Haluzinazio ekoizpenerainokoak izan daitezkeen ikusmenezko, entzumenezko, ukimenezko eta propiozeptibo hautemateen aldaketak eragiten dituzten subtantantzia psikotropo natural sintetikoei edo erdisintetikoei deitzen zaie haluzinogeno.

Jada paleolito garaian, testuinguru erlijiozko edo xamaniko batean, erabiltzen ziren belar haluzinogeoak. Kuleto faltsoa (Amanita muskaria) edo “euli-hiltzailea” kultu objektua eta baliabidea zen Siberiako xamanentzat. Perretxiko hau, arioen “soma” ziurrenik, aurreneko erlijioen misterioekin lotuta dago: estasi artifizialaren eragilea, goiko potentzienganako bitartekaria zen eta jainkotasuna bera ere atxikitzen zitzaion. Antzinako kultu haluzinogenoek jarraitzen dute oraindik Ertamerikan. Mexikon adibidez, gaur egun, haluzinogeno indartsua den psilozibinaren agariko teonanakalta erritualki erabiltzen da, azteken “jainkoen haragia” denez. Meskalina daukan kaktusen familiakoa den peioteak ere usadio berdina dauka. Harmina eta harmalina Hegoamerikako “yaga” edo “ayawaska”tik lortzen da. Afrikako Gabon-en ibogaina daukan “tabernantha iboga” erabiltzen dute.

Haluzinogenoen ardura berriro iratzarri zen alkaloide eragingarrien eta, batez ere, produktu sintetikoen eta semisintetikoen aurkikuntzarekin. L.S.D.25 (Dietilamidaren Azido Lisergikoa) da adibide onena. L.S.D.ak eta antzeko substantziek itxaropen handiak piztu zituzten ikerlanaren eta gaitz mentalen tratamenduaren alorrean. Itxaropenak ez dira bete halere. 1960ko hamarkadan, Psikodelismoaren garaian, Iparramerikako gaztediaren mugimendu inkorformistaren barruan azido lisergikoaren erabilera asko zabaldu zen.

Bizipen haluzinogenoa, “trip” esperientzia, sarritan deskribatua izan da, gehienbat L. S. D. erabileraren ondorengoa. Bidaia substantzia hartu eta ordu erdi batetara hasten da eta 6-12 ordu irauten du. Trip-aren bizipena aurreko esperientzien, testuinguruaren, nortasunaren eta hartzen duen itxaropenaren araberakoa da. Honek nolabaiteko burujabetasuna gordetzen du trip-ak irauten duen bitartean eta kontrola mantentzen saiatzen da. Esperientziak midriasia, dardarak eta, batzuetan, trakestasun motorea ditu lagun.

Hautematearen aldakuntzak lehenengo mailan daude. Zenestesia eta ukimena aldatuta daude (arintasunaren edo astuntasunaren bizipena, sorgortzearena, gorputzaren mugen galerarena, eta abar). Haluzinaziozko ikusmenezko aztoramenek (desitxuraketak, kolore aldaketak, eta abar) benetako haluzinazioei utzi diezaiekete lekua (itxura sinpletakoak eta koloreztatuak). Doinuen hautematearen aldaketa nekez iristen da entzumenezko haluzinazioetaraino. Sarriak dira sinestesiak: gehienetan doinuek eragindako ikuskariak. Maiz aipatzen dira heautoskopiak edo autoskopiak ere (norberaren irudi zatikatuak eta desitxuratuak); denboraren hautematea aldatuta dago, bizkortasun edo geldotasun aldera; bidaiaren baldintzen artean egon daitezke halaber oroimenaren eta arretaren aztoramenak, ingurugiroko kondizioekiko sugestionagarritasuna eta sentsibilitatea.

Batzuetan bidaia hautemateen desitxuraketara mugatzen da eta ez du subjektuaren esperientzia birsortzailea lardaskatzen. Baina bizipen horrek erreferentzi sinboliko guztien galera suposa dezake, benetako trauma psikologiko bat bihurtuz. Batzuek, horrela, esperientzia arkaikoak, azpi-hitzezkoak jasaten dituzte, munduaren eta norberaren kontzeptuak zalantzan ezarriz. Era honetako “analisi basatiak” norberarekiko ezagutarazte (revelación) txundigarriak ekarriko lituzke, bidai txarretara bideratuz (Bad trip), ekintzetara eramanez. Trip-ak eskainitako ezagutaraztea bizi daiteke “esperientzia mistikoaren”gisa: sentimendu hauen maiztasunak sustatu zuen “sinesmen psikodelikoen” erlijio berria. Beraz substantzia haluzigenoei darien arriskua droga toxikomanogenoi dagokionetik guztiz desberdina da.

Ez dago menpekotasun fisikorik eta ohiturazkorik ere ez kasik. Gaindosia ere teoria hutsa da, zeren dosi eragingarria dosi toxikotik urrun dago. Haluzinogenoen erabilera olgetarakoa eta iragankorra izaten da maizenik, oso gutxitan iristen da ohiturara. Arrisku handiena eta sarriena “bidaia txarrean” datza: batzuetan erantzun larri soilean geratzen dena edota ingurugiroari eta kontrol galerari itsatsitako izuan; baina, beste batzuetan, benetako erreakzio psikotikoa izateraino iristen da, eskizofrenia baten aldi oparoaren itxura guztiarekin. Aztoramen hauek erantzun ona eskaintzen die lasaigarriei eta neuroleptikoei. Hala ere substantzia haluzinogenoek eragindako psikosi kronikoen kezkak hor jarraitzen du erantzun garbirik gabe. Zenbaitentzat ezin daiteke izan “bad trip” baten ondorioa. Oso bakanak dira eta jada psikotikoak diren desorekak izango lirateke.

Hautematearen esperientzia da, gehienetan erruz hautemandako (zeren objektuari ez dagokio estimulu sentsorialik) objektuari benetako-izatearen sinesmen itsua ezartzen zaionean.

Haluzinazioa, orokorrean, bizipen patologikoa da, hau da “hautemateko ez dagoen objektuaren hautematea da” (H. Ey); kanpoaldera jaurtikitako barneko errealitate baten proiekzioa da, eta jaurtiketa kontzientziaren desegituraketa baten ondorioa da. Aztoramen psikosentsorial honetarako bi bereizgarri nagusi behar dira: sentimentasuna (sensorialidad), benetako hautematea egongo balitz legez eta jaurtiketa edo proiekzio espaziala. Nahiz eta dastamenari eta zenestesiei dagokienean ez egon hain garbi, haluzinazioak zentzumenen arabera sailkatzen dira: ukimenarenak (zenestesikoak edo kinestesikoak), usaimenarenak, dastamenarenak, ikusmenarenak eta entzumenarenak. Azkeneko biak dira garrantzitsuenak.

Ikuste-haluzinazioak: W. Griesinger-en ustetan maizkoenak ikuste-haluzinazioak ziren baina autore gehienen arabera entzumenezkoak dira sarrienak. J. Baillarger-ek zioenez, berriz, “alienatuetan oso bakanak dira ikuste-haluzinazioak, baina, alderantziz, ugariak izpiritu zuzenekoetan”. Egia da, hala eta guztiz, ikuste-haluzinazioak gehienbat eta oparoen eragiketa psikikoaren aztoramen batzuen barrenean, batik bat nahaste egoeretan, ikusten direla. Klinika psikiatrikoko haluzinazioaren irudikapen osoena eta adierazgarriena onirismoa da. Alkoholismoaren, kokainomaniaren eta psikotropoen toxikapenaren barruan maiz agertzen dira ikuste-haluzinazioak. Akzidentezko toxikapenetan eta esperimentuetan (haxis, peiote, L.S-D) ikuste-haluzinazioen ernetzea irudikatzen duten amets-bulkadak ikusi ohi dira.

J. Seglas eta E. Regis-ek ikuste-haluzinazio nabariak edo sinpleak (koloreak, suak, itzalak, fotopsiak, fosfenoak) eta ikuste-haluzinazio konplexuak (irudiak, forma edergarriak) bereizi zituzten. Animalien ikuskapenak (zoopsia) edo giza-itxurako eduki batzuk sarriagoak eta tipikoagoak dira. Irudiak koloreztatuak edo kolora gabeak (grisak, zurbilak) izan daitezke. Tinkoak edo mugikorrak. Maiz “eraldatze” etengabean metamorfizatzen dira (metamorfosiak); batzuetan mugimendu erritmikoak izan ohi dira. Beti eraketa berdina (ikuskari bakarra, estereotipatua) edo aldakorra eduki dezakete. Oroimen zehatz baten irudikapena ere izan ohi dira (haluzinaziozko ekmnesia), ala, alderantziz, irudikapenezko eraikuntza arrotzak, desitxuratuak, bitxiak, neurri espazialen aztoramenak dituztenetakoak (dismegalopsia). Irudion portaera desberdina izan daiteke eurek ikuste-hautemate esparruarekin daukaten harremanean: oraintxe dirudi ez dutela ikusmen esparruan kasik parterik hartzen berari “itsatsiak” soilik egongo bailiran, oraintxe agertzen dira gibel edo atze baten soinean jaurtikita, oraintxe objektuen azalean, oraintxe kanpoaldeko objektuen ikusmira berezi bat osatzen…; bereizi behar dira halaber ikuste-haluzinazio zapalak, zinematografikoak, eta, hesiak zulatuz, irudi sakonak erakusten dituztenak. Eta beste eratako sentsazioekiko elkartzeari dagokionean sinestesiak aipatu behar dira (ikuste usaintsuak, soinudunak, ukimenezkoak, eta abar). “Haluzinazio-krisietan”, hain zuzen, anitzak izan ohi dira aztoramen psikosentsorialak. Subjektuaren atzera begirako eldarnio iharduerak goraipatzen ditu, batez ere, mota honetako haluzinazioak.

Entzute-haluzinazioak: Antzeko bereizgarriak dauzkate. Sinpleak izan daitezke: hotsak, doinu bereiztezinak, bibrazio soinodun erregularra. Baina, maizago, eldarnioak jotakoak, entzute-hitzezko haluzinazioetaz kexatzen dira. Ahots hauekiko arrangura erakusten dute jarraituak sentitzen direnek. Belarrira hitz egin diezaiokete, bai atzetik, bai gainetik, nola hesiaren bestaldetik, airetik. Ezagunak edo ezezagunak. Batzuetan sonoritate bitxia daukate (politxinelarena, sabeliztunarena, irrati edo telebistarena, elektrofonoarena, xirula-antzekoarena). Batzuetan, oso gutxitan, abestuak izaten dira. Alderantziz, maiz dira erritmikoak (moldatuak, modulatuak, eta abar). Ahots bakarra eta iraunkorra entzun ahal da edo anitz eta aldakorrak ere bai, haluzinatuarekin ala euren artean dihardutenekin.

Edukia beti berdina izan daiteke: ziria, parrastada, leloa, eslogana. Edo, alderantziz, diskurtsoa luzea, korapilatsua, ñabartua, elkarrizketatua gerta daiteke. Pentsakeraren eta irakurketaren oihartzunak maiz entzuten dira, idazkerarena eta eginkizunen iruzkinarenak gutxiagotan. Hitzak, batzuetan, ulertezinak dira, hizkuntza ezezagunekoak, sibilarenak, zentzurik gabekoak. Eta maizago, iragarkiak, informazioak, berriak entzuten dira. Ahotsei intonazio eta mintzamen (irainak, lizunkeriak, laudorioak aholkuak) desberdinekin adierazten diren sentipenak darizkie. Iraupenari dagokionean, noizbehinkakoak, egoera jakin batzuetakoak, gauekoak, egunekoak, arretaren unekoak edo arretarik ezarenekoak izan daitezke. Gehienetan desgaraikoak izaten dira eta, batzuetan, pazientea beraren bila ibili ohi da.

Hitzezko haluzinazio psikikoak: Bereizgarri sentsorialik ez daukaten fenomenoetatik gertu daude eta “haluzinazio psikikoa” edo “pseudohaluzinazioa” deitzen zaie. Lehenbizi, J. Baillarger-ek erakutsi zituen: zenbait hitzezko haluzinazio-fenomeno tinbrerik, sonoritaterik gabe agertzen dira; ahots xuxurlatuak, pentsakizun ahoratuak, iradokitako ideiak, igorritako pentsakizunak, barneko solasaldiak (doinurik gabeko hitzen gisakoak, eta abar) dira. Bigarren bereizgarri bat ere badaukate haluzinazio psikiko hauek: ez dira mundu objektibora jaurtikitzen, ez daukate kokapenaren seinale espazialik (ez goran, ez beheran, ez alboan, eta abar), ez dira esperimentatuak izaten , belarriek ez dituzte kanpoaldetik entzuten. Noski, entzute-haluzinazioei dagozkien adierazpen guztiekin hornitzen direla: ahots iraingarriak, aholkulariak, jazarleak, aldekoak, ulertezinak, eldarniozko informatzaileak, pentsaeraren oihartzunezkoak, ekimenen iruzkinezkoak, eta abar. Fenomeno guzti hauen multzoak eraginaren sindromea, pentsaeran bat etortzearen sindromea osatzen du (sarria da izpiritu-eldarnioetan, deabrutze eldarnioetan eta eldarnio mistikoetan) eta bat dator G. Gatian de Clérambault-ek deskribatutako automatismo mentalarekin: eldarnioz eta haluzinazioz jositako benetako psikosi kronikoen aurretik ezartzen den sindrome berezia (ikusi Gatian de Cléranbault).

Zeren, haluzinazioa eldarnioaren mekanismo bakarra ez izan arren (interpretazioa eta intuizioa ere garrantzitsuak dira), bere laguntzaile ohikoena da eta, haluzinaziozko psikosi kronikoetan, nagusi izatera iristen da (G. Ballet, 1911).

Haluzinazio-fenomenoen elkartze anitzak: Fenomeno hauek era desberdin askotakoak izanik eta, gaitz mental anitzekin elkartzen direnez, eldarniozko bufada laburrenetik hasi eta psikosi kroniko luzeenarainokoekin, ezin dira argitu modu bakar batean soilik. Ikusi dugu nola, bere sorreran, kontzientziaren desegituraketa eta jagoletzaren beherapena egon daitezkeela. Baina baita ere atzera botatako desira edo gogo baten haluzinaziozko ordainketa izan daiteke eragile nagusia, Freud-ek argi asko erakutsi zuen bezala Th Meynert-en amentziaz ihardun zuenean. Edo, eskizofrenian ikusten den legez, nortasunaren desegituraketa sakona izango da, mekanismo jaurtikitzaileak ekoiztuz, haluzinazioen eragilea. Zenbait toxikapenek ere haluzinazio iragankorretara bideratzen du. Toxiko desberdinak erabili ohi izan dira esperimentalki honelako egoerak sortzeko (J. Delay, G. De Morsier); erabateko isolamendu sentsorialak ere gisa berdineko egoerara darama: subjektuak likido antzeko kaxoi baten sartzen dira, grabitaterik gabe, erabateko isiltasunean eta iluntasun osoan; ordu batzuetara era guztietako haluzinazioen menpean daude isolamendutik irten arte. Dirudienez suspertze sentsoriala falta denean arreta eta tonu zerebrala jaitsi egiten dira, haluzinaziozko nerbio-ekintza autonomoa sortaraziz. Oraindik zehaztu gabe dagoen tankera honetako jaitsiera zerebrala aurkitu da psikosi eskizofreniko batzuetan.

