatikoen aurrean ipintzen zutelarik. Psikosi bakar edo monopsikosiaren kontzeptu hau laster hasi zen baztertzen, batez ere Falret-ek berak eta, geroago, E. Kraepelin-ek, bilakaerazko eta kriterio klinikoez baliatuz, zehatz-mehatz banandu zituztenean psikosi maniako-depresiboa alde batetik eta dementzia goiztiarra -eskizofrenia- bestetik. Horrela, psikosiaren bi mota handi hauek - bata afektu-arazoek eta, bestea, mailakako disoziazio mentalak eta ahalmen kognitiboen erasanak bereizten dituztenak nagusiki - partekatzen dute Kraepelin-ek endogenotzat hartzen zituen funtsezko psikosiak. Baina, nahiz eta psikiatriako eskuliburuetan, batez ere DSMan (Diagnostiko eta Estatistika Eskuliburua), ondo zehaztuta dagoen, ez da hain aise egiten euren arteko diagnostiko diferentziala. Eta zenbait autoreren ustetan ezaugarri eskizofrenikoen eta ezaugarri afektiboen baterako agerpena ohikoa da, honek berriro monopsikosi eskizo-afektiboaren eztabaida pizten duelarik (W. Janzarik-en eredu psikopatologikoa).

Psikosiaren eredu batzuk: Janzarik-en eredua dinamiko, egitura eta egitura eta dinamikoaren arteko funtsezko kontzeptuetan sustatzen da. Eredu honek ulertarazten du zergatik, eskizofreniaren sintoma klasiko gisa hartutako zenbait ezaugarri, ez diren psikosi honen bereizgarriak, derrigorrez. Hain zuzen, dinamikoak bizi-irrika eta emoziozko-bizitza adierazten baditu, estrukturak portaerazko eskemak eta irudikapenak erakusten baditu eta estruktura honen zenbait osagarri dinamiko inbaditzen baditu horrela sentimenekin betetzen direlarik, orduan deskarrilaketak ahalbidetu daitezke, eskemak erakusten duen ezegonkortasun dinamikorainokoak

ß

ß ß ß

ß ß ß

ß ⇘

Ikus daitekeenez, egituraren aldez aurretiko sendotasunaren arabera, eduki dinamiko patogenoen eraginez, psikosi desberdinak “continuum” batean daude, bat bestearengandik erabat banandu gabe.

Eredu berriago batean, Berner-ek, eskema psikopatogenikoa gaurkotu egin du bi alde bereiziz:

Berner-en eredua

ß ß ß

ß ß K. Schneider)

ß ß

⇘ ⇙

Organogenesiaren aldetik: Oso orokorrekoa den psikosien ikusmolde honek ez du aurreiritzirik ematen eragileei dagokienean, maiz organogenetikoak eta psikogenetikoak izan ohi direnak aldi berean. Organogenesiaren aldetik aipatzen direnak honakoak dira: eragile genetikoak, batez era aldez aurretiko jarreraren mailan; eragile kronobiologikoak, gehienbat psikosi maniako-depresibo batzuetan nabarmendu direnak (Darcourt eta Niza-ko eskola); eragile inmunologikoak; eta era hipotetikoagoan, eragile neuropsikofisiologikoak (garun-bolumenarekiko bariazo soilekin, eskaner eta erresonantzia magnetikoa erabiliz), eragile endokrinoak (tiroide erasanak gehienbat, psikosi mono eta bipolarren arloan), bitamina-gabeziak (B6 eta PP eskizofrenia batzuetan), toxikapenak (L.S.D.a, meskalina, triptaminaren deribatu dimetilatuak eta anfetaminaren tankerako drogak). Baina gaur egungo ikerlariak hipotesi biokimikoez arduratzen dira gehien. Hipotesiok dopaminaren gehiegira, peptido opioideen betekizunera eta, orokorrago, neurobitartekari sinaptikoetara zuzentzen dira (ikusi hartzaile, neuroigorle)

Psikogenesiaren aldetik: ikusi ditugu psikoanalisiak zenbait eragiketa mentalei buruz eskainitako argiketak: eldarniozko proiekzioa edo jaurtiketa (Freud), Aitaren-izenaren forklusioa (Lacan), egoera eskizoparanoideko atzerapeneko objektuaren eta Ni-aren klibajea edo disoziazioa (Klein) eta abar. Baina, aldi berean genetikoak eta egiturazkoak diren azalpen hauek, heurek soilik, nahiz eta psikotikoen psikoterapia justifikatu eta ahalbideratu, ez dute psikosien agerpena eta bilakaera osotasunean argitzen.

Eragile giza-familiarrak ere aipatu dira (ikusi familia-terapia). Hurbiltze aipagarri batzuk gogora ditzagun: psikoanalisian oinarritutako Th. Lidz eta N.W. Ackerman-ena; hurbiltze sistemikoa: familia autoerregulatzen den benetako sistema bat izango litzateke, nolabait kontrajarriak diren bi funtzio edukiko lituzkeena: alde batetik homeostasiarako joera eta, bestetik, eraldaketarako ahalmena; Bateson-en ildoak eratutako Palo Alto-ko eskola, eskizofreniaren etiologia komunikazioaren aztoramen batean ezartzen duena, Lotura bikoitzean hain zuzen ( ikusi lotura bikoitza); azkenik, L. Wynne-ren eskola, familia barnean disoziazioa eta psikosia sortarazten dituzten pseudo-mutualitate eta pseudo-etsaitasun kontzeptuak azpimarratzen dituena.

Beraz, psikosia anizkuna da bai etiologiari, bai egiturari eta bai itxura nosologikoari dagokienean. Horretaz, egokiagoa da pluralean hitz egitea eta aldez aurretiko eta sortzaile multzo bat onartzea bere agerpena eta bilakaera argitzerakoan. Era bakarreko neurriak hartzera bultzatuko luketen aurreiritziak ere baztertu egin behar dira.

Psikogenesia psikoanalisiaren aldetik: ez burututako sinbolizazio baten ordezkaritzan hedatzen den prozesu morbidoa da.

Egia esan, berezko psikoanalitikoa den psikosiaren definiziorik ez dago. Baina psikoanalisiari dagozkio psikosira bideratzen duten mekanismo psikopatologikoen argiketa teorikoan eginiko saiakera sakonenak, bide batez neurosiaren esparruarekiko mugak ondoen erakusten dituztenak.

Psikosi alorreko aurrerapen teorikoen aitzindaria, zalantzarik gabe, Freud izan da, eta ondorengoen ekarpen guztiak bere lorratzean eraiki dira (Lacan, Klein, Winnicot)

Freud-en ikuskera: Freud-ek garai hartan, Kraepelin-ek bezala, paranoia eta katatoniaren (E. Bleuler-en eskizofrenia) arteko lotura ikusten zuen baina, alderantziz, suposatzen zitzaien organogenesia ez zuen onartzen. Horretaz, libidoaz eraiki zuen teoriatik abiatuz, psikosi ororen sexu-oinarria nabarmentzen ahalegindu zen, eldarnio desberdinen giltzarria eskainiz linguistikako maisulan batekin.

P. D. Schreber-ek idatzitako Neuropata baten oroitzapenak liburuaren analisian (1903) aurkitu zuen psikosien teoriaren fundamentua (1911), haurren libidoaren hausnarketa egin bezain laster (1907-1910) eta nartzisismoarenaren moldaketaren aurretik (1914), hain zuzen.

Schreber-en psikosia apelazio-auzitegiko zuzendari izendatu ostean agertu zen. Bere aitak, sendagilea zenak, benetako terrorismo pedagogiko baten menpean hezi zuen. Aita honek heziketarako eskuliburu bat idazia zeukan, non zati garrantzitsuena “gimnastika terapeutiko” bat-i atxikitzen zitzaion, umeetan egon litezkeen aztarna gaiztoak ezabatzearren eta desirarekin zerikusia eduki dezakeen guztia erreprimitzeko. Bere anaia batek, 38 urterekin, bere buruaz beste egin zuen. Bere ezkon-bizitza zoriontsua, ondorengo ezak soilik lausotu zuen. Aipatutako osagai hauek oso garrantzitsuak dira bere prozesu morbidoaren logikan. Gaitza 1893an hasi zen: bederatzi urte lehenago edukitako ametsak eta sintomak (hipokondriakoak, agian) errepikatu egin ziren eta, bat-batean, ideia xelebre bat nagusitu zitzaion, “zein ederra estalia izango litzatekeen emakumea izatea”. Bere ondoez fisikoak lehenago zaindu eta osatu zuen Flechig doktorearen (“animaren eraile”) jazarpenaren ondorio gisa interpretatzen zituen. Schreber presidentea 1902 arte egon zen osasun etxean eta, aske utzi zuen epaian, ongi laburtzen zen bere eldarnioaren mamia: “”bere ustetan, mundua salbatzera deituta zegoen, galdutako zoriona itzuliz, baina hori egiteko emakumez eraldatu behar zen derrigorrez”. Bere baitan, zikiratzearen ordainetan, zeregin askatzaile bat zeukan, Jainkoaren emazte bihurtuz eta mundu Schreber-tarra sortuz. Zeren Jainko hau, Flechsig-en ordezkoa, hilotzez soilik inguratuta zegoen.