Psikopatologia: Haluzinazioak era dialektikoan ulertu behar dira, bai hautematearen faltsifikazio gisa (pazienteek guretzako existitzen ez diren gauzak hautematen dituzte), nahiz behaketa psikiatrikoak baino zehatzagoak diren bizipen primitiboak bezala. Gaixoek materialki hautematen dituzte bere barruan gertatzen diren katastrofeak; fisikoki jasaten dute hurkoarekiko haustura dakarren bere bizitzako berezitasun hori.

Beren haluzinazioak deskribatzen dituzten itxuragabeko bitxitasunaren, eldarniozko atmosferaren, metamorfosi hilkorraren identitate materialaren irudikapena dira. Prozesu aztoratzaileok gorpuzkerara (somatikora) iritsi behar dute: Ni-ak galdutako norberatasuna ideiazko esperientzia sentsorialeko proiektu batekin irudikatzearren. Psikopatologoari errealitearen alderaketak ezer gutxi esaten dio gaixoaren errealitatetaz; beraz hobe izango du “hautematearen faltsifikazioa” neurri batean alboan uztea. Paziente batek amaren “usaia” hautematen badu, bere pentsakizunez solido gisan ohartzen bada eta guk ez ditugula gauza berdinak sentitzen konturatzen denean, oso gutxi aurreratzen dugu beraren ulermenean; baina askoz hobeto ulertuko dugu amarekiko daukan sinbiosi sakonarekin ohartzen ba gara, edo erradikalizazio fisikoarekin jakinarazi nahi duen harritzeko moduko desbitalizazio baten erasana jasan izanarekin konturatzen ba gara. Aipatzen ari garen bizipenen alde antropologiko hau funtsezkoa da; haluzinazioak, sintoma akzesorioak izatetik, existentziaren ezaugarri funtsezkoenak izatera daramatzake. Horrela gertatzen da K. Scheneider-ek aurreneko mailako sintoma gisa aipatu zituen gogoeta sonorizatuekin. Gaixoak haluzinazio eran nabaritzen ditu bere gogoetak errepikatzen, igartzen, aurresaten edo zelula fotoelektrikoekin erregistratzen dituzten ahotsak, aurresanak. Erregistratuak, errepikatuak izatea ez da garrantzizkoa; gaixoaren funtsezko esperientzia, darion derrigorrezko eta geroz eta handiagoko introspekzioa da alde batetik eta, bestetik, pentsakizunen alienazioak dakarren intimitatearen, bizitza pribatuaren, duintasun koalitatearen, propietate pertsonalaren eta sekretuaren galera. Horrela objektibatutako gogoetak, kupidagabeko introspekzioak pertsonaren jario normaletik ateratakoak, irudi sinplekoak edo konplexukoak izan daitezke. Introspekzioaren eszenatokian txotxongilo bihurtzen da gaixoa, beti proiektore batzuen begiradapean dagoelarik. Jada ez da bere buruaren jabe. Pertsona normalak mundutik bereizten dituen subjektu-objektu banaketak, gaixoa beregandik banatzen du, eta, alderantziz, kanpoko esparrutik bereiztea ez du lortzen. Ekintza psikikoen Ni-aren mugetatik aldentze hau oso urrutiraino iritsi daiteke, proiekzioetaraino eta trantsitibismoraino (ikusi proiekzio eta trantsitibismo); horrela, prozesu intrapsikikoak norberaren hautematearen erdigunean kokatzen dira ( gogoetak entzungarriak bihurtzen dira), zeren guztiz berarenak ez dira jada. Subjektuaren osotasunetik erauzitako pentsakizunak bere subjektibotasunaren nahigabeko erreflexu gisa agertzen zaizkio. Subjektuaren objetibotasun behartua subjektuaren disoziazioaren (spaltung) aurreneko seinalea da; erauzitakoa ez da oraindik bikoitza, beste Ni bat, baina bai besteek hautatutako nortasun bat.

Esperientzia hau hain gogorra eta ezohikoa izanez gero, ez da introspekzioaren objektu bihurtzen osoki. Paradoxa hor kokatzen da: derrigorrezko objektibotasun introspektiboak prozesua osotasunean eta objektiboki intrapsiko bezala hartzeko ezgaitzen du; gaixo hauek zera esaten digute, azalpenak ahotsez ematerakoan behatu egiten ditugula. Argi dago, beraz, gogoeten erretiratze bizipena eldarniozko eta haluzinaziozko tankera hartzera behartuta dagoela, esperientziari osoko Ni bat falta zaiolako. Haluzinazioa, orduan, norberaren disoziazioaren derrigorrezko erreflexu autista da, eta izatearen aldakuntza osoarekin adierazten da, gaixoak berezia eta partekatu ezina bezala hartzen duen munduaren aldakuntza autistarekin.

Automatismo mental erako hasierak, haluzinaziozko eragiketa aberatsak, bilakaera kronikoak eta, maiz, aldez aurretiko paranoiarako joera ezak bereizten duten eldarniozko psikosia da. G. Ballet-ek deskribatu zuen 1911-1912 urteetan, (Ch. Lasègue eta V. Magnan-en eldarnio kronikoen multzotik abiatu zen, non jada aipatzen zen P. Serieux eta J. Capgras-en interpretaziozko eldarnioa, antzina erotasun sentsoriala edo haluzinaziozko paranoia deiturikoa), eta bere berezitasun haluzinazioen garrantziari itsatsi zion. Zentzumen desberdinei dagozkie aztoramen psikosentsorial hauek eta eldarniozko interpretazioak eta intuizioak baino garrantzitsuagoak dira, nahiz eta eldarnioa ondo egituratua eta sistematizatua egon.

Ch. Nodet, 1932an, hiru eratan sailkatzen saiatu zen, paranoiari loturiko era paranoikoa, parafreniari zerion era parafrenikoa eta eskizofreniari zegokion era paranoidea. Baina ingeles kulturako psikiatren multzoak eskizofreniari atxikitzen dio psikosi mota hau. Hala ere, DSM-aren (Diagnostiko eta Estatistika Eskuliburua) azkeneko sailkapenetan berriro txoko bat eskaintzen zaie paranoiazko eldarnio kronikoei.

Irudi koloreztatuekin agertzen den ikuste-haluzinazioetatik gertu dagoen objektu gabeko hautematea da haluzinosia. Afektibitatearen partaidetzarik ez edukitzeak bereizten du ikuste-haluzinaziotik. Subjektua aztoramen patologikoa pairatzen ari dela ohartzen da eta haluzinosia ez dago osatuta eldarniozko sistema batean.

Batzuetan, garunaren esparru mesodientzefalikoaren zauriak eragiten du eta, orduan, haluzinosi pedunkularra deitzen zaio (J. Lhermitte, 1922). Subjektuak atseginez ikusten ditu bere aurretik igarotzen diren animaliak, pertsonaiak eta gauza koloreztatuak. Badaki ez direla errealak eta ez ditu eldarniozko sistema baten partaide bihurtzen. Horrek bereizten ditu haluzinazioetatik. Haluzinosi pedunkularrak, gehienbat, krepuskulu uneetan agertzen dira, askotan kontzientziaren nolabaiteko aztoramenen laguntzarekin.

Gaitz mentalari darion desabantaila, gutxiagotasun soziala edo profesionala da.

Handicap hitza zorizko jokoak izendatzeko erabiltzen zuten britainiarrek, eta baita beste zaldien aukerak orekatzearren zaldi bizkorrenek eraman behar zuten zama adierazteko ere. Jatorri horretatik hartu du giza-medikuntza arautegiak gutxiagotutako langileen berkokapen edo bersailkapenerako: “handikap-a daukan langiletzat hartzen da, kapazitateen urritasun edo gutxitze baten ondorioz, lanpostu bat lortzeko edo gordetzeko ahalmen gutxiago dauzkana”.

Urritasunetik (deficiencia) eta moldatu ezinatik (inadaptación) bereizi behar da. Urritasunak edo defizit funtzionalak prozesu morbidoaren edo traumatologikoaren erasanak eragindako zuzeneko ondorio anatomofisiologikoa adierazten du. Moldatu ezinak prozesu horrek subjektuaren autonomian eta eguneroko bilakaera familiar eta sozialean daukan eragina erakusten du. Handikapa, bere aldetik, benetako desabantaila soziala da, hau da prozesuaren aurretik zeuzkan edo zegozkion giza-ihardueren eta profesionalen murrizketa. Handikapa, beraz, gizarte bera partaide den giza-eginkizunen arabera ulertu behar da, mentala denean hain zuzen. Horregatik.ez da neurtu daitekeen ezgaitasun bat. Egoera baten egon daiteke, eta beste batean ez. Handikapa ez da konstante bat; aldakorra da. Horregatik, gaur egun, handikapa jasaten duten pertsonen mesedetan arauak eratzen dira.

.

Gaixoak bere buruari ahalmen eta neurriz kanpoko ezaugarriak, mugagabeko dirutza eta zenbatezinezko ondareak egoztaraztea bideratzen duen eldarnioa da. Handiki-eldarnioa zahartzaroko eldarnio kronikoetan, parafrenietan eta paralisi orokorretan agertu ohi da.

Inhibizioaren eta geldotasun psikomotorearen agerpen guztiz larria da. Subjektua erabat sorgortuta dago edota gelditasun orokorrean gogortuta, erreakziorik gabe, ingurugirotik at, aurpegian ezaxolatasunaren eta txundiduraren adierazpen mimiko mugiezina duelarik.

Elikagaien errefusarekin eta negatibismoarekin batera hiru gaitz mentalen bilakaeran agertu daiteke: depresio handienetan: “harridura malenkoniatsua” deitzen den geldotasun psikomotorearen muturreko adierazpena da, orduan; eskizofrenian: maizko samarra da era hebefreno-katatonikoetan (“harridura katatonikoa”); nahaste mentalean: gehienbat mota infekziosoetan azaltzen da (sukar tifoideko thufos, adibidez) eta larritasunezko zalantzarekin adierazten da (estupor confusional edo perplejidad ansiosa). Jatorri epileptikoko egoera krepuskularretan ere agertzen da.

Neurobitartekarien ezagutza espezifikorako balio duen sinapsiaren atzeko mintzean kokatuta dagoen izaera proteikoko antzemate-egituraketa da hartzailea.

Elkarrekintza honen bitartez hartzailearen osaketa aldatu egiten da. Aldakuntzak sinapsi-atzeko edo sinapsi-aurreko mintzaren oreka ionikoa baldintzatzen du, bai eragina igorriz, bai neuronen ekintza biokimikoki erregulatuz.

Hartzailearen arabera, neurobitartekariaren eta hartzailearen arteko elkarrekintzak hiru motatako aldaketak lekartzake: 1- hartzaileak loturarako lekuaz gain, erdiko ioi bat garraiatzeko gai den ioi-eramaile kanala dauka, horrela sinapsi-atzeko oreka ionikoaren aldaketa bultza dezakeelarik. 2- Hartzaileak izaera proteikoa daukan transduktore batekin egiten du lana, transduktoreak, bere aldetik, kanal ionikoei eragiten dielarik. 3- Hartzaileak kanal ionikoen aldaketak dakartzan bigarren mezulari bat ere jartzen du jokoan. Ioi hau sodioa, kaltzioa edo kloroa izan daiteke. Neurobitartekari bakoitzak sinapsi aurreko edo atzeko hartzaile ugari dauzka. Sinapsi-atze esparruan hartzaileak eraginaren igorpena ahalbidetzen du; sinapsi-aurre arloan, berriz, neurobitartekariaren eta hartzailearen loturak neurobitartekariaren biosintesia gutxitu dezake (katekolaminena adibidez). Sinapsi-atzeko autohartzaile hauek nerbio-bukaeretan kokatzen dira eta neurobitartekarien isurketan ere eragina daukate. Substantzia farmakologiko anitzek neurobitartekariekiko eragin agonista daukate, beren ekintza errepika dezaketelarik; eta, alderantziz, badaude halaber eragin farmakologikoa eragozten duten antagonistak, neurobitartekaria hartzailearen soinean finkatuz. Neuroleptikoek, adibidez, sinapsi-aurreko hartzaile dopaminergikoa blokeatzen dute, dopaminak bere sintesiaren inhibizioarako daukan eragina ezabatuz eta, bide batez, arinduz. Era desberdinetako hartzaileen, sistemen eta elkarrekintzazko substantzien zehazpenak kartografien eraketa zorrotza ahalbidetu du, garuneko neurobitartekari zentralen bide desberdinen prozedura autorradiografikoa erabiliz.

Alfa hartzailea: Zelulen mintzean dagoen molekula proteiko sendoa da eta loturarako kokapen bat eduki ohi du adrenalina edo noradrenalina molekularen finkapen estereoespezifikorako. Alfa hartzaileak hartzaile adrenergikoak (edo noradrenergikoak) dira. Bi motatako hartzaileak argitu dira: alfa hartzaileak eta beta hartzaileak.

Hartzaile sentsoriala: Estimulu baten ekintzari, berarekiko sentikorra izanik, nerbio-mezu batekin erantzuteko gai den zelula berezitua da hartzaile sentsoriala. Estimulu eraginkorraren arabera sailkatu daitezke hartzaile sentsorialak: estimulu argitsuentzat foto-hartzaileak, kimikoentzak kimio-hartzaileak, termikoentzat termo-hartzaileak, mekanikoentzat mekano-hartzaileak. C. S. Sherrington-ek (1906), egoeran eta eginkizunean oinarrituz, hiru kategoriatako hartzaileak bereizi zituen: Kanpoko-hartzaileak (Esterohartzaileak), gorputzaren azalean kokatuta daude eta kanpoko eraginentzako sentikortasuna daukate; Bere-hartzaileak (Propiohartzaileak), giharretan, tendoietan eta artikulazioetan daude eta organismoaren lekualdaketei erantzuten diete; Barne-hartzaileak edo Errai-hartzaileak (Interohartzaileak) erraietan daude, barneko estimuluei ihardetsiz.

Hartzaile sentsorialen eginkizuna, jasaten dituzten estimuluei erantzunez, nerbio-sistema zentralari informazio eskeintzean datza. Horretarako estimuluak eragin bihurtu beharko du: transdukzio prozesua da. Estimuluaren intentsitatea bulkaden maiztasunaren araberakoa da. Sentipenaren kalitatea, berriz, hartzailearen eta ezarritako “sistemaren” menpean dago; nerbio-optikoaren estimulu mekanikoak edo elektrikoak eragindako sentipenak beti edukiko du osagarri “argitsu” bat.

Iraupenaren arabera ere bereizten dira estimuluak. Iraupen luzeko estimulua ezartzen denean “egokitasun bizkorreko” “hartzaile fasikoak” estimuluaren instalazioaren ondoren (edo bukatuz gero) soilik erantzungo dute. “Egokitasun Geldoko” “hartzaile tonikoak” estimuluak irauten duen denbora osoan eskaintzen dute erantzuna. Bi eratako hartzaile sentsorialak egon daitezke batera modalitate sentsorial batean. Beraz, hartzaile sentsorialak transduktore-kodifikatzaileak dira eta, beren eginkizuna, nerbio-sistema zentralarentzak mezuak era ulergarrian garraiatzea da.