Freud-ek, izendatutako jazarlea, Flechsig doktorea, aurretik Schreber-en maitasun-objektua izana zela (baita bere emaztearena ere, zeinek bere bulegoan urte luzeetan eduki zuen doktorearen argazkia) ohartu zenean, gaitzaren abiadan libidoaren bulkada homosexualaren hipotesia ezarri zuen. Eta sustapen hau ipini zion hipotesiari: Flechsig-ek Schreber-en haurtzaroko maitasun objektuak ordezkatzen zituen, aita eta anaia hain zuzen, biak jada hilak eldarnioak eztanda egin zuenean, “desiraren fantasmaren barrena bera jazarpenaren edukia bihurtzen da” idatzi zuen Freud-ek.

Haurtzaroko libidoaz eginiko aurrerapen teorikoek bideratu zuten Freud paranoikoen puntu ahula autoerotismoaren, nartzisismoaren eta homosexualitatearen finkapeneko aldian ezartzera, libido-eraikuntza ororen derrigorrezko aldian hain zuzen, non umeak bere maitasun-objektu gisa sexu bereko genital-organoak dauzkana hartzen duen, aldez aurretik bere burua bere genital-organoekin maite izan duenez.

Freud-en ustetan berdina gertatzen da eskizofrenian: psikosia jasaten dutenek euren gorputzera zuzendutako libidoa daukate funtsean.

Libidoa, era orokorrean, giza-harremanetan sublimatu egiten da, baina psikotikoarentzak ekimen arriskutsua bihurtzen da, zeren hurko oro, oharkabean, bere bikoizketa da; Freud-en talentua azpimarraketa honetan datza, hots, egituratzen diren eldarnio guztietan, dena proposaketa bakar baten ezeztatzera zuzentzen dela: “nik, gizon naizen honek, gizon den hura maitatzen dut”; eldarnioen era kliniko desberdinek kontraesan honen formula guztiak agortzen dituzte.

Hizkuntzalaritzako analisian esaldia ezeztatzeko hiru mota erakutsi zituen: subjektuaren, aditzaren eta objektuaren kontraesana. Jazarpen eldarnioak aditzaren alderanzketa obratuko du: “ez dut maitatzen, gorroto nau, jazartzen nauelako gorrotatzen dut”; erotomaniakoak objektua errefusatzen du: “ez dut gizon hura maitatzen, baizik eta emakume hura” (edo alderantziz), gero esaldia honela aldatzen duelarik “emakume hura maitatzen dut, berak maitatzen nauelako” (edo alderantziz); azkenik, jeloskor eldarniotsuak ez du subjektua onartzen eta esaldia honela eraldatzen du: "Ez naiz ni gizona maitatzen duena, maitatzen duena emakume hura da, ez naiz ni emakumeak maitatzen dituena, gizon hura maitatzen duena” (edo alderantziz).

Esakunea, gehitzen zuen Freud-ek, osotasunean ere arbuiatu daiteke: “ez dut inor maitatzen, neure burua soilik maitatzen dut”. Handitasunezko eldarnioa da.

Orduan, proiekzioaren eta atzera botatzearen arteko loturen argiketaren arazo teorikoa sortzen da, zeren, psikotikoaren ekonomia libidinalean, barne-hautemate bat dago erreprimituta, eta bere ordezkapena eta bere lekua kanpoko hautemate batek hartzen ditu.

Horrela, psikosiaren berezkoa izango litzatekeen mekanismo baten galdekizuna planteatzen da. Schreber-ek munduaren berehalako amaierarekiko zeukan uste osoan oinarrituz, Freud-ek honakoa pentsatu zuen: atzera botatzea (refoulement) aurretik maitatutako pertsona eta objektuetan atxikitako ezarpen libidinalen bazterketa izango litzatekeela; eta ekoizpen morbido eldarniotsua ezarpen berbera horien berreraikuntzaren saiakera litzatekeela, osatze saio baten gisa; orduan, ohar garrantzitsu hau bota zuen: kanpotik datorkio barrenetik ezabatutakoa; baina ohar honi beste bat erantsi zion: atzera botatze ororen funtsezko mekanismoa libidoaren askatzean bazegoen, askatze honen beraren arazoak argitzeke jarraitzen zuenarena, hain zuzen.

Bigarren topikoa (Ni-a Zera, SuperNi-a) eratu zuenean, Freud-ek psikosia kanpoko munduaren eta Ni-aren arteko gatazkara mugatu zuen, eta neurosia Ni-aren eta Zera-ren artekora.

Psikosiaren hasieran, gatazka horien ondorioz, errealitatearen galera egongo litzateke eta, orduan, forkluitua izan den zerbait ordezkatu egiten da; neurosian, berriz, errealitatea erregistro sinboliko batean berregituratzen da.

Lacan-en ikuskera: Lacan-ek zuzenean jarraitu zuen Freud-en hurbiltzea eta 1914an eratu zuen nartzisismoaren teoria berrartuz, forklusioarekin batera, prozesu psikotiko guztien oinarrian dagoen metafora aitatiarraren porrotaren teoria eraiki zuen. Nartzisismoa ez da norberaren gorputzean ezartzen den libido hutsa, gizaki elkarremanetan dagoen irudikapenezko harreman zentral bat baizik: norbera bestean maitatzen da; identifikazio erotiko guztia hor eratzen da eta tentsio erasokor oro hor jokatzen da (Psikosiak, 1981).

Gizakiaren egitura bere buruarekiko irudiaren harremani datxekio; hauxe kontzeptualizatu zuen Lacan-ek “ispilu-aldiarekin”, non umea bere irudiarekin identifikatzen den. Irudi hau, beste batek zerbaitetan soilik onartu ondoren, bere Ni-a da. Horrela, alde batetik, bere irudia bestearenarengandik bereizteko ahalbidetzen du; bestaldetik, bestearekiko bitarterik gabeko “beste” eta “beste” arteko kolusioa eragiten duen borroka erotiko edo oldarkorra, beti “hura edo niaren” arteko hautaketara behartzen duenari ekiten dio. Subjektua egon daitekeen funtsezko anbiguitate honetan, hirugarrengo baten betekizuna bestearen irudikapenezko orekaren funtsezko ezegonkortasunaren erregulazioan datza. Hirugarrengo sinboliko honi “Aitaren-izena” deitzen dio eta horregatik dauka “balio normatiboa” Edipo-konplexuaren ebazpenak.

Mekanismo hau ulertzeko psikismo gizatiarrari datxekion desiraren jokoaren erreferentzia egin behar da; joko hori, hizkuntza aurretikoa denez, mundu sinboliko baten harrapatuta dago. Hizkuntzaren sareetan kateatuta dagoen desiraren jokoa honetan datza: umeak, amaren jatorrizko adierazleetatik hurrunduko duen sinbolikoaren egitea onartu beharko du (jatorrizko atzera botatzea); horrek, Edipoaren garaian, metafora aitatiarra ahalbidetuko du: amaren faloa izateko desiraren adierazleak legearen eta ordena sinbolikoaren (Bestea) adierazleekin ordezkatuko ditu. Desira, amarengandik arrotza den objektu batera eramanez, iraunkorki ziurtatuko da. Jatorrizko atzera botatzean porrot eginez gero, forklusioa dago, sinbolikoaren errefusa; harreman sinboliko batean Bestearen desirari aurre egiten dionean, sinbolikoa errealitatean berragertuko da. Bestea, bestea eta antzekoaren bezala, ispilu-jokura baztertua izango da.

Schreber-en eldarnio osoan, Lacan-en esanetan, bestearen disoluzioa aurkitzen da, ispiluzko subjektibitatearen disolbatutako identitatearen gisan. Horregatik Schreber-en homosexualitateak galbideratzearekin zerikusirik ez dauka, eta psikosi prozesuaren barruan inskribatzen da. Jazarlea beste baten irudi hutsa besterik ez da; bereganako harremana bitartekari sinbolikorik gabekoa da, beraz harreman erasokor edo erotiko soila. Aita adierazlea da Schreber-ek sinbolizatu ez duena, ez da ugaltzearen sinboloan dagoen emakumearenganako harremana ere; eta metafora aitatiarraren porrotak bere aitarekiko harremana argituko luke: Schreber-en aita legedia beraren irudia izan zen eta ez legearen desiraren irudikapena, beraz adierazleekin ordezkatu ezina.

Neurosiaren esparruan ez dago inoiz harreman sinbolikoaren galerarik. Sintoma oro artikulatzen den hitz bat da; errealitatearekiko harremana ez du forklusioak oztopatzen, ukapenak baizik.

Melania Klein eta Donald Woods Winnicot-en ikuskera: Guztiz desberdina da Melania Klein-en ikusmira. Funtsezko betekizuna atxikitzen dio amari, bera denez objektu honen eta txarren hornitzailea eta, horretaz, baita onura eta kalte guztien iturria ere; Edipo-konplexua gainditzeko igarotzen diren aldi guztietan oso garrantzitsua da disoziazioaren nozioa: bilakaerarako libidinalerako eratu zituen kontzeptuen ezinbesteko oinarria; erasokortasunaren eta larritasunaren arteko oszilazio etengabean datza klibajea edo disoziazioa, non desiraren objektuek aldi berean gorputz-barnean eta kanpoan jokatzen duten. M. Klein-ek, libidoari datxezkion erasokortasunean eta larritasunean sustatuz eratzen den objektu onen eta txarren etengabeko gorputz-barneratzeari, egoera eskizoparanoidea deitu zion; psikosia barne-objektu onaren alderantz egiten den ihesa izango litzateke eta, neurosia, kanpoko objektu onaren aldera egiten dena.

Winnicot-en ikusmira ez da guztiz berdina: amaren garrantzia era berdinean azpimarratu zuen, baina prozesu psikotikoa inguruko porrotaren gaitza bezala ikusi zuen; amarekiko afektuen des-ezartze (desinvestissement) goiztiarrak objektu onen ordezkapena galerazten du eta umea egoera eskizoparanoidean finkatzen du; horregatik eskaini zion hain garrantzi handia gizabanakotzeak errazten duen iragaite-objektuari (objeto transicional).

Haur-psikiatriako eskola frantziarrak definitutako kontzeptua da eta nerabezaroan edo helduaroan psikosirako bilakaerara jo dezakeen egitura mentala daukaten umeen aurkikuntza eta tratamendua izendatu nahi ditu.

Autore klasiko anitz kezkatu dira eskizofrenikoen iraganaz, psikosiaren ezaugarri aurrendariak ezagutzen saiatuz, bere agerpena prebenitzearren batez ere.

E. Kraepelin-ek zenbait dementzia goiztiar edo eskizofrenien nerabezaroko agerpena azpimarratu zuen. Baina saiakerak, gehienetan, antzuak suertatu ziren. 1960ko hamarkadan, haur-psikiatria indartzearekin batera, umeen tratamendua luzaroan jarraitu ahal izan zen. Eta jasotako emaitzek erraztu zuten psikosi aurretiko umeen nortasunaren aztoramenen bilakaera, R. Diatkine-ren lanei esker bereziki. Autore honen ekarpen psikoanalitikoak M. Klein eta D. Winnikot-en ideietan sustatzen dira.

Psikopatologia: Psikosi-aurretiko deituriko umeen iharduera mentalak egitura psikotikoarekin amankomunak diren zenbait berezitasun dauzka. Haur txiki hauek ez dute lortzen barne mundua eta kanpokoa era egokian banatzea. Zainketa Amatiarren ezjarraitasunari loturiko larritasunetik ezin da babestu haurra eta desiraren haluzinaziozko asetze mekanismora errazegi jotzen du. Sarritan lehen mailako prozesuekin funtzionatzen du (kondentsazio-leku aldaketa adibidez, ametsetan egiten den legez). Plazer-printzipioaren menpean jarraitzen du baina, bere larritasuna eta babes-eza gailentzeko, ezin ditu bitartekariak diren funtzio instrumentalak (hizkuntza eta motrizitatea) erabili. Bigarren mailako prozesu psikikoak eskuratzeko zailtasunok (desiraren asetzea atzeratu ahal izateko, esperientza mentalak ahalbidetuz, Ni-a ondo hornituta egon behar da) izatearen jarraitasun-sentimenduaren eskuratzea aztoratzen dute. Ezarpen-nartzisista, umearen Ni-aren heldutasuna beraz, eragozten duen self-aren suntsipenaz hitz egiten du Winnicot-ek. Ni-aren eta objektuaren iraupena ez da lortzen. Psikosi aurretiko umeak, orduan, self-faltsuarekin ihardungo du, hau da, inguruaren eskaeretara moldatuko da, estimuluei erantzungo die, baina benekotasuna mozorrotzearren, denbora irabaztearren eta jazarpenezko bizipen larria ukatzearren soilik. Hurkoarekiko harremanaren ambibalentzia arruntik ez dago, baina subjektuak klibajea erabiltzen du. Ni-aren disoziazioa (Freud-en arabera) Ni-aren soinean dagoen kanpoko errealitatearekiko bi jarrera psikiko desberdinen baterako existentzia da: batak errealitate hau onartzen du, besteak, irriken eraginez, ukatu egiten du, Ni-a errealitatetik erauziz. Berregituraketa hau, batzuetan, ezarpen-afektibo berri bat dela edota umearen Ni-aren defentsak ahulegiak suertatzen direnean inguruaren eskaerei erantzuteko, lehertu egiten da. Desira, orduan, “jasanezinezko zauri” gisan bizitzen da, lehen mailako esperientzia eldarniotsua eragin dezakeen “zauri ireki” bat bezala, psikoasiaren atea irekiz.

Klinika: Psikosi aurretiko umeek mota desberdinetako sintomak erakutsi ditzakete. Batzuek adimenaren eraginkortasun egokia eduki arren, iharduera psikomotore artegatsua daukate. Dispraxikoak dira (baldarrak). Giza portaera gurasoen gogoarekin bat dator. Gatazketatik urrundu egin ohi dira eta onartzen duen ingurua nolabaiteko ergelkeriaz soilik ohartzen da. Irriken ordezkari psikikoen atzeratzea, afektu atsekabeen ukoa azterketa psikologiak erakusten ditu. Mota honetako umeen bilakaerak terapia oro erresistitzen duten eskizofreniara edo “ahul-faltsu” aldera jo ohi du.

Beste batzuek, larritasuna fokalizatzeko eta adimen bizipena egoki egituratzeko gai ez diren neurotiko eta izaerazko defentsak erakusten dituzte. Umeok loezina (ametsaren defentsazko zereginaren porrota), fobia iraunkorrak (eskolarrak adibidez) jasan ditzakete, menpekotasun arriskutsuan geratuz. Azterketa psikologikoak ezarpen nartzisistaren urritasuna eta tankera jazarlea hartzen duten fantasma inkontzienteen egitura eza (M. Klein-en egoera eskizoparanoiderainoko atzeratzea) uzten ditu agerian. Izaerazko eta pseudoneurotiko era hauen bilakaera ezarritako neurri terapeutikoen araberakoa izango da: tratamenduak mentalizatze prozesuak zuzenduz gero eta genitalizazio egokiagoa ahalbidetuz gero, osatu daitezke, beharbada adimenaren nolabaiteko mugatze txiki baten ordainarekin.

Beste hirugarren multzo batean irakurketa eta idazketa ikasketaren arazoak aurkitu daitezke. Kasuotan, berreziketaren porrot goiztiarrak, umeak sintoma neurotikoen eta asaldura psikomotorearen bitartez menderatu ezin duen larritasunaren nagusitasuna nabarmentzen du. Dislexia ez dago funtzio instrumentalei lotuta, umeak hizkuntza idatziaren zentzuarekiko daukan gabeziari baizik. “dikurtsoaren ordezkari honetaz ez da arduratzen” (Diatkine). Horrela, umeak depresioaren aurka borrokatzen du, mundu mentala “desinbertituz”. Sarritan berreziketa eta terapia ororen etekina lardatsa izaten da. Bilakaera pseudoahuleziara edo psikosi egonkor batera zuzentzen da.

Era eskizofrenikoko sintomatologiak bereizten duen psikosia da, baina tankera maniako-depresibo aldiekin bilakatzen dena.