Inolako giza-ingurugiro gabeko umea da eta, animalia basatien antzeko erreakzioak eduki ohi dituenez, haur-otso, haur-hartz, haur-leopardo ere deitzen zaiona.

Haur-basati izendapena, lehendabizi, Guiraud eta Constant de Saint-Estève-k erabili zuten eurek egindako polizi txostenetan aurreneko eta bigarrengo “Aveyron-go basatiaren” harrapaketa deskribatzeko (“inolaz zibilizatu gabeko” kasu entzutetsuarena). Haur basatiek, psikologia arloan, bi eztabaida elikatu dituzte: izatasun-kulturarena bat, eta, zertxobait desberdina den determinismo ontogenesiko goiztiarrarena bestea.

XIV. mendetik gaur egunera arte 50 gizaki inguruk igaro dute haurtzaroa bere bizikideekiko isolamendu osoan, animalia basatien ingurugiroan eta, batzuetan, kidetasunean. Zenbakiak gehiegizkoa dirudi, aipamenak bigarren edo hirugarren eskukoak, erabat ezohikoak, xehetasun sinesgaitzezkoak, harrigarrizkoak eta guztiz irudikapenezkoak direnez. Harrapaketa egin eta gero euren kargu egondakoek kontatutako 5-6 kasu dira sinesgarriak. Aipagarrienetakoa J. Itard-ek Victor, Aveyron-go basatiaz eginiko txostena da (F. Truffaut-en Enfant sauvage filma bertan oinarritu zen oso fidelki, entzutetsu bihurtuz). Ospetsuak dira halaber Singh agurgarriak eta Sarbadhicari doktoreak bi neskato-otsoetaz utzitako dokumentuak.

Ume bakan hauen izaera basatiaren aurreneko lekukoa harrapatze unean erakusten duten lauhankako ibilera da; baita euren elikadura ere: begetarianoa Hesse-n haur-hartzarena eta haragijalea Victor-ena, Amala-rena eta Kamala-rena (otsokumeen hormazulo batean aurkituak); halaber berezkoaz dituzten biltze eta ehizarako ekintzak; eta niktalopia (argia gutxiagotzen den neurrian hobeto ikustea), jagoletza-loaren zikloa, apatia-asalduraren txandaketa, hizkuntza eza, giza-hizkuntzen ulertezintasuna, gizakiekiko ikara: inor ez da, bere kabuz, gizakiengana gerturatu.

Talde berezia osatzen duten bahitutako umeak, maiz, haur-basatiekin parekatu dira: euren isolamendua haur-basatiena baino sakonagoa izan ahal da, bizidun guztietatik, animalia edo gizakia, aldenduz. Kategoria hau, hala ere, heteroklitoa da: denok jason izan dute ekarpen kultural bat; zenbait jantzita egon dira; beste batzuei egositako elikadurak eman zaizkie ontzietan; eta beste batzuek koilara eta aiztoa, edo orrazia erabiltzen dakite. Kaspard Hausen-ena da kasu ospetsuena (nahiz eta zalantzagarria izan); berak idatzi zuen suposatutako bere izena poliziaren erregistroan Nurenberg-era iritsi zenean. Balantzaka baina bi hankaren gainean ibiltzen zen.

Bergizarteratze ondorengo etorkizunak, euren bilakaera “arruntereko” ahalmenak pizten dute psikologoen ardura. Subjektuoi eskainitako heziketak normaltasunera zuzendutakoak izan dira. Bai arrazoituak, koherenteak, planifikatuak (Itard-ena bezalakoak), bai intuitiboak eta zalantzazkoak (Singh-erena) etekin eskasekoak izan dira: Haur basatiak beste umeek adin gutxiagorekin lortzen dituzten gaitasun batzuetara soilik iristen dira. Basatiak ez diren adin berdineko umeekin alderatuz desberdintasunak nabariak dira hautemate diskriminatzaileari, motore iaiotasunari eta koordinaziori dagokienean; gauza berdina gertatzen da hitz ekoizpen arloan, arrazoiketa eragingarrian, kontzeptuen ulermenean eta sozio-emoziozko erregulazioan: gizarteratzea oso motz geratzen da, baita hezitzaileen esparruari dagokionean ere. Tarteak hain handiak izanik, oligofrenikoak dirudite.

Hala eta guztiz, bilakaeraren ebaluazioa indibidualki eginez gero, alderaketarik gabe, Itard-ek berak eta, geroago, Gesell eta Kellog-ek egin zuten legez, aldaketa garrantzitsuak eta aurrerapen nabarmenak aurkitu daitezke. Baina aldakuntzak eta aurrerapenak derrigortze neurrien, hezieraren ondorioak dira eta ez darie “aldaketarako dinamika” bat. Beraz, aurretiko jarrera eta ahalmenak ezagutzen ez diren pertsonon bilakaera larriki, erabat kasik, eragotzia aurkitzen da goiz jasandako gabezien ondoren.

Haurdunaldia gogoratuz, ernari ez dagoen emakumezko batean agertzen den ezaugarri fisikoen multzo bat da. Eragite inkontzienteak dauzkan ilusio hau haurdunaldiko sintomekin hornitzen da (amenorrea, goragaleak, sabelaren etengabeko handitzea) eta, maiz, ume baten gose diren andere antzuetan ikusi ohi da. Zenbait prozesu histerikoetan eta eldarnio kroniko batzuetan ere agertu ohi da, eldarnio hipokondriako bat osatuz.

Haurrek eta nerabeek jasaten dituzten aztoramen psikikoen prebentzioa, detektatzea eta zainketa bereganatzen dituen espezialitatea da. XIX. mendearen bukaeraren eta XX.aren hasierako historia da. Baina, lehenik, gogora dezagun haurtzaroaren kondaira.

Haurrak ondasuna zireneko garaia: umea ondasun higiezinaren, etxeko tresnaren antzekoa zen eta berarekin zernahi egin zezaketen gurasoek edota agintariek. Alfonso X. Jakintsuaren “Partidas” liburuan baimena ematen zaio aitari ez bakarrik umea saltzeko, baizik eta, beharturik egonez gero, setio egoera batean adibidez, haurra jateko ere bai. Espartarrek, Likurgo-ren garaian, akatsekin jaiotako umeak amildu egiten zituzten. Seneca-k berak ere ume elbarrrituen eta desitxuratuen deuseztapena onartu zuen. Umea, orduan, “behartsu” bat soilik zen, helduak ustiatu zezakeen objektu hutsa (gorputzadar bat moztuz eskaletasunean erabili zezakeena). Erromatar gainbeherarekin hasi ziren agertzen jarrera honen aurkako erreakzioak (Horazio, Kintiliano). “Haurtzaintza”ren (umea zainketa berezien subjektu gisa hartzen duena) aro goiztiar honetan haurrenganako jarrera bikoitza, kontrajarria zen: umea jainkoari eskaini dakioke sakrifikatuz (Abrahanek egin zuen bezala bere seme Isaakekin); bestalde, enperadore batzuek, haur-hilketa debekatu eta zigortu egin zuten, eta Krisostomo eta Basilio santuek umeentzako aurreneko babesetxeak eraiki zituzten.

Kristautasunaren etorrerarekin batera umea jaraunzpenez eta egituraz “deabrutu” gisan hartu zen, jatorrizko bekatuaren hartzailea zenez. Umeak faltan sortzen ziren eta bidegabekeriaren eramaileak ziren. Kultura honen barruan Juan Vives, Huarte de San Juan, Ponce de León eta Bonet-en jokaera babesleak eta hezitzaileak salbuespenak izan ziren. Umea, garai luze horretan, ez zen eguneroko bizitzatik aldendua izaten, baina berez “marjinala” zen eta haur-heziketan zigor korporala ohikoa zen.

Haurraren libratze garaia: Aro hau XVIII. mendearekin batera iritsi zen. Frantziako iraultzak zapalduen askapena ekarri zuen: txiroena, esklaboena, eroena, umeena. 1791ko irailaren 3ko Giza Eskubideen Aitorpenak, jada, utzitako umeak nazioaren kontura heziak izango zirela erabaki zuen eta, horretarako, hospizio nazionalen sorkuntza agindu zuen. Eta Iraultzako Zuzenbidean (1793) garbi geratu zen gurasoek, bere seme-alabei zegokienean, betekizunak soilik zeuzkatela eta eurei babesa eskaintzera derrigortuta zeudela. Zoritxarrez, erabaki hauek asmo hutsetan geratu ziren.

XVIII-XIX. mendeetako iraultza industrial ingelesean gauza oso desberdina gertatu zen: ume “txiroek” eleizaren laguntza jasotzen zuten, eta 21 urte bete artean elizaren ondasuna ziren. Gehienak hil egiten ziren. Bizirauten zutenekin zeregin ez zekitenez, fabrika berrien eskulan eskasiak ekarri zuen irtenbidea: fabriketako jabeei eskaintzen zizkien kasik hutsaren truk, hamasei ordurainoko lanaldietan erabiliz. Ume “libreak”, berriz, bere gurasoen aginduz iharduten zuten era berdineko lanetan (ikatz mehatzetan eta algodoi fabriketan) 5-6 urtetik aurrera. Patroi batzuk (Peel, Owen) filantropo bihurtu ziren eta 1802an “ikasleen osasunaren eta moralaren legea” defendatu zuten parlamentuan (Owen). 1819an debekatu egin zuten 9 urte baino gutxiagoko umeen lana. Eta 1870-1891 arteko “heziketarako legeak” agindu zuen 12 urterainoko derrigorrezko eskolaratzea.

Frantzian umeen askatzeak beste bide bat hartu zuen J. M. Garpard Itard-en eskutik: Victor haur basatiren berreziketa bere gain hartu zuen (ikusi haur basatia) eta bere ahaleginek (alferrikakoak Pinel-en ustetan) eragina eduki zuten publikoaren sentikortasunean eta ondorioak ekarri zituen, batez era beraren ikasle zen Seguin-en bitartez. Autore honen iritzirako ume atzeratuak (idiotak) berrezigarriak ziren. Bere dotrina, 1850etik aurrera, Estatu batuetan zabaldu zen, non zentro asko ireki ziren atzeratuentzat, itsuentzat eta gorrentzat. Ildo berdintsua jarraitu zuten Maria Montessori-k Italian, J. H. Pestalozzi-k Suitzan, Pablo Montesinos-ek Espainian. Eta Froebbel-ek Alemanian. Honenbestez, mugimendu naturalista eta izpiritualista bat zabaldu zen, umea barneratuz eta neurriz gain babestuz. Umeak karrika galdu zuen eta, bide batez, sexuarekiko, erasokortasunarekiko eta heriotzarekiko zuzeneko harremana ere bai.

Haurrarenganako garai zientifikoa: XIX. Mendeko bigarren zatian arlo guztietako ikerketa gailendu zen, arloetako bat haurra izan zelarik. Darwin-ek, 1940an, bere semeetako baten behaketa egin zuen, 1877an argitaratuz. Preyer-ek Umearen arima idatzi zuen, Hall-i “umearen mentalitatea” aztertzeko galdeketa bururatu zitzaion. Binet eta Simon-ek osatu zuten sendagile-hezitzaile aurreneko bikotea eta 1899-1900 hasi ziren adimenaren neurketarako probak egiten (ikusi Binet-Simon eskala). Umea laborategiko objektu gisa aztertzen hasia zen eta laster etorri ziren Institutu pedagogikoak eta psikologikoak, aurrenekoa Vienakoa izan zelarik eta ospetsuena Claparède-k Geneban fundatutako “Jean-Jacques Rousseau Institutua”, geroagoko “Heziketarako Zientzien Institutua”. Bertan sortu zen lehendabiziko Zerbitzu Mediku-pedagogikoa.

Umearen berezitasun psikologikoaren eta nortasunaren kontzeptuak lantzen hasiak ziren, baita bilakaeraren jarraitasunarena ere. Zentzu honetan oso baliagarriak suertatu ziren test-ak, zeren kuantifikazioari ezker, adimen bilakaeraren maila progresiboen ezarpena ahalbidetu zuten, idioziatik normaltasuneraino dagoen jarraitasuna erakutsiz. Joera honen aurreneko korolarioa “etapismoa” izan zen: haurrak, bata bestearen atzetik, bilakaerako fase desberdinak igaro behar ditu heldutasun psikologikoa lortzearren eta, aldi horietako batean geratuz gero finkatzea (fijación) letorke, hurrengo lorpenak eragotziz. Bilakaera-genetikoaren aitzindaria Jean Piaget psikologo suitzarra izan zen, bere lanari 1936an idatzitako Adimenaren jaiotza liburuarekin hasiera emanez. Afektibitate arloari dagokionez Freud-ek deskribatu zituen, aurrenez, bilakaera-faseak.

Haurtzaroko prebentzioaren eta higiene mentalaren garaia: XX. mendeari dagokio eta Mannheimer izan zen aurrenekoa “Haur-psikiatriaz” hitz egiten. XIX. mendean agertutako psikiatriako tratatu handietan umeen aipamenik ez dago. Esquirol-ek, esate baterako, bere Psiquiatria tratatuan 1.500 orrietatik bakarra eskaini zien “haur-psikosi funtzionalei”. Eta zerbait aipatzekotan helduen erreferentziarekin egiten zen, haurtzaroa heldutasunaren garaiaren kopia txiki bat izango balitz bezala. Gainera eta beti sustapen organiko bati lotzen zitzaizkion ezaugarri psikikoak. Adibideak Emminghauss alemaniarraren idazlanak (Haurtzaroko aztoramen psikikoak), Moreau de Tours-en Haurren erotasuna, Ireland britainiararen idazlanak dira.

Geroago, Mannheimer-ek Précis de psychiatrie infantile liburuarekin irekitako ildoari jarraituz Sancte de Sanctis italiarraren Neuropsichiatria infantile, patologica e diagnostica (1925) eta Hamburger-en Haur-psikopatologia agertu ziren. 1935ean argitaratu zuen Leo Kanner-ek bere Haur psikiatria ospetsua. Ondoren, ilaran, Tramer-en Lehrbuch der allgemeinen kinderpsychiatria, E. Benjamin-en Haur psikopatologia, Jakob Lutz-en Kinderpsychiatrie eta, azkenik, 1970ean, Julian de Ajuriagerra euskaldunaren Haur-psikiatriako eskuliburua etorri ziren.

1937an, Heuyer-en gidaritzapean, aurreneko haur psikiatriako nazioarteko Kongresuaren ondoren, haur psikiatriako nazioarteko komitea eratu zen, geroago haur psikiatriako nazioarteko asoziazioa bihurtu zelarik. Harrezkero Londresen (1948), Toronton (1952), Lisboan (1958), Scheveningenen (Holanda,1962) , eta abar burutu dira nazioarteko biltzarrak. Haur-psikiatria, geroztik, era desberdinetan egituratu da nazioen arabera, gehientsuenetan psikiatriako unitate berezia eta autonomoa osatzen duelarik.

Urte berean, hau da 1899an, sortu zen baita ere umeentzako aurreneko auzitegia Chicagon Benjamin Lindsey epailearen eraginpean. Adin txikikoen auzitegi erakundeek ekarri zuten umeen eta gazteen delinkuentziarekiko ikusmira berria. Autore nagusia Healy izan zen bere The individual delincuent idatziarekin, non sen praktiko eta klinikoarekin biltzen den 800 kasuren deskribapen gogoetatsua. Gaizkilea ez zen, jada, egiturazko gaiztoa (perverso) baizik baldintza psiko-sozialen ondorioa. Epaileek portaera okerren zergatia jakin nahi zuten; horregatik, 1909an, Healy-k gazte-institutu psikopatiko bat eratu zuen, geroagoko haur-orientabide zentroen hazia ezarriz.