1933an banandu zituen J. Kasanin-ek euren bilakaeran izaera distimikozko ezaugarriak nagusitzen ziren egoera eskizofreniko periodikozkoak. Berarentzat “psikosi eskizo-afektibo akutuak” ziren. Gaur egungo genetikaren ikerketen argudioetan oinarrituz, psikosiok psikosi maniako-depresiboaren multzoan sar daitezke; litioaren erabilera prebentiboaren eraginkortasunak hori bera adierazten du.

Egoera, gertakizun edo istripu baten ondoren ezartzen den egitura psikotikoko gaitz mentala da, jasaten duen subjektua emoziozko edo neurotiko mota hutsean egokitzeko ezintasunean ipintzen duena.

Ingurutik datorren proba gaindiezinaren ondorio zuzena izanik, egoera psikotiko akutura edo subakutura bideratzen duen benetako porrot psikiko bezala har daiteke. Kraepelin-en nosologian bilakaera kroniko iraunkor edo aldizkako psikosi endogenoaren kontrakoa den psikosi psikogenoa edo exogenoa izango litzateke.

Emoziozko sorrerako erasan psikotikoak betidanik onartu dira psikiatrian. Ph. Pinel-ek, emozio sakonek sortarazitako mania eta idiotismo kasuak deskribatu zituen jada. E. Esquirol-ek ere, bere aldetik, eragile fisikoak bultzatutako alienazio psikikoa kausalitate moralak eragindakoa bezain ohikoa zela erakutsi zuen.. Eta V. Magnan-ek endekapenak jotako subjektuengan faktore emozionalek sortarazi dezaketen psikosia azpimarratu zuen.

E. Kretschmer izan zen psikosi endogeno eta psikosi genetiko exogenoen arteko bereizketa ondoen zehaztu zuena. Azkenotan ondo bereizi behar dira “erreakzio primitiboak” eta “nortasun erreakzioak”. Lehenengoak ontogenetikoki eta filogenetikoki arkaikoak izango lirateke eta nortasuna heldu gabe edo ahul geratu den edota trauma gogorregi batek (fisikoa, morala, ala katastrofikoa) ahuldu duen subjektuengan aurkitu daitezke. Bigarrengoak (nortasunaren erreakzioak) dira gizabanakotasunaren erreakzioan nabarmenen eta ondoen adierazten dituztenak. “Benetako esperientzia-giltzak” dira: “izaera eta esperientzia-giltzak batera doaz, giltza eta sarraila bezala”. Ildo honetan, Kretschmer-entzat, eldarnio paranoiko batzuk, pasiozkoak, bekaizkeriazkoak, erotomaniakoak edo harremanezkoak (sentsitiboen harreman-eldarnioa) hain zuzen, nortasunaren benetako erreakzioak lirateke. Honelako hedapenarekin, ordea, psikosi guztiak erreaktibo bihurtzen dira, zeren “zentzu honetan subjektuaren historiarekin zerikusia ez daukan psikosirik ez legoke” (H. Ey). Nozioa, horregatik, traumatismoa izan ez balitz aztoramenik ere agertuko ez litzatekeen mugetara murriztu behar da, hau da, eragile eta eragindakoaren arteko harreman “ulergarria” (Jaspers) dagoenera soilik. Beraz, gertakizun exogenoarekin denborazko jarraipena dagoenean bakarrik hitz egingo da “psikosi erreaktiboaz”. Psikosi erreaktiboa eratzen duenak gertakizun berdinaren aurrean psikosia jasaten ez duenak baino atalase-erreaktibo (umbral reactivo) txikiago edukiko du, noski. Baina deitura aldez aurretiko jarrera txikienekoa eta ustekabeko eragile handienekoa dagoen psikosientzat bakarrik erabili behar da. Horretaz, gertakizunarekin harreman “ulergarririk” ez daukatenak zerrendatik ezabatu behar dira (adibidez, garrantzi eskaseko edozein talka emozionalen ondoren agertutakoak).

Etiologiari dagokionean gudako psikosiak, katastrofe handien ondorengoak eta isolamenduak, atxilotzeak eta banantze basatiak eragindakoak deskribatu dira gehienbat. Arko klinikoan itxura depresiboarekin azaleratzen dira maiz, tankera maniakoa gutxitan hartzen dutelarik. Sarritan eldarniozko bufadako nahaste-larritasun psikotikoaren eitea hartzen dute. Kretschmer-en iritziarentzat, harreman-eldarnioaren edo pasiozko eldarnioaren irudia ere har dezakete. Baina ez dira, derrigorrez, kroniko bihurtzen, erreakzio paranoiko subakutu huts gisa agertuz. Gaur egun, halere, psikosi erreaktiboen kokaleku nosologikoa eztabaidan dago. DSMan (Estatistika eta Diagnostiko Eskuliburua ) “erreakzioek” edo “aztoramen erreaktiboek” ez daukate kokagunerik: erreakzioaren nozioa “egokitze arazoen” esparruan soilik agertzen da “estres psikologiko jakin batekiko ez-egokitze erreakzio” bezala. Eta “beste alorretan ez sailkatutako arazo psikikoen” artean “psikosi erreaktibo iragankorra” aipatzen da, hamabost eguneko bilakaera gaindituko ez lukeen eldarniozko bufada legez..

Bere errealitate psikiko bihurtuz, biztanleria batez jabetzen den mintzamen eta zurrumurru eldarniotsua da psikosi kolektiboa.

J. Falret-ek eta C. Lasègue-k honako ideia honetan sustatu zuten psikosi kolektiboaren oinarria: pertsona bat edo talde psikotiko bat gai litzateke bere eldarnioan, identifikazio prozesu baten bitartez, inguru osoa bere atzetik eramateko, ez bere errealitate psikikoz soilik jabetuz baizik eta, hain justu, bere “errealitatez”. Prozesu honi, gertuko bi pertsonen artekoa denean,”biko-eldarnioa” deitzen zaio eta, terapia, banantzean datza. Guduek, ekonomia eta ideologiaren aldi ezegonkorrek erraztu egiten dute tankera honetako mekanismoen ezarpena, batez ere egituraz eta antolaketaz desorekarako arriskua daukaten pertsonengan. M. Legrand de Saulle-k (1831) zioenez: “Iraultzek eta matxinadek aldez aurretiko jarrera daukaten pertsonen adimena soilik herrestan eramaten dute eta aldez aurretik igarri daitekeen zorigaitza bakarrik agertarazten dute”. Beraz, psikosi kolektiboetan ikusten den eldarnioarekiko atxikimendua, alde batetik, aldez aurretiko jarrerek argitzen dute eta, bestaldetik, identifikazioren mekanismoetarako joera errazak, kritikarako ahalmenen ahulezia larriak, beste era batera esanda. Adibidez, herri txiki batean, juduek neskatilak bahitu eta urpekuntzi baten desagertarazten dituzten zurrumurua zabaltzen da; bertako errekak metro bat baino gutxiagoko sakontasuna edukitzeak ez du eldarniozko uste osoaren zuzenketan zerikusirik izango. (Ikusi psikosi erreaktiboa).

Umorearen aztoramenek bereizten duten gaitz mentala da, egoera arruntetik eta bat bestetik ongi nabarmentzen diren aldiekin bilakatzen dena.

E. Kraepelin-en ildoan honela definitu daiteke gaitza: “psikosi konstitutzionala da, oinordetzakoa funtsezki, errepikapenak, txandaketak, asaldurazko edo depresiozko aldien justaposizioak edo bat izateak bereizten dutena”. Definizioari honako gehigarria erantsi dakioke: “ Hiru egoera desberdin soilik dagozkio, hots, egoera maniakoak, egoera depresiboak eta egoera mistoak, baina euren arteko loturek bitarteko mota asko eraiki ditzakete”. Antzinatik aipatu ziren malenkonia eta maniaren arteko loturak (Hipokrates, Kapadozia-ko Areteo). Mania eta malenkoniaren alternantzia ez zitzaion, halere, gaitz bakar bati atxiki XIX. menderaino (Baillarger eta Falret). Kraepelin-ek deskribatutako “gaitz maniako-depresiboaren espektroak” aldi depresibo hutsezkoa ere besarkatzen du (1889). Mota honi psikosi maniako-depresibo monopolarra deitzen zaio. Psikosi maniako-depresibo bipolarrak aldi depresiboen eta manikoen txandaketa behar du. Psikosi maniako-depresiboaren bi era hauek, diagnostikoa aldatu beharrik gabe, segida eta iraupen desberdinetakoak izan daitezke. Bi moten desberdintasunak oinordetzaren, arazoen aurreneneko agerpenen, aldien ezaugarrien, krisien arteko nortasunaren eta tratamenduari eskainitako erantzunaren mailan daude.