Bestalde, garai berdinean, “pediatria berria” jaio zen. West-ek argitaratu zuen 1854an Haurtzaroko gaitzen irakurketak eta André Collin pediatra frantsesa izan zen lehendabizikoa umearen garapen neuropsikikoa sistematikoki aztertu zuena. Berak asmatu zuen “paidopsikiatria” hitza eta berak osatu zuen lehenengo kontsulta paidopsikiatrikoa. Beraz, haur-psikiatriaren bigarren osagaia, hau da osagai pediatrikoa, argitu zen. Baina psikiatria aldetik begiratuz -haur-psikiatria- edo pediatria aldetik ikustatuz -paidopsikiatria-, bi noziook desabantaila bat daukate, bere erotasunezko konnotazio adierazgarriarena, haurtzaroko gaitz mentalarena hain zuzen, eta hori ez dator bat errealitatearekin. 1914ko nazioarteko gudaren ondoren egin zuten topo pediatrek beren gurasoengandik aldendutako umeek erakusten zuten gabezia afektiboarekin. Orduan deskribatu ziren gabezia afektiboaren eta ospitalismoaren sindromeak. Pediatria eta psikoanalisia Winnicot eta Spitz bezalako pertsonetan batu ziren.

Haurtzaroaren babesa eta haurraren nazioarteko urtea: ikusi dugu nola izan zen Britainia Handia lehendabizikoa umearen babeserako urratsak ematen. 1874ko Infant Life Protection legeari 1889ko Haur Ingelesen Gutunak jarraitu zion, non, lehendabizikoz historian zehar, umeak ere eskubideen subjektuak zirela onartzen zen. 1908an Haurraren Legea Ingalaterran ezarri zen indarrean: aurrerantzean Estatuak aukera edukiko zuen gurasoen eta seme-alaben arteko harremanetan parte hartzeko eta, beharra egonez gero, gurasoak ordezkatzeko. Hala ere oraindik ez zen umearen nortasuna aitortzen. Berdin gertatu zen, sasoi berdinean beste nazioetan garatu ziren lege eta akordioekin. Nazioarteko lehenengo gudak sortutako hondamenaren ostean (%50 ume hiltzen ziren gosez eta gaixotasunez) Nazioarteko Gurutz Gorria soilik mugitu zen eta, Elizaren babesarekin, Nazioen Sozietatea bultzatu zuen, 1924an, Genebako Deklarazioa egitera, non kristautasun ongintza tankerako ukitu nabariarekin haurtzaroaren oinarriko bost eskubide aldarrikatzen ziren.

Nazioarteko bigarren Guda bukatu bezain laster Umearen eskubideen Gutun berri baten beharra ikusi zen, baina hamar urte igaro ziren ONUko batzar orokorrak, 1959ko azaroaren 20an, ezartzea lortu zuen arte. 1979, Gutunaren 20. ospakizunean, Haurraren Nazioarteko Urtea (nerabezaroa ahantziz) izendatu zen. Ez zen berritu 1959an onartutako haur eskubideen dekalogoa. Nahiago izan zen lanerako talde desberdinen eraketa osatzea. Estatuak baino gehiago Haur Babeserako Nazioarteko Antolaketa (U.I.P.E) edo U.N.I.C.E.F.en antzeko egituraketa ez gubernutarrak inplikatu ziren eta emaitzen artean, itxarotakoak baino txiroagoak izan arren, azpimarragarrienak honako hauek izan ziren: tratu txarrak jasandako umeen babesa eta umeen suizidioaren dibulgazioa, umeen lanerako erabileraren salaketa, hirugarren mundua deituriko umeen egoera, ume errefuxiatuen baldintzen ezaguera, haurraren eskubideen aldarrikapena eta, azkenik, sexu erritualezko ebaketen (batez ere neskato eta emakumezkoetan) gaitzespena.

Paidopsikiatriaren eragin eratzaileak: gaur eguneko Haur-psikiatriaren eraketaren eragile nagusiak, horrenbestez, honako hauek dira.

1-: Tratamendu “morala” deitua izan zen Pedagogia espezializatua, hasieran adimen urriko eta akats organikoak zeuzkaten umeen berreziketarako erabilia izan zena. Korronte honek itxaropen bat ekarri zion haur psikiatriari: okerren eta zaurien gainetik, teknika egokiak erabiliz gero eta lana ondo eginez gero, berreskuratze ahalmena baitago.

2-: Testen aroak espezialitate berri baten sorrera ekarri zuen: psikologiarena. Hasieran, etapismoa deskribatzerakoan aipatu dugun legez, erabat psikometrikoa izan zen; geroago, test proiektiboen agerpenak, haur-nortasunaren azterketaren objektibotasuna ahalbidetu zuen. Haur-psikiatriarentzako garrantzitsua izan zen psikologiaren eragina, dinamizazioa suposatu zuelako hain zuzen, hau da, umearen irudi eta nortasun espezifikoaren aurkikuntzan lagundu zuelako

3-: Haur-psikiatriaren ama izan beharko lukeen psikiatria orokorra, alderantziz, paidopsikiatriaren bilakaeraren oztopo bihurtu zen bere jarrera organizizta eta neurologikoarekin, bere haurraren atzerapen mentalen ikusmira erredukzionistarekin, haur-psikiatriaren garapena eta autonomia atzeratuz.

4-: Psikoanalisiak pisu handia eduki du haur-psikiatriaren identitatean: umearen bizitza afektiboaren ikuspegi sakona ezarri dio, bizipen afektiboa izanik aztoramen psikologikoen eta harremanetako arazoen eragile funtsezkoena. Alor honetan erakargarrienak Melania Klein (1932an argitaratu zuen bere Haurraren psikoanalisia liburu ospetsua) eta aitarekin batera 1938an Londresera iritsi zen Anna Freud izan ziren.

5-: Pediatria modernoa ere erabakigarria izan da: haurtzaroko arazo somatikoen tratamendurako sortutako haur-ospitaleek eta umeei zuzendutako teknika bereziek (geroz eta zehatzagoak eta sofistikatuagoak) Haur-psikosomatika erakarri dute haur-psikiatriari kapitulu berri bat erantsiz. Haurrek, txikienek bereziki, gorputza erabiltzen dute tentsioak eta arazoak adierazteko; adierazpenok osatzen dute haur-psikosomatika

6-: Haurtzaroaren babeserako sortutako giza-mugimenduak ere eragingarriak izan dira haur-psikiatriarentzako. Populazioa orokorrean sentsibilizatu dute, ez bakarrik behar fisikoei dagokienez baizik eta baita ere psikologikoei, emozionalei eta giza-ingurugiroari dagokienean ere.

Gehiengoarentzat erabiltzen diren neurriak baliogarriak ez direnean neurri bereziak hartzera derrigortzen duen ume multzoari deitzen zaio haurtzaro desegokia. Desegokitasuna haurrari (eragozpen motorea edo sentsoriala, adimenaren atzerapena, arazo afektiboak) edota giza-ingurugiroari dario ( kasu “sozialak” deiturikoak, arriskuan dauden adin txikikoak, eta abar)

Eskizofreniaren era kliniko handietako bat da. Nerabezaroko hasiera goiztiarrak, adimenaren hazpegi defizitarioak, psikomotorezko geldotasunak, negatibismoak eta maiz bereganako edo hurkoarenganako erasokortasun oldarkorrekin agertzen diren ezohiko aztoramen timikoek bereizten dute.

Hecker-ek deskribatu zuenean, 1871an, gaitz autonomo bat osatzen zuen. E. Kraepelin-ek, ordea, dementzia goiztiarren multzoan sartu zuen, gaitz mota hauen gaztaroko era kliniko nagusia bihurtuz. Eta, une berean, K. Kahlbaum-ek 1874an deskribatutako mota katatonikoarekin lotu zuen, agerpen “hebefreno-katatonikoa” eratuz.

Heldutasuna burutu ez duen organismo baten egoera da, edo baita ere organismo baten, egituraketa batzuen eta euren funtzioen bilakaeraren atzerapena.

Heldutasunaren eza egoera heldu, egonkor, bukatu baten arabera balioztatzen da. Heldutasunik-ez biologikoaren lekukoak osotasun anatomiko eza eta mugatze funtzionalak dira. Nerbio-heldutasun ezaren bereizgarriak ez dira zehazki ezagutzen; pluri-inerbazioa, zelulen ugaritasun eta konexioen txirotasuna izan daitezke bere adierazgarriak. Hizkuntza arrunteko heldutasunik-ez psikikoa alde askoko kriterio multzo desberdinen araberakoa da: helduarekiko gaztearen autonomia ezari, mugimenduen emozioen kontrol ezari legokioke; edo, hurbiltze esperimentalek diotenez, desberdintasun kualitatiboagoei lotu beharko litzaieke: heldutasunik gabeko nerbio-sistemen plastizitatea eta portaeren antolaketa ez lirateke berdinak izango hilabete gutxiko umean eta gizaki heldu batean.

Analogikoki heldutasunik ez afektiboaz hitz egiten da, subjektuak bere adin heldura hedatzea lortzen ez duenean. Funsgabeko portaerak eta hauskortasun emozionalak bereizten du egoera hau. Gehienetan atzeratze mentala izaten du lagun eta desegokitze neurotikoetarako eta psikotikoetarako erraztasuna dauka.

Alde bateko bide motore piramidalaren erasanaren ondorioa da. Dagokion motore urritasunarekin batera erreflexu batzuen galera (kutaneo-abdominala, gehienbat) eta tankera Jacksonianoko askatze-seinale batzuk dakartza: oinazpia narritatuz gero, hatzak haizemaile gisan hedatzea (Babinski-ren seinalea), sinkinesiak, erreflexu osteo-tendinosoaren eta tonuaren gehiegikeria. Nerbio-bal (haz) piramidala gurutzatu egiten denez, paralisia zauria jasandako bestaldean kokatzen da eta, maiz, erasandakoa hemisferio dominantea denean, afasia- motorea izan ohi du lagun. Zauriaren jatorria baskularra suertatzen da gehienetan, baina trauma, tumore edo infekzio baten (garun abszesua) ondorioa ere izan daiteke.

Estupefaziente bezala sailkatutako morfinaren deribatu erdisintetikoari edo diazetil-morfinari deitzen zaio heroina. Dresser-ek, kimikari berlindarrak, esperimentatu zuen 1898an. Tuberkulosoen eztularen aurkako eragin handia erakutsi zuen lehenik eta, gero, minaren aurkakoa. Morfinomaniaren eta kokainamaniaren sasoi betean agertu zen heroina eta, urteetan, heroina morfinomaniaren aurkako mirarizko tratamendu gisa erabili zen. Baina, berehala, morfinomania bera baino toxikomania handiago baten sortzaile bihurtu zen. 1960tik gaur egunera arte heroinak sorturikoa izan da menpekotasun handiena (azken urteotan, beharbada, kokainarenak gainditu du). Droga nagusiena da eta, marihuanarekin batera, bera da izen desberdin gehienak dauzkana drogazaleen argotean: “hero”, “horse”, “saldi”, “junk”, “hauts”; eta jatorriaren arabera “irakiarra”, “pakistandarra”, “tailandiarra”; eta itxurari dagokionean “zuri”, “arrosa”, “grisa”, “brown sugar”. Era askotan moztuta egoten da eta, kaleko heroinak, produktu eragilearen % 3-10 soilik eduki ohi du. Trafikatzaile nagusietatik hasi eta karrikako trapitxero txikienek ere manitolarekin, glukosarekin, aspirinarekin, estrikninarekin nahasi ohi dute. Erre daiteke Ekialdean eta Afrikako zenbait tokietan egiten den gisa, baina, gure artean, esnifatu eta benabarnetik xiringatu ohi da, gehienbat.

Heroinaren egitea: Bere ekintza morfinarena baino sendoagoa eta iraupen laburragokoa da (dosi baten eragina 3-8 ordu tartekoa da). Laster dario beste opiazeoekin alderanzgarria den menpekotasuna: menpekotasun psikiko sakona, tolerantzia (dosiak handiagotzea behartzen duen ohitura) eta, batez ere, menpekotasun fisikoa.

Menpekotasun honen kentze-sindromea berezia da: larritasuna, urduritasuna eta aharrausiak; 6-8 ordura rinorrea, malkotan izatea, midriasia, dardarizoak, bero bulkadak; gero, giharretako minak, batez ere gerrialdean eta gorputzadarretan, karranpa abdominala; gainetik nazkak eta okadak; azkenik, beherakoak. 2-3 egunean iristen da gailurrera sindromea eta, astebeterako, desagertu egiten da. Kentze bukaera aldea subjektua ahul eta guztiz sentikor aurkitzen da, bai afektiboki bai sentsorialki.

Gaindosi arriskutik at, menpekotasun honen galzoriak injekzioaren erabilerari, txuteari lotuta daude. Menpekotasunaren sakontasunak subjektua drogarentzako soilik biziaraztera darama, giza-egokitzearen eta harreman afektiboen gainetik, gorputzarekiko eta osasunarekiko mesprezu osoko itxurarekin.

Farmako-menpekotasuna, opiazeoez gain, ehundaka substantziek sor dezaketenez, zergatik dago hain indarrean heroina? Azalpena, beharbada, produktuaren ezkutuko zabaltzean, fabrikazio samurrean eta trafikatzaileen neurriz kanpoko irabazietan egon daiteke. Baina, bestalde, benetako mitoa da, eta toxikomanoak aurkitu nahi duenari heroinak ematen dio erantzun zuzenena eta egokiena. Xiringatzeari darion flax-ak plazer sakonaren sentipena dakar. Plazer kontrolatuan, gozamen menperatuan datza toxikomanoaren gogo hedonikoa. Anestesiko indartsua da eta, subjektua, kanpoaldeko hautemateetatik babesten du, estres-iturri guztietatik bakartzen du. Larritasuna, fantasmak, ametsak gutxiarazten ditu: toxikapen aldietan ametsik ez dago. Kentze-sindromearen garaian itzultzen dira “amets-mozkor gisan”, droga, desira guztiak baino indartsuago, bizitzako gauza beharrezkoena balitz bezala. Isolamenduaren, bakardadearen, nagusitasunaren droga ere bai da heroina (kokaina, alderantziz, ekintza eta iratzartzekoa da). Bere erabilera, beraz, bat dator toxikomano batzuen aszetismo eta bakardade joerarekin. Debekatuta dagoenez, eta arriskutsua denez, bere lorpenak ekintza hausleetara bideratu dezake; garestia izanik eta eguneroko dosia beharrezkoa denez, delinkuentziarako bidea erraz irekitzen du. Gainera, erabilera bera ere hauste bat da, ohiko arauenganako erronka bat. Produktu arriskutsua da halaber, zeren inoiz ez da jakiten ziur bere edukia, zoriaren droga da: xiringatze bakoitzean heriotzarekin jokatzen da. Heroinomania da, horretaz, toxikomania paradigmatikoena, menpekotasunaren eta askapenaren, erronkaren eta men egitearen paradoxak bereganatzen dituelarik.