Psikiatriaren esparru zabal batean psikosi maniako-depresiboa psikosi endogeno gisa hartzen da eta, ikusmira honetan, inguruko eta psikologia arloko eraginek zerikusi txikia edukiko lukete psikosiaren egituraketan eta bilakaeran.

1974an, XIX. mendean zenbait autorek jada deskribatutako ziklo bizkorreko psikosi maniako-depresiboa bereizi zuten Dunner eta Fieve-k. Urtean lau aldi distimiko behar ditu gutxienez.

Berriki, Akiskal-ek, 1983an espektro bipolar berria aurkeztu du: I tipoa aztoramena aldi maniako nabarmen batek definitzen du. II tipoan aldi depresibo baten ondoren sakontasun gutxiagoko aldi hipomaniakoak ezarriko lirateke. III tipoa psikosi maniako-depresibo bipolarreko familia aurretikoak dauzkatenetan agertzen diren aldi depresiboen segidari dagokio.

Aldi maniakoa: Antzinatik erabili da mania hitza asaldurazko egoera izendatzeko. Maiz, hasiera bat-batekoa izan ohi da, gaixoa oparoa, hiperaktiboa eta insomniodun bihurtzen delarik. Krisia erabat ezarrita dagoenean honelako pazientea daukagu: batetik bestera dabil gelditzeke, jantziak ez du arduratzen, oraintxe jator edo oraintxe muturtuta agertuko da. Asaldura egoera honetan ezin da eginkizun batean finkatu, ezta ohikoetan ere; ekimenak osatzearen segida arina da, maiz aldi erasokorrak eta haserreak tartekatzen direlarik. Asaldura, ideien arloan, amaigabeko logorrearen bitartez agertzen da, hitz jokoekin, elipseekin eta onomatopeiekin. Asalduraren funtsezko adierazlea jokoa da; jokoaren osagaiak mailegatuak dira, kanpoko mundutik harturikoak: gaixoak, bere jokoan, inguruko pertsonak eta eguneko gertakizunak sartzen ditu. Ideiak abiada bizian kateatzen dira, objektu txikienaren ikusmenak edo ahots entonazio txikienak aldarazten dituelarik (ideien ihesa). Arreta ezin da finkatu, eskari txikienak erakartzen du. Alaitasunak, baikortasunak, konfiantzak osatutako umorea, halere, oso labaina da, euforiak haserreari uzten dio lekua maiz, edo agian depresioari. Ezaugarri fisikoek asalduraren neurria erakusten dute: deshidrataziorako, takikardiarako, sugarrerako joera.

Asaldura honetan senezko portaerak sarritan aztoratzen dira: aldi maniakoaren garaikoak soilik diren alkoholizazio masiboa, exhibizionismoarekin baterako hipersexualitatea. Loeza ohikoa da, eta ez dario inongo akidurarik. Gaixoak denboraren azkartzea hautematen du, askotan biderkatuz igaroko balitz legez.

Hedakortasunaren testuinguru honetan ekimen oparoak anitzak dira: berehalako eragiketa profesionalaren aldaketa, etxebizitza berriaren erosketa, bidaia izugarria, neurrigabeko erosketak, eta abar.

Kimioterapia neuroleptikoa sarrarazi zenetik artegatasun motorea eta asaldura psikikoa bi edo hiru astetan baretzen dira, loaren berreskuratzearekin eta janguraren erregulazioarekin batera. Aldi maniakoaren ondoren, ohikoz, intentsitate desberdineko aldi depresiboa ezarri ohi da.

Aldi malenkoniatsua: orokorki egun edo aste batzuetan ezartzen da malenkoniaren aldia. Lanarekiko, aisialdiarekiko, familia eta giza-bizitzarekiko ardura degradatu egiten da, loak okerrera jotzen du eta gaixoa atsedenak erreparatzen ez duen nekeaz arranguratzen da; gainetik egonezina, suminkortasuna eta bizitzeko zailtasuna agertzen dira. Eguneroko ihardueraz adoregabezia, ezbaia eta ustekeria larria jabetzen dira.

Aldia egituratuta dagoenean goibeltasun iraunkorraren sentimendu atsegabeak, ezintasunak blaitutako ezkortasun patologikoak, bizitzarako ezgaitasunak eta higuinak hartzen dute gaixoa. Eraitsita dago, ezin du erreakzionatu eta, batzuetan, hotsak eta aurpegiratzeak jasanezinak suertatzen zaizkio.

Ezereztasunaren eta gutxiespenaren sentimenak larritasun zorrotza pizten du. Denbora geratu egin dela dirudi. Anestesia afektiboa, letorkeen zorionaren edo zoritxarrarekiko ezaxolagabetasuna aldi hipersentikor mingarriekin aldizkatzen dira. Anhedoniak, plazerra probatzeko ezgaitasunak, bereizten ditu deprimituaren senak. Adimenaren esparruan kontzentrazioaren eta arretaren ahaleginek ezin dute iraun eta ekimen oro desagertzen da. Motore arloan geldotasuna nagusitzen da. Eguneroko eginkizun guztiak, ohetik altxatzea, garbiketa, elikadura, lazgarriak bihurtzen dira. Hala ere, larritasunak eta ustekeriak gainezka egiten dutenean, koadroan asaldura nagusitzen da. Orduan ezduintasunaren eta autosalaketaren sentimenduak oso larriak diren auto eta heteroerasoko bulkadetara bultzatu dezake.

Ugariak dira malenkonian agertzen diren desegokitasun somatikoak, ohikoak loaren aztoramenak, batez ere iratzartze goiztiarrak eta maiz anorexiari darion argaltze nabaria. Egunean zehar, unetik unera handitzen doa akidura.

Bere buruaz beste egiteko arriskua kontutan eduki beharrekoa da beti. Bere etsipenean, besteengan sortzen duen oinazearekin jabetuz, askatasuna heriotzean bakarrik dagoenaren sinesmenera iristen da.

Berez sei hilabeteetan osatzen den aldi malenkoniatsua gaur egun, antidepresiboen eraginpean, sei astetan gailentzen da. Baina aldi oso motzak edota oso luzeak ere badaude. Eta baita zati batean edo osotasunean erresistenteak direnak ere. Aldi malenkoniotsuek, bataz beste, lau hilabeteetan gutxiagotzen ditu giza-ekimenak.

Aldi malenkoniatsuaren era desberdinak: Deskribatu dugun aldi malenkoniatsuak sintomatologia bereziak har ditzake.

Malenkonia eldarniotsuan, ezgaitasunaren sentimenak egitura eldarniotsu aberatsagoetara bideratu dezake. Batzuetan, umore depresiboaren, erruduntasunaren ideien, ezduintasunaren, sendaezinaren eta hondamenaren loturan, zigorraren itxaronaldia dakar. Beste batzuetan, pazienteak gaitz larri baten ziurtasuna dauka, organo baten ukatze ideiak egituratzerainokoa. Zenbait biztanleriatan eta kulturatan jazarpen ideiak egon ohi dira aurreneko mailan.

Depresio mozorrotuei ere euren kokapena dagokie. Neke sakonak, hipnotizatzaileei erresistitzen dieten loaren aztoramenak, oinaze erraldoiak eta buruko minak dira bere ezaugarri nagusiak. Lunbalgiak ere ohikoak dira, liseri-aparailuko eta sexu-aztoramenekin batera. Sintoma hauek guztiek bilakaera periodikoa daukate, diagnostikoa errazten duen umorearen aztoramen nabariekin txandakatuz. Bilakaera luzea dauka eta suizidio arriskua ez da baztertu behar.

Egoera mistoak: Egoera hauen iraupenean elementu depresiboak eta asaldurazkoak nahasten dira. Gaixo hauengan umorea aldakorra, labaina da, alaitasunetik goibeltasunera azkar aldatuz. Egoera hauek aldi malenkoniatsu baten ondoren eta aldi maniakoaren aurreko bitartekari bezala ere agertu daitezke.

Urtaroko aztoramen afektiboa: Berriki deskribatu da gehienbat emakumezko gazteak erasaten dituen urtaroko aztoramen afektiboa.

Ipar hemisferioan aldi depresiboa urriaren eta abenduaren artean agertzen da eta udaberriaren hasieran osatzen da. Hipersomniak eta hiperfagiak (gozokiak) bereizten dute bere sintomatologia. Udan, berriz, hipomaniatik gertu dagoen egoera nabaritzen da. Gaixo hauek eguzkitzapenaren eragina onartzen dute eta, ahal izanez gero, zenbaitek hegoaldeko bizilekua aukeratzen dute negurako.