Hersturagatiko neurosia: (ikusi antsietatea)

Irakaskuntzaren ingurugiro arrunt batean legokien ikasketaren, gizarteratzearen eta gainerantzeko arloen maila normala lortzen ez dutenei edota, seguruenik, lortuko ez dutenei zuzendutako heziketa da.

Handikapak eragotzitako umeei eskaintzen zaie eta legez araututa dago.

Edozein estimulu sentsorialerako gehiegizko sentikortasuna da. Gehienbat ukipenaren esparruan agertzen da eta, orduan, erasan polineuritikoetan eta talamikoetan gertatzen den legez, sentimen mingarriak izan ohi ditu lagun.

Behar baino neurri handiagoan jatera bultzatzen duen elikaduraren portaera da hiperfagia. Bulimiarekin alderatuz ez da elikaduraren aztoramen bat baizik eta gehiegizko jangura. Ondorioa, noski, erregimen batekin txukundu daitekeen obesitatea da.

Oroimenaren asaldura eta zorroztasun guztiz biziari deitzen zaio hipermnesia. Egoera arriskutsu batzuetan (bizitza osoaren ikuskizun panoramikoa) eta aldi maniakoetan agertzen da. Buru ahul batzuek, kalkulatzaile miresgarriek eta zenbatezinezko zerrenden errepikatzaileek eduki dezaketen jarrera txundigarria ere bada. Kasu hauek gaitasun intelektual instrumentalak gorde ahal izan dituzten antzinako haur psikotikoak izan ohi dira.

Lotarako joeraren gehiegikeria patologikoa da. Egoera hipniko luze eta kontrolik gabekoekin edo loaldi paroxistikoekin (Gelineau-ren sindromea) adierazten da. (ikusi narkolepsia)

Beste pertsona batek, hipnotizatzaileak, eragindako kontzientziaren egoera aldatua, iragankorra eta artifiziala da. Hipnotizatzailearen eraginarekiko suszeptibilitatearen handiagotzeak eta gainerakoekikoaren gutxitzeak bereizten du.

Kontzientziaren eta oroimenaren aldakuntzarekin batera neurri batean hipnotizatzaileak iradokiak dituen ideia eta erreakzio ezohikoak agertzen dira. Egoera honetan, subjektuaren borondatetik at dauden letargia, anestesia, paralisia, giharren uzkurtasuna, batzuetan oso kokapen zehatz eta berezikoak diren aldakuntza basomotoreen gisako fenomenoak sorrarazi, iraunarazi edo desagertarazi daitezke. A. M. J. Chastenet-ek, Puysegur-ko markesaren ikasleak, deskribatu zuen lehenengoz “animalia-magnetismoak” sortutako “sonanbulismo eragina”. Eta Manchester-eko J. Braid dentistak erabili zuen aurrenez “lo artifiziala” pazienteak anestesiatzeko metodo gisa (1843). Berak ezarri zion “hipnosi” hitza eta berak eraiki zuen lehenengoz “hipnotismoaren “ teoria. Geroago A. Liebault eta H. Bernheim-ek sugestioaren garrantzia azpimarratu zuten. Garai berdinean J. M. Charcot-ek, Paris-en, histeriarekin asimilatu zuen (neurriz kanpo zalantzarik gabe). Freud-ek frogatu zuen, aurrenekoz, hipnosiaren gaitasuna inkontzientearen adierazpenerako eta bere erabileran abiatu zen psikoanalisiaren aurkikuntza. J. Hilgard-en iritziz histerikoek daukate hipnosiarekiko eragingarritasun handiena, baina baita irudikapen handiko eta gaitasun sortzaileak dauzkatenek ere eta erlijio sineskortasunezko pertsonek ere. Alderantziz, zientzilariak eta kirolariak, hau da lehiaketari jokaera daukatenak dira tematienak.

Hipnotismoa: hipnosia osatzen duten prozesuen eta tekniken multzoari hipnotismo deitzen zaio. Eta, zentzu zabalean, hipnosiarekin zerikusia daukaten gauza guztiei ere bai: hazpegi teorikoei eta praktikoei, erabilera terapeutikoei, medikuntza judizialei, erlijiozkoei eta ikuskizunekoei.

Egoera hipnoidea: iluntasunak eta hautemate sentsorialen gutxitzeak bereizten duen kontzientziaren aztoramen histerikoa da. J- Breuer eta S. Freud-ek sarrarazi zuten nozioa euren paziente histerikoetan aurkitzen zuten kontzientziaren disoziazioa edo klibajea izendatzeko. Elkar ezagutzen ez duten kontzientzia maila desberdinak suposatzen ditu aztoramen honek eta, batzuetan, jasandako esperientzia traumatikoen haluzinazio erako berpizte gaitasuna ere bai. 1906tik aurrera, ordea, Freud-ek deitura hau baztertu egin zuen, “defentsa-mekanismoa”rena erabiliz.

Hipnotikoa: dosi terapeutikoan erabiliz gero, nerbio-sistema zentrala baretzen duen sendagaia, lo fisiologikotik gertu dagoen loa erakarriz eta iraunaraziz. Hipnotiko idealak absortzio eta desagertze azkarrak eduki behar ditu, bere kopuru plasmatikoa gauez soilik izanik eragingarria. Tolerantzia, menpekotasuna eta toxikotasuna dira bere egite zitalak.

Sentitze-estimuluen hautematearen gutxitzeari darion hautemate sentsorialen aztoramen koantitatiboari deitzen zaio hipoestesia. Sentikortasuna era orokorrean erasan dezake hipoestesiak eta, baita modu berezian ere (minarekiko hipoestesia, hipoestesia propiozeptiboa, ikumen-hipoestesia, hipoestesia termikoa)

Subjektuak bere osasunarekiko erakusten duen gehiegizko ardura da. Gorputzarekiko sinesmen eta jarrera irrazionalak, gaitz bat edukitzearen beldurrak eta sendagilearenganako erronkazko harremanak (ahalmen handia atxikitzen dion une berean porrot terapeutikora derrigortzen duelarik) bereizten dute.

Hipokrates-ek lehenengoz eta Diokles-ek eta Galeno-k geroago malenkoniaren mota batekin lotu zuten eta jatorria diafragmaren azpiko esparruan, hipokondrioan, ezarri zuten. Orduan, bareari behazun-beltz gehiegia leporatzen zitzaion eta hesteei eta barrunbe gastrikoari, berriz, humore atrabiliarioaren beratzea eta usteltzea. XVIII. menderaino ez zitzaion ezarri sorrera zerebrala: Th. Sydenhan-en ustetan garunean sortzen da hipokondria eta histeriaren baliokidea litzateke, zeren histeriak gehienbat emakumezkoak jotzen dituen bezala, hipokondriak gizonezkoak erasotzen ditu bereziki.

Sarritan agertzen da “formulazio hipokondriako” deituriko depresio kronikoetan, “nosofobiko” erako neurosietan eta, psikosi batzuetan, eldarnioaren kategoria hartzeraino iristen da. Orduan, despertsonalizaziozko eldarnio paranoide eskizofrenikoen, jazarpenezko eldarnio kronikoen eta, batez ere, organoen deuseztapen, kondenazio eta hilezkortasunezko parafrenia fantastikoaren (Ikusi Cotard sindromea) laguna izan daiteke.

Asaldura maniakoaren adierazpen arina da. Gehienetan aldi maniakoaren iragarlea izan ohi da. Batzuetan, ingurukoentzat berarentzat baino nekagarriagoa den azpi-asalduraren egoera iraunkorra izan daiteke (ikusi psikosi maniako-depresiboa).

Luzapen pasiboari giharrak eskaintzen dion erresistentziaren gutxitzeak bereizten duen gihar-tonuaren gutxiagotzeari deitzen zaio hipotonia. Jaioberriaren hipotonia elikapen eskasaren eta gaitz kronikoen ondorioa izan ohi da funtsean eta, oihartzun gisa, kardiopatiak eta entzefalopatiak lekartzake.

Ideia, irudi eta emozio inkontzienteen gehiegizko adierazpenak bereizten duen neurosia da.

Sintoma psiko-motoreekin, sentsorialekin eta begetatiboekin agertzen dira dagozkion fenomeno konbertsiboak. Sugestionagarritasunean, antzerki-jitean eta sexu-aztoramenetan sustatzen da bere azpi-nortasuna.

Egipto-ko antzinako testu batzuetan zenbait egoera patologiko umetokiaren migrazioari itsasten zitzaion, organo hau histeria hitz greziarraren etimologian berraurkitzen delarik. XVIII. menderaino aztoramenen lehendabiziko jatorria sexu-kontinentziari eta substantzien gainezkatzeak gorputzari eragiten zion anabasari atxikitzen zitzaion. Nerbio-zuntzen sentikortasunaren eta suminkortasunaren nozio berriek P. Pinel eta ondorengoak histeria tratamendu morala behar duten gaitz mentalen artean sailkatzera bideratu zuten.

XIX. mende bukaeran J. M. Charcot histeria neurologiarekin lotzen saiatu zen, baina inongo zauriren aurkikuntzarik ez zuen lortu. Hala ere histeria eraketaren ulermenerako ekarpena zor zaio: hipnosiaren eraginpean histeriaren guztiz antzekoak diren sintomak (paralisia adibidez) erreproduzitu daitezke. J. Breuer-ek gaixo histeriko batekin erabilitako tratamendu katartikoak, hipnosipean hitz eginaraziz, S. Freud histeriaren etiologiaren ikerketa berrartzera bultzatu zuen. Sexu izaerako trauma psikikoa aurkitu zuen haurtzaroan eta, sintomaren jatorrian, trauma horren oroigarriak (reminiscencias) egongo lirateke. “Konbertsio” nozioa sarrarazi zuen, “psikikoak inerbazio somatikora egiten duen jauzia”, hitzaren eta sintomaren nolabaiteko elkarrekikotasuna barne duena eta Konbertsiozko histeria deitu zuena. Gibeleratutako, errefusatutako (refoulés) irudikapenek sintomen bitartez hitz egiten dute; sintomak desira inkontzienteen gauzatzearen eta aurka egiten dieten defentsa-prozesuen arteko konpromisoa dira. Konbertsioa “bere sintoma somatikoetan (paralisia adibidez) edo sentipenezkoetan (anestesiak edo min mugatu eta zehatz kokatuak) arazo psikiko baten transposizioa eta konponbide ahalegina da”. Esparru klinikoan bi hazpegi dira azpimarragarrienak: nortasun histerikoa eta konbertsiozko histeria.

Nortasun histerikoa: sexu-aztoramenen artean bereziena hoztasun klasikoa da, jasaten duen emakumezkoa bere bikotea baino gutxiago kexatzen delarik. Guztiz bestelakoak diren jarrera liluragarriekin eta hiperradierazpen erotikoekin batera agertzen da hoztasuna, bikotea erabat izutuz. Maiz, uko egiten die harreman sexualei, aitzakia desberdinak erabiliz (migrainak, hileko luzeak, kontrazepzioarako zailtasunak). Idealizatutako bikotearekiko ameskeri eragiketak nahiago ditu. Gizonezko histerikoak sarritan emakume adiskidantzak lantzen ditu; emakumearen gozamenaren beldur izanik, eiakulazio goiztiarrarekin aurrea hartu ohi du. Ameskeriara eta masturbaziora jotzen du halaber. Gizontasun ezaugarrien bilaketak eta pasiozko gizon adiskidetasunak identitate sexualaren aztoramenen, homosexualitatearena barne, adierazleak dira. Antzerki-jiteak, dramatizazioak eta, batzuetan, mitomaniak giza-harremanak ondorioztatzen ditu. Histerikoa eredu ospetsu baten bila ibiltzen da. Sugestionagarritasunak, naturaltasun ezak, hurkoaren arretaren behar amaiezinak higuina sortarazten dute, sendagileena batez ere (gaizki eraman ohi dute akatsak eta desirak azaltzeko hain trebea den histerikoaren erasokortasun inkontzientea).

Konbertsiozko histeria: Histerietan gatazka inkontzientea gorputzera igarotzen da eta urrats hori gaitz organikoen antzeko arazoekin adierazten da. Charcot-ek deskribatutako “krisi handia”ren gisako aztoramen paroxistikoa izan daiteke: “eztarriko pilota” batekin haziz ikusmen-aztoramenak agertzen dira; gero konortea galtzen da, zurruntasuna iristen da epileptiko erako konbultsioekin batera. Suspertzerakoan antzerti eta pasio-jarrerak hartzen dira. Askotan espasmofiliatik gertu dagoen konbultsio-krisi hutsa izan ohi da. Sinkope isolatu soila ere agertu ohi da, gehienbat pertsona esanguratsu bat aurrean egonez gero. Aztoramenok, maiz, fantasmen mimoak dira, jarrera orgasmikoekin eginikoak batzuetan.. Noizbehinka kutsakorrak izaten dira eta isolamenduarekin desagertzen dira. Anestesia eta paralisi histerikoak iraunkorragoak dira. Ez dute antolaketa anatomikoa errespetatzen eta gertakizunekiko sentikortasuna daukate. Kontrakturak, espasmoak eta dardarak iristen dira, baina aztoramen sentsorialak nagusitzen dira (ikus-entzunezkoak). Errai-adierazpenak iruzur bihurtu daitezke sendagileentzat: arazo ginekologikoak (haurdunaldi fantasma), goragaleak (elikadura anarkikoari loturikoak edo ez).

Gizonezko histerikoetan sarria da lehenengo gerraren garaian deskribatu zen konbertsio histeriko eran nabaritzen zen traumatismo ondorengo neurosia, nahiz eta gaur egun lan edo kotxe istripuaren ondorengoa den. Edema baten edo akats zirkulatorio erresistente baten antzeko arazo mugatuak gaixoa eta bere sendagilea giltzaperatu ditzake gaixotasun baten barruan, azterketa eta ospitaleratze amaigabeetan, aldarrikapenean eta paranoian bukatuz.

Histerikoaren depresioek batzuetan burutzen diren bere buruaz beste ekintzetara bideratu dezakete. Gaitzak neurotikoari ematen dizkion itxurazko abantailei uko egitera bideratu daiteke ahalegin terapeutikoen helmuga. Zentzu horretan doaz terapia psikoanalitikoak. Psikoanalisiaren gogoa subjektuaren egiaren zati batera heltzean datza, eta luzea eta gogorra izan daitekeen prozesurako gaixoaren eta psikoanalistaren engaiamendua derrigorrezkoa du. Erlaxazio eta psikodrama gisako metodoak ere erabiltzen dira. DSMaren (Diagnostiko eta Estatistika Eskuliburua) sailkapenean histeriak ez dauka lekurik neurosi bezala, nortasun histeriko eta aztoramen somatomorfo gisa zatikatzen duelarik.

Ikusmira psikoanalitikoa: jatorri etimologiko greziarra (hystera -umetoki-) daukan “histeria” neurosia koadro kliniko desberdinek osatzen dute. Bere originaltasuna honetan datza: bertan gatazka psikiko inkontzienteak antzerki eran eta era sinbolizatuetan adierazten dira, sintoma korporal paroxistikoak (epilepsia tankerako erasan konbultsiboak) edo iraunkorrak (paralisiak, kontrakturak, itsualdiak) erabiliz.