Psikosi maniako-depresiboa umeengan: Aldi depresiboen eta aldi maniakoen segida, gaur egun, umeengan eta nerabeengan ere onartzen da. Aldi depresiboaren ezaugarriak klasikoak izan daitezke, baina, sarritan, sumingarritasunarekin edo erasokortasunarekin eta tolesturako jarrerekin agertzen diren portaeraren aztoramenek mozorrotzen dute. Sendaezinezko, erruduntasunezko, megalomaniazko adierazpen eldarniotsuak ez dira hain arraroak izaten. Entzumenezko eta ikusmenezko haluzinazio bereziak ere agertzen dira.

Umeen eta nerabeen aldi maniakoa neurriz kanpoko distrakzioak, ideien ihesak, sintoma eldarniotsuak eta entzumenezko haluzinazioak bereizten dute. Garrantzitsua da umeen eta nerabeen umore aztoramenen ziklotasunarekin garaiz ohartzea, subjekuok berrerorketak ekiditen dituen tratamendu prebenigarria jaso dezaketelako litioarekin.

Epidemiologia: Umorearen aztoramen bipolarren prebalentzia berdintsua da emakumezkoengan eta ginonezkoengan. Arazo bipolarren agerpena (25-30 urte) unipolarrena (30-35) baino goiztiarragoa da. Gaur egun bi unipolarreko bipolar bat ikusten da; urteko intzidentzia gizonezkoengan 100.000tik 9-15ekoa da, eta 100.000 emakumezkoetatik 7-32koa. 1940 ondorengo belaunaldietan depresioen morbilitatearen igoera nabarmendu da. Umore aztoratuen arteko hilkortasuna, istripuak eta suizidio saiakerak direla eta, handiagoa da (%10-20 deprimitu hiltzen dira bere buruaz beste eginda). Hilkortasunaren handiagotzea arazo kardio-baskularrei ere lotu daiteke.

Psikosi maniako-depresiboarekiko faktore arriskugarriak: zenbait baldintzak gizabanakoa gaitz honetarako zaurgarri bihurtzen du eta aldez aurretiko jarrera ezartzen dio.

Aspalditik ezagutzen den psikosi honen familia-izaera, gaur egun, geneen eta inguruaren elkarrekintzan sortutako zaurgarritasun genetiko gisa onartzen da. Familia baten barruan gaitzarekiko arriskua handitu egiten da: psikosi bipolarrari dagokionean biztanlego orokorrekoak % 1, familiaren barnean % 20 bihurtzen da; askoz txikiagoa da psikosi unipolarrarentzat. Psikosi maniako-depresiboren bat etortzeko probabilitatea handiagoa da biki monozigotikoengan bizigotikoengan baino.

Markatzaile genetikoen ikerketek erakutsi dutenez gaitzaren sorreraren jokoan gene anitz daude.

Arrisku eragile fisiologikoez (adina, sexua) eta genetikoez gain, zenbait baldintza biologikok ere badauka zerikusia psikosi maniako-depresiboarekin. Gaitz somatiko batzuk aldizkako umore aztoramenekin bat etorri ohi dira eta, batzuetan, eurak dira abiadan ipintzen dituztenak. Parkinson-gaitza, Plaka-esklerosia, garuneko tumoreak, garuneko zauri baskular batzuek umorearen aztoramenak erakusten baitituzte zenbaitetan. Tiroide, paratiroide, eta giltzurrungaineko guruinen zenbait erasan aldi maniakoekin edo depresiboekin agertzen dira. Hipertentsio arterialak eta alkohol-menpekotasunak lotura daukate depresioen errepikapenekin. Antzekoa gertatzen da sendagai batzuekin: eragin zentraleko hipertentsioaren aurkakoekin, kortikoiderekin, anfetaminekin. Anomalia biokimiko batzuk ere aurkitu dira gaitzaren sorreran: garuneko monoaminetan zeregina daukaten zenbait medikamentu oso eragingarriak suertatu dira gaitzaren tratamenduan eta prebentzioan. Orduan, pentsa daiteke substantziok anomalia biologiko bat zuzentzen dutela. Ikerlariek anormaltasun hauen aurkikuntzarako saiakerak neuronen arteko bitartekari lana egiten duten substantzietara zuzendu dituzte gehienbat, hau da serotoninara, noradrenalinara eta dopaminara. Egun baieztatu ez diren hipotesi hauen arabera, aldi manikoetan noradrenalina edota dopaminaren gehiegizkoa egongo litzateke eta gutxiegia aldi depresiboetan. Mania eta depresio batzuetan serotoninaren gutxiagotzea aurkitzen da, bereziki paziente suizidetan, erasokorretan eta inpultsiboetan. Beste hipotesi batzuk kronobiologiara alboratzen dira: psikosi maniako-depresiboaren aldizkako bilakaerak ziklo biologikoen aztoramenaren hipotesia sustatuko luke; zikloak ez lirateke sinkronizatuta egongo. Antzekoa suertatu daiteke tenperaturarekin, hormonen jariaketarekin eta loarekin. Aurkikuntza hauek, orohar, ez dira iraunkorrak, aldagarriak baizik, eta ez dute diagnostikoa ezartzeko balio.

Aipatu beharrekoak dira, halaber, aldi maniakoa edo malenkoniatsua abiadan ipini dezaketen eragile psikologikoak. Pertsona maite baten heriotzaren, lan edo bizileku galeraren, kalte ala apalkuntza baten tankerakoak izan ohi dira; baina, lorpen edo igoera baten ondorengoarenak ere bai. Heurak bakarrik, halere, ez dira nahikoak gaitza sortzeko, eragile lagungarri soilak dira.

Tratamendua: Neuroleptikoak eta litioaren gatzak dira aukerako tratamenduak. Depresio malenkoniatsuek hiru-lau astetan ematen diete erantzun egokia antidepresiboei. Jatorri psikologikozko depresioetan psikoterapia da aproposena. Gaur egun alor honetan, beharbada, portaera eta terapia kognitiboak izango lirateke psikoterapia eraginkorrenak. Urtaroko umore arazoak argiaren tratamenduari egoki erantzuten diote. Lo-kentzeak ere etekin iragankor onak eskaintzen ditu.

Psikosi maniako-depresiboaren tratamenduaren bigarren aldia berrekorketen prebentzioarena da. Bi edo hiru aldi akutu jasanez gero, justifikatuta dago. Luzea da, urteetakoa, eta litioaren gatzetan sustatzen da. Orain, lagungarri gisa, antikonbultsiboak ere gehitzen zaizkie, umorearen egonkortzaile bezala.

Aldi berean gorputzari eta psikeari dagokienari deitzen zaio psikosomatikoa eta, gehienbat, partzialki edo osoki eragile psikoafektiboen bultzadaz ezartzen diren erraietako erasan organikoak eta funtzionalak izan ohi dira.

Ustez XX. mendean aurkitutako medikuntza psikosomatikoa hipokrates-ekin jaio zen. Kos eskolakoentzako gaitz somatikoenak ere, neurri batean, eragile eta oihartzun psikikoak dauzka, eta gizakia osotasunean tratatu behar den konplexu psikosomatikoa da. Argien mendean ere, Geneva-ko M. Tissot- ek “animaren pasioek gaitzentzako eta euren sendabideetzat zeukaten eragina” deskribatu zuen. G. Cabanis, Ph Pinel eta E. Esquirol-el ere aipatu zituzten “moralak” “fisikoan” uzten zituen aztarnak. Baina Pavlov-en reflexologiaren (C. Bykov-en “Kortiko-erraietako medikuntza”) eta psikoanalisiaren ondoren bakarrik hasi zen eraginkortasun psikikoak erasan organikoetan eduki dezaken ondorioa zientifikoki aztertzen eta, bereziki, gaitz zehatz baten eta gatazka, pertsonalitate edo trauma afektu zehatz baten artean egon daitekeen elkarrekintza ikertzen. Bestalde, honelako elkarrekintza dagoen lekuari dagokio espezialitate bat baino gehiago gaitzerako hurbiltze mota bat den medikuntza psikosomatikoa.