Sintoma nagusitzat fobia daukan Larritasun-histeria, eta sexuzko irudikapen erreprimituak gorputza erabiliz adierazten dituen Konbertsio-histeria teorizatu zituen Sigmund Freud-ek. Histeriak beste bi era freudiar ere badauzka: afektu desatseginen aurka eratzen den defentsa-histeria eta afektuen adierazpena, “abreakzioa” erabiliz (hustuketa emozionalaren prozesua: trauma baten oroimenari loturiko afektua askatuz beraren eragin patologikoak baliogabetzen ditu), lortzen ez duen atxikitze-histeria (histeria de retención). Histeria hipnoidea ere Freud eta Josef Breuer-en hiztegikoa da; P.J. Moebius psikiatra alemaniarrak ere erabili zuen: bizipen psikikoaren barnean disoziazioa eragiten duen hipnosiaz induzitutako egoera bat adierazten du. Trauma-histeria J. M. Charcot-en hiztegi klinikotik hartuta dago eta trikimailu fisiko baten ondorengo histeriari dagokio.

Aztoramen histerikoak eta anorexikoak batzen dituen sindromea da. Ch. Lasègue-k deskribatu zuen 1873an: “zenbait histerikok higuina sentitzen du elikagai batzuen aurrean…, beste batzuei edozein janarik nazka eragiten die”. Janariarekiko gorrotoa bulimiarekin eta etilismoarekin batera ager daiteke. Anorexia histerikoak emakuzmekoak erasaten ditu gehienbat, batez ere nolabaiteko erregimena egitera behartuta ikusten diren emakumezkoak; erregimenak anorexiaren aukera sintomatikoa erraztu dezake. Bestalde, onartuta dago, anorexia ez litzatekela egituraketa zehatz bat izango baizik eta antolaketa desberdinetan azaleratzen den adierazle bat, batez ere amakumezko gazteetan. Autore batzuk “ama-alabaren” bategitea aipatzen dute aztoramenaren argiketaren ahaleginetan eta, beste batzuk gorputzaren “falo-bihurtze”aren (falicización) antzeko zerbait, ahalguztitasun psikologikoa erakustearren (subjektuak, itxuraz nekerik gabe, eragiketa frenetikoa eduki dezake). Beste zenbaitek Histeri-anorexia menpekotasunari gerturatu diote. Arrisku handiena ahidurazko heriotzean legoke.

Arazo histeriko larriek dakarten ezaugarri klinikoen multzoak osatzen du histeria-eroaldia.

Autoreen eta aroen arabera, hitz honek ilusioak, ikusmen-haluzinazioak, nahastea edo izpirituaren sorgortzea, eldarnioak, gezur patologikoak, asperkizun mota batzuk eta ameskeria, egoera hipnoidea, alboko erantzunak, amets-egoera, konbertsio somatiko anitzak, paralisiak eta estigma histerikoak barne, mututasun era batzuk, nortasun anizkunak, sugestibilitatea, zenbait deabrutze mota eta erotasun mistiko ugari batzen ditu. Egoera polimorfo hau engainagarria suertatu daiteke, ebakuntza kirurgiko askotara bideratuz. Amets-egoera, hizkuntza hurbiltzeak eta egoera hipnoidea nagusitzen direnean histeria krepuskularraz hitz egiten da. Populazio batek eldarnio histerikoa bereganatzen duenean, ostera, histeria kolektiboaz.

Historikoki, eskizofreniaren eta histeria-eroaldiaren muga guztiz ezegonkorra izan da. E. Bleuler-ek histeria-eroaldiaren zati bat eskizofreniari itsatsi zion. C. J. Jung-ek Hélène Smitz “medium”ari dementzia goiztiar diagnostikoa ezarri zion, T. Flounoy-k hizteriarena eransten zion bitartean. K. Abraham izan zen, nartzizismo kontzeptuan oinarrituz, zehazki berezi zituena: “dementzia goiztiarrak transferentzia sexualarekiko, maitasun objektualarekiko gaitasuna suntsitzen du”. Bere iritzirako “dementzia eta histeria autoerotismoak bereizten ditu; hemen libidoaren aldentzea dago, han objektua gehiegi kargatzen (investisement) da; hemen sublimatze gaitasuna galtzen da, han gehiegizkoa dago”. J- Lacan-i beste berezitasun kliniko bat zor zaio: histeria-eroaldian eldarnioak ez du hizkuntza suntsitzen (errealaren, irudizkoaren, erregistro sinbolikoaren eraispena), eskizofrenian bai.

Egoera emozionalen gehiegizko adierazgarritasunerako joera da, maiz naturaltasunik eta zintzotasunik gabekoa. Sarritan, labilitate afektiboarekin, sentimenduen itxurapenarekin eta jarrera seduzitzailearekin batera, nortasun histerikoaren hazpegi bat izan ohi da. Bere inguruan giro xarmangarria edo hunkigarria sortzen eta mantentzen ahalegintzen da subjektua eta, batzuetan, superlatiboz jositako hizkuntza erabiltzen du, bere bizitza arrunteko hustasunarekin erabat kontrajarria dena bestalde.

Hizkuntzaren erabileran eta komunikazioan agertzen diren disfuntzio eta adierazpen patologikoak dira hizkuntza aztoramenak.

Aztoramen batzuk, afasiak adibidez, jatorri organikoa daukate baina beste batzuek gaitz mentalen barruan agertzen dira. Bigarren multzo honetan bereizi behar dira: 1-: komunikazioaren ihardueraren aztoramena erakusten duten ahozko hizkuntzaren arazoak (berborrea, berbigerazioa, mututasuna), hizkuntzaren egituraketaren aztoramenak (ahots jarioaren arazoak: hizmoteltasuna, butxadura, bradifemia, takifemia) eta aztoramen semantikoak (eskizofasia adibidez); 2-: idatzizko hizkuntzaren aztoramenak, maiz ahozko hizkuntzaren paraleloak izaten direnak, alderdi grafikoa, semantikoa eta idazketaren bizkortasuna erasotzen dutelarik; 3-: mental automatismo sindromean agertzen diren barreneko hizkuntzaren aztoramenak, pentsamendua errepikaraziz, inposatuz eta abar (gaixoaren portaeran ahotsak entzuteko jarrerarekin, eurekin solasean iharduteko itxurarekin, ezpainen mugimenduarekin, monologoekin eta mimika adierazgarriekin nabaritzen dira).

Umeari dagokionean hizkuntza aztoramena artikulazioaren arazoekin (fonema batzuk ahoskatzeko zailtasuna), hitzaren atzerapenarekin, segida fonetikoaren egituraketa okerrarekin (ahoskatze zuzena inbertituz, kutsatuz, sinplifikatuz) eta hizkuntzaren atzerapenarekin azaleratzen da; edota aztoramen fonetikoarekin batera ager daitekeen hitz jarioaren egituraketaren arazoarekin (adimenaren defizit gabekoa, nortasunaren gaitzik gabekoa). Sarriak dira, baita ere, hizkuntza idatziaren ikasketaren atzerapenak (dislexia, disortografia) eta hizmoteltasuna. Haur psikosietan oso larriak izaten dira hizkuntzaren aztoramenak (objektuenganako harremanen perturbazioa adieraziz).

Hitzaren jarioaren zailtasunak bereizten duen kizkuntzaren aztoramena da. Hitz jarioa zalantzaz, erritmoaren arazoz, etenaldiz eta, batzuetan, arnaserako eta fonaziorako giharren espasmoz josita dago.

Hizmoteltasuna hizkuntzaren ikasketaren aztoramenen barruan kokatu behar da eta eragile somatikoekin, psikikoekin eta giza-kulturalekin lotuta dago. Klasikoki bi eratako hizmoteltasunak aipatzen dira, tonikoa eta klonikoa. Aurrenekoan hitzak itxura espasmodikoa hartzen du, esaldiaren hasierako edo tarteko blokeatze eta etenaldiekin. Bigarrena silaba baten edo silaba multzo baten errepikapenarekin nabaritzen da. Lehendabiziz G. Van Riper-ek proposaturiko portaera-teknikak erabiltzen dira hizmoteltasunaren tratamenduan: erlaxazioa, eginkizun-jokoa (rol-jokoa), metodo kognitiboak, asertziozkoak.

Organismo bizidunek euren bizi-baldintzak era iraunkorrean mantentzeko daukaten joerari deitzen zaio homeostasia.

W. B. Cannon-i (1926) zor zaio kontzeptua: homeostasiak barne-esparruko egoera orekatua ahalbidetzen duen mekanismoen multzoa izendatzen du. Ingurugiroaren eta organismoaren arteko elkarrekintzek organismoaren aldaketa dakarte; baina organismoaren biziraupenak behar-beharrezkoak ditu muga zehatzen barruan gordetzea bere propietate fisiologikoak; muga hauen gainditze arriskuak berehala abiarazten ditu etendako oreka berrezartzeko mekanismo bereziak. Autoerregulatze fisiologikoko prozesua den homeostasiaren kontzeptua C. P. Richter-ek psikologiara zabaldu zuen eta K. Lorenz-ek etologiara.

Gaur egun, homeostasiaren printzipioa zalantzan jartzen ez den arren, kronobiologoek argi erakutsi dute barne esparrua ez dela “konstantea” zentzu zehatzean, baizik eta muturreko neurri batzuen artean fluktuatzen duela periodikoki eta erritmikoki. Neurrion gainditzeak abiarazten ditu mekanismo homeostatikoak.

Psikiatria arloan familia-terapeuta sistemikoak hasi ziren homeostasiaren kontzeptua erabiltzen. Hitzak familia guztiek aldaketarako erakusten duten erresistentzia izendatzen du, “aldaketa zuzendu edo geldiarazi beharreko okerra” izango balitz legez. Homeostasi gehiegizko erantzuna maiz ikusten da funtzionamendu okerreko edo zurrunegiak diren familietan.

(Ikusi Eskizofrenia, Conrad)

Emakumezko batek sexu-atsegina lortzeko daukan ezintasuna da hoztasuna.

Batzuetan erabatekoa da eta ez dago ez gogorik ez gozamenik. Anafrodisia deitzen zaio. Aztoramen sakona da, baina ondo jasaten da gehienetan eta emakume gutxi bideratzen ditu kontsultetara. Alderantzizkoa gertatzen da hoztasun partzialarekin, non nolabaiteko atsegina egoten den, osatu gabea izan arren. Harreman sexualei legokien orgasmoaren faltan edo urritasunean datza eta orgasmo-aurretiko atsegin sexual guztiak asegarriak izaten dira. Berdin gertatzen da hoztasun mingarrietan edo dispareunietan (ikusi Baginismoa).

Agerpenaren arabera lehen eta bigarren mailako hoztasunak daude. Aurrenekoa sarritan ikusten da emakume ezkonberrietan eta berez desagertu ohi da bikoteak harreman kuttunetan trebetasuna hartzen duen neurrian. Bigarren mailakoa, berriz, bizipen sexual atsegingarri luze baten ondoren ezartzen da. Bere jatorrian erasan organiko bat egon daiteke (orokorreko gaitz endokrinoa edo neurologikoa; kokapen bereziko gaitzak, umetokikoak, baginakoak, perineokoak, bulbakoak). Halere, maizenik, afektiboa izan ohi da eragilea (bikotearekiko gatazka, adulterioa, abortua, arazo neurotiko desberdinak).

Tratamendua, jakinez gero, eragilearengana zuzenduko da. Oinarri afektiboetako hoztasunean mesedegarria izan daiteke psikoanalisi tankerako terapia, azpian dagoen gatazka aurkitzearren (zikiratze-larritasun sakona, aitarengan finkatutako Edipo-konplexua, ezkutuko joera homosexualak). Baina, gehienetan, kontrazepzioari dagokion edo bikotearenganako portaerarako aholku sinple bat aski izango da. Berreziketa psikosexualari zuzendutako teknikak ere lagungarriak dira (W. H. Masters eta V. E. Jonhson).

Botikek, sendagaiek, sendatze ahaleginek edota ebakuntzek eta medikuntza-jarrera desegokiek eta inkontrolatuek eragindako aztoramenen eta gaitzen ekoizpenari deitzen zaio iatrogenia.

Beraz, osasun egoera bat hobetzearren edota osatzearren egindako diagnostiko eta tratamendu ahaleginei darien ondorio paradoxikoa eta kaltegarria da.

Adibidez: medikamentu baten erabileran sortutako arazoak, ebakuntza larrien ondorioak, oker bideratutako psikoanalisi batek gaizkiagotutako neurosia, ospitaleratze luze batek sortarazitako aztoramen psikiko berriak (ospitalismoa), sintoma bati soilik zuzendutako psikoterapia batek eragindako desoreka psikotikoa. Zerrenda oso luzea izanik, sendagilea zuhurra eta umila izatera derrigortzen du.

Iatrogenoa: ekintza mediku ezkorrak eragiten duen guztiari deitzen zaio iatrogenoa. Sendatze edota hobetze ahalegin ezkorrei bakarrik ezartzen zaie kalifikatzaile hau. Horrenbestez, medikuntzaren aurrerapen handiek kobratzen duten nolabaiteko zerga da: egunez egun zorrotzagoak eta eragingarriagoak diren teknikei geroz eta arrisku handiagoak darizkie.

Ideien eraketa eta lotura da.

Aldi maniakoetan ideiagintza aztoratu egiten da, azkarregia bihurtuz: ideia-ihesa. Narriadura mentalean, alderantziz, geldotu eta gutxiagotu egiten da, behin eta berriz gai berdinen errepikapenera bideratuz: pertseberazioa.

Atzerapen mental sakonaren era handiagoa, 30 baino gutxiagoko A. K.a (Adimen Kozientea) daukana. E. Esquirol-ek proposatu zuen hitza, aurretik erabiltzen zen idiotismoarena ordezkatzeko. Berarentzat, adimenaren ez-garapen handienaren maila izendatzen zuen eta dementziarenarekin alderatzen zuen, non lortutako gaitasunen galera dagoen. (ikusi atzerapen mentala.)

Onespena eman ez duen pertsona bat ukitzeak edo igurtzitzeak sortarazten duen plazerraren bilaketara bultzatzen duen sexu-arazoa da. DSMak parafilietan sailkatzen du eta, bere diagnostikorako, oldarkortasuna, irudikapen fantastikoen laguntza eta gutxienez sei hilabetako iraupena ezinbestekoak dira.

Eguneroko bizilekutik ihes egitera daraman ezohiko eta ezusteko portaera da. Ihesaldira jotzen duenaren arazo psikikoak jite ezusteko eta irrazionalak erakusten ditu. Alderrai ibiltzetik (bizitzeko era) bereizi behar da. XIX. mendeaz gero alienistak ihesaldia arazo mentalekin lotzen saiatu dira; horrela, ihesaldi epileptikoak, osoko edo zatikako amnesia dagokien nortasunaren bigarren mailako egoera batean egindako ihesaldi histerikoak aipatu dira. Gaur egun, alde batetik patologia neuropsikiatrikoaren sintoma diren ihesaldiak, hain zuzen buru nahaste eta eskizofreniari dagozkienak eta, bestetik, portaera oldartsuekin (zeinen esanahia zehaztu behar den) loturikoak bereizten dira. Ihes egindakoaren egoera fisikoa (deshidratatua, nekatua, nahasia) eta ihesaldiaren bilakaeraren azterketa dira ahalegin honetan ondoen laguntzen dutenak. Ihesaldiaren aurretiko denboraldiak prestaketak eta giza-familia eta giza-ingurua erakuts ditzake (langabezia, aldatzea, marjinazioa). Gogoetatik ekintzarainoko urratsa (paso al acto) batzuetan oldartsua, eutsiezina edo zalantzazkoa izan ohi da. Aldizka kontzientziaren aldakuntzak atxikitzen zaizkio. Ihelsaldiaren kontaketa bera, sarritan, zehaztugabea edo fidatzekoa ez dena izaten da eta, zenbaitetan, bestelako portaera patologikoak aurkiarazten ditu (ekintza antisoziala, jateko egindako lapurketak, prostituzioa, eta abar). Ihesaldia bukatu beharrak eragindakoa edo beste norbaitek iradokitakoa izan daiteke. Subjektuak une horretan daukan egoera psikologikoa adierazgarria izango da, adinaren arabera, arazo mental larriei (malenkonia, eskizofrenia, desoreka psikikoa), pertsonalitatearen patologiari edo patologia erreaktiboari dagokionean. Umeetan, 6-7 urte baino lehenago, ezin daiteke ihesaldiaz hitz egin. Hauek, orokorrean, laburrak izan ohi dira eta familiaren ingurutik (maiz disoziatua, oreka afektibo eskasekoa) edo eskolatik (piper egin) aldentzearren eginikoak. Eskola-fobia sarria da eta haurrak amarengandik aldentzeak sortutako larritasuna adierazten du eta, nerabezaroan ere, esanahi neurotikoa dauka. Haur psikotikoek, arrazoi jakinik gabe, ihes egin dezakete (autista noraezean); edota ihesak berak ezagutarazten du psikosia.

Nerabeak, familia-gatazka bati aurre eginez, ihesaldi bakartira jo dezake; baina bere buruarengandik aldentzeko ere bai, barne gatazkak erakutsiz (berberatasunaren aztoramena, talde baten onespenaren bilaketa, marjinazioaren babesa); batzuetan depresio larria edo eskizofreniaren hasiera erakus dezake.

Gehienetan, adimenaren ahuleziak zaharra ihesaldira darama, baina baita bizitzaren baldintza jasanezinek ere. Batzuetan, helduen ihesaldiak, giza-portaera gatazkatia erakusten du (etxe uztea, iruzurra, identitate aldaketa). Antzeko esanahia eduki dezakete militarren eta atxilotuen ihesaldiek. Maiz, ihesaldiak korapilatu egiten dira. Larriena, ihesaldian, bere buruaz beste egitearena da. Beraz, ihesaldia, alarma adierazlea da eta, derrigorrez, neurriak hartzera bideratzen du, giza-familiako, heziketako eta psikologia arloko baldintzak egokitzearren eta errepikapenak ekiditearren. Batzuetan ospitaleratzera behartzen du, batez ere iheslariaren egoera mentala berarentzat edota hurkoarentzat arriskutsua denean.

Hautemate identifikazioaren aztoramena da eta honako berezitasunak dauzka: subjektuak bere hautemate-esparruan dauden pertsonak ezagutzen dituela sinesten du, pertsona horiei ez dagokien identitatea atxikiz; edo, beste era batera esanda, aurrean dauzkan pertsona arrotzak pertsona ezagunekin nahasten ditu. Kasu honetan paramnesiaren antzekoa da. (Ikusi Paramnesia.) Gehienetan, hala ere, nahaste egoera kronikoaren eragina izan ohi da, batzuetan, oroimenaren aztoramenei lotzen delarik, Korsakov psikosian gertatzen den bezala. Beste kasu batzuetan ikuskatze faltsuak eldarnio izaera dauka eta lau era desberdinetan agertzen da: J. Capgras-ek deskribatutako “irudikapen bikoitza”rena (ikusi Irudi Bikoitza); Fregoli-ren sindromea, non pazienteak bere jazarlea ikusten duen aurkitzen dituen pertsona desberdinetan; intermetamorfosi sindromea, non pertsona arrotza gaixoaren gertuko pertsona batengan eraldatzen den; eta bikoitzaren eldarnioa, subjektuak bere irudi espekulatuaren jazarpena jasaten duelarik.

Horrela deitzen zaio antidepresibo batzuek osatzen duten taldeari, denek amankomunean daukatelako MAO (Mono-Amino-Oxidasa) entzimaren eragiketaren inhibizioa (Mono-Amino-Oxidasa-Inhibitzaileak)

1952an, jada, J. F. Buisson Isoniazida-k tuberkulosiak jotako gaixoengan eragiten zuen euforiaz ohartu zen. Baino aurreneko benetako IMAOa, Iproniazida, N. Kline-k aurkitu zuen 1957an.

IMAOek katekolamina zerebralen kopurua handiagotzen dute bere degradazioa eragiten duen entzima inhibituz. Eragiketa hau depresioa monoamino zentralen eskasian ikusten duen teoriarekin erabat ados dago. Triziklikoen (beste antidepresibo multzo handia) antzera eragin bereziak sortzen ditu animalietan, batez ere Reserpina-ren eragite farmakologikoa antagonizatuz.

Triziklikoekin eta antidepresibo berriekin alderatuz, indikazio gutxiago dauzkate IMAOek. Zeren, bere bigarren mailako eraginengatik (arriskutsuak dira beste zenbait medikamentu eta janari batzuekin), behaketa kliniko zorrotz batera behartzen dute. Gainera, kanporatze oso luzea daukatenez, tratamenduaren gelditzea zaildu egiten dute eta ordezkoa ipintzeko denbora luzea itxaron behar izaten da.

IMAOen erabilera: Gehien erabiliak iproniazida, nialamida eta fenelzina izan dira. Iproniazida: triziklikoak baino gehiago erasaten dio malenkoniari, nahiz eta bere etekina ezegonkorragoa den. Neurosi psikastenikoetan ere, kemen emailea izanik, mesedegarria izan daiteke.

Nialamida: Maiz, iproniazida baina hobeto toleratzen da eta erabilera berdinak dauzka.

Fenelzina: era batzuetako larritasunetan, batez ere izu-ikaretan erabilia izan ohi da.

Dagozkien eragin toxikoen artean aipagarrienak honakoak dira: hipotentsio garrantzitsua edo, alderantziz, hipertentsio paroxistikoa; hartzaile katekolaminergikoenganako hipersentiberatasuna ekoizten dutenez, simpatikomimetikoekin elkartezinak dira. Hepatitis toxikoa sortu dezakete. Noizbehinka, beheko gorputzadarren istripu neurologikoak, polineuritisaren antzekoak, eragin ditzakete.

Tratamendua eta arretak: IMAOak erabiltzekotan kontutan hartu beharrekoak dira: beste edozein botikarekin elkartu aurretik balizko elkartezinak ondo aztertu; bere kanporaketa luzea dela eta, antidepresibo ordezkatzailea ipini aurretik gutxienez bi aste itxaron; tiramina-n (hipertentsiboa) txiroa den erregimena ezarri: gazta hartzituak, legamia, alkohol-edariak, babak eta bananak kendu. Hori dela eta oso gutxitan erabiltzen dira, soilik beste eratako tratamendu antidepresiboek huts egiten dutenean. Hala ere, IMAO berrien garapenak (MAOa era alderanzgarrian inhibitzen dutenak -tolotaxona-, A motako MAOA bakarrik inhibitzen dutenak -moklobemida-) berriro suspertu dezake IMAOen erabilera (antidepresibo onak eta bigarren mailako eragin oso txikikoak lirateke).

Sentimenduen eta bizipen emozionalaren gabezia da. Gehienetan, beti ez esatearren, errealitatea baino gehiago itxura da. Beraz, hitza guztiz desegokia da, zeren, sentimendurik gabeko edo emoziozko erantzun afektibo gabeko gizakirik ez dago.

Horrenbestez, ezaxolatasun afektiboaz hitz egitea egokiagoa da: kanpo aldeko munduarekin galdutako loturak sortarazten duen harreman afektiboen desegituraketa litzateke, eskizofrenia eta egoera autistetan ikusten den legez.

Orokorrean edozein organoren eta, bereziki, garunaren zahartzeari deitzen zaio inboluzioa.

Fisikotasunaren analogian psikismoari ere ezartzen zaio inboluzioa. Depresibo tankerako inboluziozko psikosiak (J. Capgras), eldarniozko paranoia inbolutiboak (K. Kleist) aipatu dira. Psikosiok zahartzaro aurretikoak dira.

Izaki batek besteari ezartzen dion indar izugarria da, behartzeraino, beldurrarazteraino eta izu-ikararaino iritsi daitekeena.

Indarkeria hitzak fisikoki edo moralki sendoago den subjektu batek beste bati jasanarazten dizkion jokaera erasokorrak ere adierazten ditu: tratu txarrak, ankerkeriak, bortxaketak, hilketak. Beraz, indarkeriazko portaerak delinkuentziaren eta arriskugarritasunaren esparrura zabaltzen dira. Horrela, jakina da bortitza izatera iritsi daitekeen gaixo mentala arriskugarri gisan hartua izango dela, eta bere indarkeria nabaria edo (maizago) potentziala argudio bezala erabiliko dela bere barneratzea justifikatzearren. Tankera honetako burutazioak ekarri zituen, R. Laing, D. Cooper eta F. Basaglia-ren eskutik, 1960 urteetako mugimendu antipsikiatrikoak: psikiatra gizartearen mandatari bat izango litzateke eta bere ekintza terapeutikoen helburua gaixoak gizartearen baldintzetara (indarkeriazko baldintzak) egokitzean egongo litzateke.

Gaixo mentalen indarkeria krisi egoeretan agertu daiteke gehienbat. Batzuetan, bat-batekoa izaten da, batez ere, nahaste-desegituraketa egoeretan eta gabezia egoeretan (alkoholarena edo beste substantzia toxikoena); orduan, lasaigarriak mesedegarriak izan ohi dira. Besteetan, eragindakoa izaten da indarkeria: ingurugiroaren intolerantziak edota erasoak suspertzen dute krisia eta, indarkeria eragoztekotan, ezinbestekoa izango da egoera ongi aztertzea.

N. B:

Etimologiako esparruari heltzen badiogu, argi dago, euskarari dagokionean, indarkeriari darion konnotazio ezkorra, “indar” hitzari gaitza adierazten duen “keria” atzizkia gehitzen baitzaio. Inguruko erdara hizkuntzetan, batez ere latinetik datozen erromanikoetan, ez da berdin gertatzen: “violence”, “violencia” eta abar latineko Violentiatik datoz; Violentia bera sexu esanahi oso kontingentea daukan Violo aditzetik dator; lehenbiziko adibidea eta agerpena sarritan aipatutako Zizeron-en esaldia da: Violare vitam patris; Zizeron ez zen sexu-indarkeriaz, bortxaketaz ari, benetako bizitzarako borroka batez baizik. Bestalde, Violo aditza “Bi” erradikal greziarretik dator; erradikal honek bi hitz eman ditu “Bia” (= violentia) eta “Bios” (= vita). Beraz, “violentia” honek, etimologikoki (gure kulturaren inkontziente kolektiboaren funtsezko hizkuntzan), gure bizitzaren sorreran bertan dagoen “bizitzarako indarra, kemena” adierazten du. Gisa honetako “funtsezko violentia” eransten zitzaien Herakles eta Eteokles (Edipo-ren semea) bezalako pertsonaia mitikoei, bizi ahal izateko borroka burutu zezaten. Funtsezko violentia honetaz hitz egin du Bergeret-ek bere “la violence fondamentale. L´inèpuisable Oedipe” liburuan.

Elikatze portaera bat da: subjektuak elikagaien murriztapena ahal duen neurri handieneraino darama. Anorexiatik eta gose grebatik bereizi behar da. Gisa honetako portaerak kristautasunaren hasieran ikusi ziren gehienbat, leizeetan edo zutabeetan (estilitak) isolatuta eta erabateko egoera aszetiko eta mistizismo sakonean bizi ziren ermitauengan. Gaur egun, eskizofrenia kasu batzuetan, eldarnio mistikoetan eta neurosi bereziki larrietan aurkitu daiteke.

Heldutasunaren adinean haurtzaroko berezitasunak gordetzen jarraitzen duen egoerari deitzen zaio infantilismoa.

Berezitasunak fisiologikoak edo psikologikoak izan daitezke. Eragileak anitzak dira: genetikoak, endokrinoak, eta abar. Puerilismotik bereizi behar da: puerilismoa portaeraren mota atzeragarria eta erreaktiboa da.

Subjektu batek emoziozko eragitean jasaten duen blokeatzeari deitzen zaio inhibizioa: gogoz kontra, eta batzuetan oinazez, ezin du ez erreakzionatu, ez ekimenik eduki ere.

Naroa da inhibizoa lotsatietan, psikastenikoetan, baldintza bereziak pairatzen dituzten (azterketetan, antzerkigintzan) sentiberetan, baina, batez ere, depresio egoeretan aurkitzen den portaera da, D. Widlöcher-ek deskribatutako geldotasunaren sindromea osatuz. Era larrietan malenkoniazko harriduraraino iritsi daiteke.

Haur baten jaiotzaren inguruan, ama ordezkatzearren, aitak hartzen duen portaerari deitzen zaio inkubazioa. Oso antzinatik ezagutzen den portaera da eta, psikiatriaren alorrean, gizonezkoak bere emaztearen haurdunaldian jasaten dituen ezaugarri psikopatologikoen adierazlea da. Beraz, gizonezkoaren puerperioaren aztoramen mentalei loturikoa da.

Maizenik larritasun eta depresio sintoma sinpleen erakuslea da, puerperioa gogoratzen duten seinale psikosomatikoak erabiliz: anorexia eta bulimiaren arteko alderanzketak, goragaleak eta okadak, sabeleko minak eta hanturak, gernu egite sarriak eta, batez ere, hortz gaitzak (haurdunaldiak hortzak hondatzen dituen antzinako sinesmenari itsatsiak).

Aitaren amarekiko bat egite hau identitate galeraraino iritsi daiteke, erditzeari eldarniozko krisi erreaktiboz erantzunez. Puerperioko psikosi maskulino hauek sexu-identitate ahula daukaten gizonezkoengan agertzen dira, aitaren eginkizuna betetzeko gaitasunaren ezean. Gizonok “emakumezko gaitasunaren inbidia”, umeak egitearena, daukate. Bat egiten dute erdi-hurren dagoenarekin eta, bere eldarnioan, ugalketaren fantasma anitz erakusten dituzte, bilakaera ona izanik hala ere.

Eldarniozko gertaldiek, tratamenduari dagokionean, neuroleptikoen erabilera eskatzen dute. Aztoramen txikiagoetan antsiolitikoak eta antidepresiboak nahikoak izaten dira. Psikoanalitiko tankerako psikoterapia mesedegarria bihurtu daiteke.

Sexu-ekintza era normalean burutu ezina dakarren sexu disfuntzioa da inpotentzia.

Gizonezkoengan erekzioaren maiztasunaren eta intentsitatearen gutxitzearekin adierazten da. Lehen mailako inpotentzian, subjektua inoiz ez da koitora iritsi; bigarren mailakoan, berriz, behar bezalako sexu ihardueraren ondoren ezartzen da. Maiz, beste era bateko arazoekin lotuta agertzen da, gertakizun eta gatazka afektiboekin zerikusia edukiz. Fisiologikoa edo iatrogenikoa ez izanik, nekez iristen da erabatekoa izateraino eta erantzun ona eskaintzen die teknika psikologikoei, adibidez W. H. Masters eta V. E. Johnson-en desentsibilizaziozko portaera metodoei: porrot berriaren aurretiko larritasunaren gutxiagotzean oinarritzen dira.