Hurbiltze honen argiketa ona egin du psikoanalisiak. Lehendabizikoz, arazo psikomatikoaren argiketa konbertsiozko histeriaren aldetik aurkitu nahi izan zen, baina bere mekanismoa neurosi berezi batena denez gero, ikusmira psikosomatikoarentzat ez zen lar erakargarria izan. Geroago, Txikago-ko eskolan batez ere, adierazpen organikoa sinbolizazio psikosomatikoaren ikusmoldetik behatu zen. Orduan, gaitz somatiko bakoitza finkapenaren maila edo atzeratze libidinal zehatz bati zegokiola erakutsi beharko zenaren ustea nagusitu zen. Interpretazio hau ere hutsala suertatu zen eta eskainitako elkarremanak ez ziren izan oso nabariak. Atzeratzearen mailatik, naturalki, pertsonalitatearen eta mental funtzionamenduaren esparrurako urratsa eman zen, P. Marty eta J. Mac Dougall-en eskutik, Paris-eko eskolan: adierazpen morbido psikosomatikoa funtzio sinboliko eta irudikapenezko gabeziarekin lotu zen; pazienteak ez luke pentsakizun eragingarririk edukiko, jasaten dituen gatazkei bere gorputzean eragin beharko die, bere gorputzaren bitartekaria erabiliz, “psikosi txuriaren” tankerako prozesu baten legez.

Mekanismo endokrinoen (H. Selye) eta biokimikoen aurkikuntzarako saioak ere egin dira. Halere, P. Sifneos-ek sarrarazi zuen “alexitimiaren” nozioa (ikusi alexitimia). Gaitz psikosomatikoa pertsonalitate alexitimiko bereizi batekin erlazionatu zuen: teinkatuak, zurrunak, harremanetarako zailtasun handikoak eta sentimenak eta egoera afektiboak azaleratzeko eragozpen itzelekoak izango lirateke pazienteak. Alexitimia, beraz, emozioen eta euren irudikapen mentalen arteko loturarako ezgaitasuna bezala agertzen da. Argiketa neurofisiologikoa linbiko-sistema (emozioen ekoizlea) eta neokortexaren arteko konexio eza izango litzake. Honek, arazo somatikoak lekarzken neurobegetatibo sistemaren gehiegizko iharduera eragingo luke. Ikus daitekeenez kontzepzio honek bat egiten du P. Marty-renarekin. Alexitimiaren adibide on bat honakoa da: esperientzia oso gogorrak jasandako (guduak) zenbaitek bere sentikortasun ezari eta bere emozioen osoko ukapenari atxikitzen dio larrialditik irten izanaren lorpena. Bizitza arruntera itzultzerakoan, portaera horrekin jarraitzen dutenez, sarritan jasaten dituzte arazo somatikoak.

Gaixooi, dagozkien tratamendu organikoez gain, maiz, psikoterapia ere eskaini behar zaie. Baina oso nekeza nabarmentzen da, zeren pazientea beharrarekin jabetzen ez denez, ez du eskatzen eta, gainera, emozio mailako adierazpenetako zailtasun handiak dauzka.

Gaitz bat, moldatu ezin bat edo aztoramen psisomatikoaren tratamenduan baliabide psikologikoen erabilera orori deitzen zaio psikoterapia.

Definizio hau, erabiltzen diren teknikak oso anitzak direnez eta gaitz ugarira (psikosomatikoaren bitartez, kasik patologia organiko osoari) eskaini daitekeenez, oso zabala da. Baina F. Guattari-k dioen bezala, psikoterapia guztiak “gizakien arteko harremanaren kudeaketa jakintsuan eta hobetuan” laburbildu behar lirateke. Beraz, psikoterapiak funtsezko hiru osagai eduki beharko ditu: sintomak edo moldaera gaitza daukan pazientea, aldi berean jakituna eta aditua den eragile psikoterapeutikoa, elkarrarremanerako baliabide pribilejiatua. Hau da, teoria baten oinarrituz, tratamendura zuzentzen den elkarrekintza (“elkar” hau funtsezkoa delarik) bat da. Osagai hauetatik abiatuz bariazio ugari aurkituko ditugu, baina gehienak XX. mendeko mendebaldeko kulturako eredu nagusietako baten inguruan eraikiak, hots psikoanalisiaren giroan. Hala ere, psikoanalisia psikoterapia hutsa baino zerbait gehiago da. Psikoanalisia, lehenengoz, teoria psikopatologikoa da, baita dotrina antropologikoa eta filosofikoa ere, agregazioz psikoterapia izanik. Nolanahi ere bera da gaur eguneko psikoterapia askoren erreferentzia nagusia.

Psikoterapiaren historia: F. A Mesmer-ek 1778an Paris-en sarrarazi zuen animal magnetismoarekin hasi zen psikoanalisiaren historia. Bere ikasle batek deskribatu zuen aurrenekoz “iragaite magnetikoek” sortarazten zuten “eragindako sonanbulismo” egoera. A. M. J de Chastenet de Puységur-ek erakutsi zuen “sonanbuluaren” eta terapeutaren arteko harremana, geroago J. Braid-ek “hipnotismo” hitzarekin bataiatu zuena. Nancy-ko eskolan (H. Bernheim) frogatu zen sujestioak lo hipnotikoaren hastapenean daukan garrantzia, J. M. Charcot-en (la Salpêtrière) aurka eginez, zeinen ustetan histeriaren adierazpen bat izango litzatekeen. Orduan, Nancy eta Paris-etik igaro zen Freud neurologo gazteak detektatu zuen fenomeno hipnotikoetan, lehendabizikoz, pixkanaka aurkitzen joan zen inkontzientearen eragina. Viena-ra itzuliz gero, J. Breuer-ekin histeria kasu batzuetan lanean ari zela, neurosi honen adierazpen gehientsuenak sorrera inkontzientekoak zirela ohartu zen, gorputz konbertsioen bitartez kontzientziak atzera botatako gatazkak erakusteko balio zutenak hain zuzen. Hau dela eta, metodo hipnotikoa alboratuz, gaixoei ideien asoziazio askearen jarioan hitz egiten utziz, psikoanalisiaren printzipio garaienak zehazten joan zen pixkanaka; printzipion helburua transferentzia nabaritasunean ezartzea eta defentsen eta fantasmen interpretazioan datza, horrela neurosiei sexu-etiologiako argiketa eskainiz.

Psikoterapiaren definizioa, Freud-en ekarpenaren ondoren, honela laburbildu daiteke: psikera zuzentzen den tratamendua da, elkarrekiko harremanean burutzen da eta pertsonalitatearen teoria batean sustatzen da. Beraz, metodoari dagokionean, psikoterapia psikera zuzentzen da, ahal daitekeen baliabide bakarra erabiliz, hau da komunikazioa; komunikaziorako tresna aldi berean “farmakoa eta mezua” den “hitza” da (hobeto esan hitzezko mintzamena edo hitz-aurretiko mintzamena); psikoterapiaren testuingurua sendagile eta gaixoaren elkarrekiko harremana da. Azkenik, psikoterapiaren helburua sendaketa da, eta helburu hori ez daukan komunikaziorako prozesu oro (irakaskuntza, doktrinamendua, eta abar) ez da psikoterapia.

Metodoen aniztasuna: Psikoanalisia sendo bilakatu zen eta, 1930 inguruan, nagusitzen joan zen, psikoterapia guztien erdigune bihurtuz. Ondorioz, gainontzeko psikoterapien “sailkapen kontzentrikoa” egin daiteke (D. Lagache): erdian psikoanalisia dago, bere “sendatze-tipo” zorrotzenarekin, hau da gailu teknikoak diren dibanarekin eta asoziazio askearen eta analistaren neutraltasun printzipioekin. “Sendatze-tipo” honen inguruan propio analitikoak diren baliabideak ezarri ezin diren egoeretarako bariazio tekniko bereziekin egituratutako psikoterapiak egongo lirateke. Lehenengoz, dibana “aurrez-aurrekoekin” ordezkatzen dituztenak, umeekin, psikotikoekin eta delitugileekin batez ere. Saiakera egituratuenak eta oparoenak A. Freud eta M. Klein-en eskuetatik etorri ziren, umeen psikoanalisirako eginiko ahaleginekin. Azkenik, periferian, psikoanalisian inspiratzen diren psikoterapiak egongo lirateke. Anglosaxoniar munduan, hipnosiarekiko arduraren berrikuntzarekin, hipnoanalisia eratu zen. Honen gertukoa da R. Desoille-ren “amets iratzartua”, nozio psikoanalitikoak erabiliz, psikoanalisia baino psikoterapia laburragoa lortzekotan asmatua. Honekin lotu behar da ere F. Alexander-en “terapia analitikoa”, non psikoanalisiaren ezagutza teorikoa eta teknika erabiliz, sendatzearen laburpena ez den helburu bat baizik eta lorpen zoriontsu bat. Aipagarriak dira ere antzerkiterapiak, batez ere Moreno-ren psikodrama eta, azkenik, narkosipean burututako psikoterapia edo “narkoanalisia”.

Psikoterapia zuzentzaileak eta ez zuzentzaileak: zuzentzaile izatearen edo ez izatearen arabera ere bereizi daitezke psikoterapiak. Zuzentzaileetan terapeutak guraso autoritario baten tankerako papera hartzen du gehienbat eta, pazienteak, men egiten duen umearena. Mota nabarienak, bakarrak ez izen arren, sujestioa eta hipnosia dira. Terapeutak erabaki praktikoetan eta bizitzaren antolaketan parte har dezake. Beste era batzuetan, nortasunari motibazioaren aldetik ekinez, terapeutak lan suspertzaile amatiarra, sustatzailea eta animatzailea betetzen du. Gutxiagotan izan arren, nortasunarengana intelektualki ere gerturatu daiteke: terapeutak higiene mentaleko printzipioak azaltzen ditu, mekanismo psikologikoak argitzen ditu eta, pazientearekin, beronen bizitza eta nortasuna marrazten ditu. Hurbiltze guzti hauek batera erabili daitezke, maiz sustapen-terapietan gertatzen den legez, gehienetan sujestioaz, limurtzeaz eta arrazoiketaz baliatuz egin ohi direnak.

Alderantziz, C. Rogers-ek egituratu zuen Bezeroan zentratutako psikoterapia ez zuzentzaileak psikoanalisiak baino liberaltasun eta neutraltasun handiagoa erabili nahi du. Rogers-ekin ez dago bezeroak esaten duenaren interpretazioarik, ez argiketarik ez eta birformulaziorik ere. Psikoterapeuta entzunketara mugatzen da, pazientearen berekiko ezagutzaren eta bilakaera pertsonalaren katalizatzaile bihurtuz. Zenbaitentzak, gisa honetako jokaera ez zuzentzaileak, “ilusiotik” ere asko dauka, batez ere “kanpoaldetik” parte ez hartzea liberalismo sakonarekin nahasten delako eta terapeutaren portaera hain kontrolakuak zorrozkeriara bideratu dezakeelako.

Portaera-terapiak eta terapia kognitiboak: Ikusmira oso desberdinean, erreferentzia freudiar guztietatik aldenduz, kokatzen dira portaera-terapiak eta terapia kognitiboak edo ikaste terapiak. Analisia baino menperagarriagoak direnez garrantzi handia hartu dute. Portaera-terapiak sintomara doaz zuzenean, sintoma autoelikatzen den ezaugarri patologikotzat hartzen dutelarik. Hemen ez dago nortasun osoaren inongo esku hartzerik. Obsesiboei eta fobikoei zuzentzen zaie gehienbat eta, pertsona bakoitzari egokitutako “egitarau terapeutiko” batean, desbaldintzapenezko eta desentsibilizazio teknikak erabiltzen dira.

A. Ellis (1962) eta A. Beck-ek (1973) depresiorako antolatutako terapia kognitiboak pazienteak “bere portaera patologikoen arrazoizko kontzientzia hartzera” bideratzen saiatzen dira, euren aburuen zuzenketa eta kanpoko munduko hautematearen ulermena erraztuz.

Terapia korporalak: Aipatu beharrekoak dira baita ere aldi berean erlaxazioan, gihar baretasunean eta “gorputzaren irudiaren berrantolaketan” zentratzen diren terapia korporalak (G. Pankov). Terapia hauek, sarritan, jogaren tankerako antzinako teknika asiarrak erabiltzen dituzte; maiz erlijio filosofietara ere jotzen dute, F. Perls-en “zen gestalterapiak” edo S. Morita-ren “terapiak” egiten duten lez.. Beste batzuetan biofeedback bezalako tramankulu sofistikatuen baliabidea erabiltzen dute, adibidez lortu nahi den giharren baretasuna gailu elektroniko batekin kontrolatuz. Berrehundik gorako tekniken zerrenda osatu daiteke. Dena dela “ez dago panazea unibertsala izango den psikoterapiarik” (D. Lagache).

Balantzea: Guzti honek teknika desberdin hauen balio eta eraginkortasunaren galdera mahairatzen du, denbora luzean erantzun zuzenik jaso ez duena hain zuzen, eskola bakoitzak, kapera bakoitzak bere metodoak eta lorpenak gorputz eta arimaz defendatzen zituenez, bere soinetik kritikoegiak zirenak kanporatuz, nahiz terapeutak nahiz gaixoak. Alabaina, azken urteotan, arazoaren hurbiltze konparatzaileari, objektiboari eta koantitatiboari ere eman zaio hasiera. Erabakiak oso zuhurrak dira. Oraingoz, psikoterapian zehar sendatzearen edo, gutxienez, “aldatze prozesuaren” miaketarako adierazgarri soil batzuk direnak besterik ez dira definitu. 1952an jada, H. J. Eysenck-ek neurosietako bi heren “edozein tratamendurekin, edo tratamendurik gabe, hobetu egiten zirela” idatzi zuen. 1977an M- L. Smith eta G. V. Glan-ek psikoterapia desberdinetako 475 lan aztertu zituzten eta, emaitza psikoterapeutikoen artean, ez zuten desberdintasun adierazgarririk aurkitu.

Psikosi bat pairatzen duen pertsonari deitzen zaio psikotikoa.

Adjektiboa denean: psikosiari dagokiona, psikosia bereizten duena da.

Gaixo psikotikoak, beraz, eskizofrenia, psikosi maniako-depresiboa edo eldarnio kronikoa (parafrenia, haluziaziozko psikosi kronikoa, paranoia) jasaten dutenak dira. Psikosiaren bereizgarriak, funtsean, kanpoko errealitatearekiko haustura, komunikaziorako ahalmenen galera edo gutxiagotzea, ulertezinak diren aztoramenen bitxikeria eta gaitzaren kontzientzia eza dira.

Psikismoan eragin estimulagarria, batzuetan arriskutsua, daukan substantzia da.

Psikotonikoen multzoa kaltegarriak izan daitezkeen kafeinak, anfetaminak, intxaur muskatuak, arsenikoaren gatzak bezelakoek osatzen dute.

Eragiketa mentala (jagoletzaren, hautematearen, pentsaera jarioaren eta umorearen mailan) aldarazi dezaken substantzia naturala da, sintetikoa edo semisintetikoa.

Sailkapena: Delay-ren lorratzean Deniker-ek proposaturikoak hiru kategoria bereizten ditu:

Psikoleptikoak: eragiketa psikikoaren depresoreak dira. Honakoak dira:

1-Hipnotikoak (lo-eragileak): barbiturikoak edo ez barbiturikoak (maizenik benzodiazepinak);

2-Baregarri edo sedatzaileak: antsiolitikoak edo lasaigarriak (benzodiazepinak);

3-Neuroleptikoak: kriterio zehatzek definitzen dituztenak: ezaxolakeriazko egoera psikomotorearen ezarleak; asaldura ete ezinegonaren aurkako eraginkortasunak; sindrome extrapiramidal eta begetatiboen ekoizleak; kortex-azpiko ondorioen eragileak;

4-Timoerregulatzaileak: psikosi maniako-depresiboaren aldien berrerorketaren prebenitzaileak (litioaren gatzak).

Psikoanaleptikoak: eragiketa psikikoaren estimulatzaileak dira. Honakoak dira:

1-Noo-analeptikoak: jagoletzaren suspergarriak: kafeina, anfetamina eta abar.

2-Timoanaleptikoak: antidepresiboak.

Psikodisleptikoak: Psikismoaren aztoratzaileak dira: Honakoak:

1-Haluzinogenoak: onirogenoak;

2-Estupefazienteak;

3-Alkohola eta beste mozkorgarriak.

( Ikusi anfetamina, antsiolitikoa, antidepresiboa, neuroleptikoa)

Psikozirugia: (Ikusi lobotomia)

Subjektuak entzundako baina ez ulertutako hitzekin eta esaldiekin egiten duen errepikapen mekanikoa da.

Fenomeno hau ohikoa da umeetan; adimen ahulekoetan eta psikotikoetan ere maiz agertzen da.

Erditzetik egun gutxira emakumezko batek jasaten duen eldarnio bufada polimorfoa da, jaiotzaren inguruko eta haurrarekin zerikusia daukaten osagai eldarniotsuekin egoera nahasi batera eta arazo timikoetara bideratzen duena.

Gehientsuenetan aste gutxi barru osatzen den psikosi subakutu hau erditze ondorengo psikopatologiaren osagarrietako bat da.