Bi urte baino gehiagoko ospitaleratze psikiatrikoak dakarren aztoramen neurotiko (edo psikotiko) multzoa da. R. Barton-ek deskribatu zuen 1950. hamarkadan eta psikiatra britainiarren Asylum dementiaren eta frantsesen Asilismearen baliokidea da: barneratutako eskizofrenikoei ospitaleratzeak berak gehitzen dizkien sintoma desberdinen multzoa.

Helburua lortzeko onartu duen instituzioaren giza-egituraketan arituz, gaitz mentalak jotakoen tratamendura eta berregokitzera zuzendutako metodo terapeutikoa da.

Era honetako terapia anitz daude: Ospitale psikiatriko berberean zentratutakoa izan daiteke, zaindu beharreko benetako gaitz kutsakorra, F. Tosquelles-en arabera; P. Sivadon-en eta F. Basaglia-ren ustetan arkaikoa den instituzioa izango litzateke suntsitu beharrekoa; eta beste psikoterapien eta farmakoterapien laguntza soila izango litzatekeen teknika sozio-psikologikoa, antolatzaileen laguntzarekin erabilpen trebeetara zunzentzen dena.

Berez, deitura hau G. Daumézon eta P. Koechlin-ek erabili zuten “ikusmira psikoterapeutikorako pazientea bizi den inguruko bitartekarien laguntza lortzeko antolatzen diren neurri multzoaren erabilera” izendatzeko. Daumézon-en ustetan, instituzioa ez zen ospitalera mugatzen, sendagilea bera ere instituzioaren partaidea da.

Hala ere, aurreneko esperientzia, Frantzian babestuta zegoen F. Tosquelles psikiatra katalanarren eskutik etorri zen Saint-Alban ospitalera, alemaniarren okupazioaren garaian. Ospitalearen nekazaritza ingurugiroa eta bertako lankide guztien onespena eta partaidetza profitatuz, garai hartan biztanleek biziraupenerako asmatzen zituzten teknika berberak erabili zituzten. Arriskuei aurre egiteko jartzen ziren solidaritate eta truke portaerek, elkartasun eta engaimendu neurriek populazioaren egoera mentala hobetzen zutenez, antzeko jokaeren ezarpenean oinarritu eta sustatu beharko zen psikoterapia instituzionalaren jaiotza.

Teoria hau Tosquelle-k H. Simon psikiatra alemaniarrarengandik jaso zuen: “pabilioiko gaitza” zen tratatu beharrekoa, zainduaren eta zaintzailearen arteko benetako komunikazioa eta harremana berrezarriz, hemen eta gaurkotasun zehatzetara mugatutako (hic et nunc) “partehartze interpretatiboak” ahalbidetuko zituzkeen kokaleku pribilegiatuak eratuz.

1965 inguruan, G. Michaud, J. Oury eta P. Rappard-ek bultzaturik, beste norabide bat hartu zuen, bileretan, klubetan, solasaldi taldeetan, ergoterapietan zentratuz. Horretarako printzipio batzuk ezinbestekoak ziren: zirkulaziorako askatasuna; ondo antolatutako leku zehatzen eraiketa; berrikusi daitezkeen kontratuen ezarpena; girgilu sinbolikoek soilik eta bitartekaritzak edukiko luketen harrera iraunkorra. Hurrengo bi hamarkadetan hau guztia sektore-psikiatriko barruan disolbatzen joan zen, bertan eskuhartze intrakomunitarioa indartzen zelarik, ospitaleratzea egoera larrietako eta epe motzetarako soilik mantenduz.

Subjektuaren ekintzaren bateratzea ahalbidetzen duen Nerbio-sistema zentralaren eragiketa prozesuari deitzen zaio integrazioa.

Motrizitateak osaketa sentsorialean daukan eraginaren hipotesia C. S. Sherrington-ek emititu zuen aurrenekoz 1906an. Erabiltzen diren hautemate sentsorialen eragiketen berdintasunak motrizitatearen bitartekaritza lana iradokitzen du.

Eldarnio kronikoaren era sistematizatu bat da. Gehienetan jazarpenezko edukia dauka eta, bere eraketa, interpretaziorako joerak eta sare-hedapenak bereizten dute

P. Serieux et J. Capgras-ek Erotasun arrazoitua izena eman zioten (1909) eldarnio kronikoaren (Laségue eta Magnan), haluzinaziozko psikosiaren (Ballet), pasiozko eldarnioaren (Clérambault) edota irudikapenezko eldarnioaren (Dupré) era kliniko bat bereizteko. Beraz, eldarnioaren ekoizpenaren mekanismoetako bat azpimarratzen du, interpretazioarena, mota kliniko bat definituz. Serieux eta Capgras-entzat eldarniozko interpretazioaren definizioa hau da: “abiadura benetako sentipen batean hartuz, gertaera jakin batean oinarritutako arrazoiketa faltsua da…eta gezurrezko indukzioak eta dedukzioak erabiliz gaixoarekiko esanahi pertsonala hartuz, gertatzen den guztia berarekin lotzeko joera ekidin ezina” (ideia gailendua= idée prévalente). Ideia horretatik abiatuz teorian interpretazio hutsezkoa izango litzatekeen eldarnioa hedatzen da. Egia esan, eldarnio eragiketak beste mekanismoetara ere jotzen du, batez ere haluzinazioezkotara, interpretazio hutsezko eldarnioa oso gutxitan ikusten delarik. Mota honetako eldarnioek egituraketa paranoikoa edukitzen dutenez, gaur egun paranoiaren esparruan sailkatzen dira.

1909an sarrarazi zuen hitza Sandor Ferenczi-k, proiekzioaren edo jaurtiketaren eta introbertsioaren edo barnerakoitasunaren (tolestura autoerotikoa) mekanismoaren simetrian, subjektuak kanpo aldeko gauzak barneratzeko daukan modu fantasmatikoa izendatzeko.

Ferenczi-k Transferentzia eta barnerakoitasuna izeneko artikulu batean psikotikoaren eta neurotikoaren psikismoa konparatu zuen: “…paranoikoak neketsu bihurtu diren emozioak kanpo aldera jaurtikitzen dituen bitartean, neurotikoa ingurugiroko ahal duen guztia bere ardurako esparrura ekartzen saiatzen da, fantasma kontziente eta inkontzienteen objektu bihurtuz… Proiekzioaren alderantzizko prozesu honentzat Introiekzio hitza proposatzen dut.”

Sigmund Freud-ek, bere eranste (incorporación) kontzeptutik gertu zegoenez, onartu egin zuen, baina Melania Klein eta bere taldekoak izan ziren objektu-harremanaren mekanismoak deskribatzekotan erabat bereganatu zutenak, trilogia bat osatuz: introiekzioa, proiekzioa, objektuen berrintroiekzioa, identifikazio proiektiboa.

(Ikusi Konbultsio tratamendua)

Legezko ezkontza debekatuta duten gertuko ahaideen arteko sexu-harremanari deitzen zaio intzestua, adibidez aita eta alabaren, ama eta semearen, arreba eta nebaren, osaba eta ilobaren, izeba eta ilobaren artekoa.

Eragile batzuek erraztu dezakete gertakizuna: bakartze moralak edo geografikoak, promiskuitateak, alkoholismoak, adimen edo kultura eskasiak. Legediak debekatu egiten du eta hogei urterainoko zigorra jaso dezake egileak. Ezkontideak eta gainontzeko senideek maiz ezkutatu egin ohi duten bortxaketa honi aztoramen asko darizkio.

Intzestuaren debekua unibertsala da eta berak gizarte guztietan ezkontzako harremanak erregulatzen ditu. Edipo-konplexuaren oinarria da.

Freud-en ustetan intzestua beti inkontzienteki desiratzen da. Bere galarazpenak gizakiaren funtsezko bi jokaera ekiditen ditu: aita hiltzea, amarekin ezkontzea. Okzidenteko gizarteetan aitak, amak, eta umeek osatutako triangelura mugatzen da psikoanalitikoki bere esparrua. Freud-ek Totem eta Tabu idazlanean (1912), kulturaren eta gizateriaren hasiera sinatzen duen debekuaren barneratzea argitzearren, aitaren hilketaren jatorrizko mitoa sarrarazi zuen, eta ondoren darion semearen ordaintzearena (expiación).

C. Levi-Strauss-ek ihardetsi egin zion ikusmolde honi eta, ikusmira estrukturalean oinarrituz, intzestuaren debekua natura-kulturak osatzen duten bereizketan artikulatu zuen. Debekua ez da beti benetako ahaidetasunaren araberakoa, giza-harremanek banako batzuei ezarri dizkion aita, ama, seme, alaba, eta abar kategorien araberakoa baizik. Horrela, debekuaren jatorria naturan dago unibertsaltasunari dagokionean, baina hizkuntzak egituratutako kulturan dauka oinarria. J. Lacan bat dator tesi honekin eta, bere ustetan, umea ezin daiteke sinbolikoaren esparrura iritsi intzestuaren debekuak adierazten duen aitak ezarritako legearen laguntzaz ez baldin bada.

Portaera mota bat edo erantzun mota berdina mantentzeko eta errepikatzeko joera desegokia da, egoeraren edo galderaren aldaketa gogoan hartzen ez duena.

Atzerapen mentaletan, eskizofrenia katatonikoetan, buru nahasteetan eta era guztietako dementziaren hasieran aurkitu ohi da. Pick gaitzaren ezaugarri patognomonikoa da (gaitza definitzen duen adierazle berezia). Batzuetan jarreren iraunkortasuna (katatonikoa, adibidez, edo histerikoa) eta orokorragoko iraunkortasun mentala bereizten dira. Azkeneko honekin azaleratzen dira zenbait afasia eta apraxia, ahozko eta imintziozko erantzun errepikakorrak emanez.

Garapenaren arloan egoera batean egokia izandako jarrera edo erantzun baten iraupena da, nahiz eta egoeraren aldaketak desegokia eta ez eraginkorra bihurtu duen (iraunkortasunaren nozioa malgutasunaren aurkakoa da). Iraunkortasunak adimenaren eskasia erakusten du, berritasunari egokitu ezina. Gizabanakoaren portaerak sistematikoki erasaten dituenean, erritualizazio zurrunetara bideratuz, ahuleziaren adierazlea da. Subjektu normaletan ere agertzen da: pertsona bat mota bateko arazoak mekanismo jakin batekin zuzentzera ohitzen denean, problema berrien aurrean ere konponbide berdina erabil dezake. Eguneroko bizitzan, jokaera askok iraunkortasunaren kutsadura daramate.

Ikusmen-haluzinazioa da, non gaixoak bere irudia ikusten duen bere aurrean, batzuetan, pertsona arrotz batena balitz bezala.

“Haluzinazio autoskopikoa” (M. Lemaire), “kanpoko autoskopia” (P. Sollier) eta “Heautoskopia” (J. Lhermitte) deitzen zaion bizipen hau loak hartzerakoan gertatu daiteke (egoera hipnagogikoa), edo aldi hipnoideen barruan edota benetako nahaste-oniriko uneetan. Batzuetan, arroztasun kezkagarri baten sentipenarekin batera agertzen da (S. Freud), haluzinazio heautoskopiko negatiboa bihur daitekeelarik, hau da, subjektuak ispiluak bidaltzen duen irudia berezkotzat hartzen ez duelarik.

Dementzien bilakaeran ispilu-irudiaren ezagutzaren mailakako galera deskribatu da; bertan irudi hori, une berean, arrotz eta jazarle bezala hartzen da, eta, azkenean, ez da inola ere ezagutzen.

Ispiluko irudiaren alienazioa darion aztoramen eskizofrenikoa da. Psikosiaren sasoi oparoan (eskizofrenian batez ere), ispiluko irudia arrotza bihurtzen da subjektuarentzat, ez du bere irudia ezagutzen. Batzuetan, maiteminduen arteko solasaldiak edo ezkontideen tirabirak ikusten dira. Zenbait eskizofrenikok, egoera honetaz hitz egiterakoan, ispiluan dagoenak laguntza eskaintzen diela esaten dute; eta, beste batzuek, harreman berezia mantentzen dute ispiluarekin, diskrezioa gordez. Eskizofreniaren “seinale txiki” hau H. Wallon-en lanen eta J. Lacan-en “ispilu-aldiaren” alderantzizko (a contrario) froga izango litzateke. Ispiluko fenomeno hau, hain zuzen, ispilu-aldiaz haratagoko atzerakada izango litzateke; pertsona-egituraketaren sasoian “Ni”aren batasuna ez litzateke lortuko edo desegin egingo litzateke. Seinale honen funtsa ispilu irudiaren alienazioan datza; baina “ikusteko bulkadaren” adierazlea ere bada: gaixoak egun osoa igaro dezake buru-belarri irudikapenezko beste baten kontenplazioan. Horrela, “ispiluko seinalea” eta “ispilu-aldia” enpirismo psikiatrikoaren eta teoria psikologiko handien topagunea izango litzateke.

Hitz desitxuratuak eta ulertezinak erabiltzera bideratzen duen hizkuntzaren desegituraketa sakona da. Askotan erasan afasikoaren ezaugarria da, alexia eta agrafiarekin batera eta J. Ajuriagerrak deskribatutako Alzheimer-aren afaso-agnoso-apraxiko aldiaren (III) osagaia da.

Psikiatra eta filosofo alemaniarra (Oldenburg 1883-Bâle 1969). Heidelberg eta Bâle-ko unibertsitateetan Psikopatologia eta Filosofia irakatsi zituen.

Friburg-en zuzenbide ikasketak egin ondoren Berlin, Göttingen eta Heidelberg-en medikuntza ikasi zuen. Heidelberg-eko klinika psikiatrikoan ihardun ondoren, norabidez aldatuz, bertako unibertsitateko psikologia eta filosofiako irakasle bihurtu zen (1921). Gertrud Mayer-ekin ezkondu zen eta, 1937an, naziek katedra kendu zioten. Munduko II. Gudaren ondoren berreskuratu zuen. Bâle-ko unibertsitatean bukatu zuen bere filosofiako irakasle eta idazle ibilbidea.

Inspirazio fenomenologikoko filosofiako eta politikagintzako idazlanetatik at (Erruduntasun alemaniarra, 1946; Historiaren jatorria eta zentzua, 1949; Bonba atomika eta gizakiaren etorkizuna, 1958) bere Psikopatologia Orokorra monumentalarengatik da ezaguna (1913). Karl Jaspers-ek W. Dilthey-ren eragin handia jaso zuen (Psikologia deskriptiboari eta analitikoari dagozkien ideiak) eta bere proposamen garrantzitsuenetakoa honako hau izan zen: psikopatologiaren arloan ondo bereizi behar dira argibide kausal naturalistaren eta ulergarritasunaren esparrua; azkeneko hau analisi psikologikoari soilik, fenomenologikoari zehazki, dagokio. Beraz, fenomeno psikiatriko batzuk ulergarriak izango dira bai bere hazpegi fenomenologiko eta estatiko zehatzean, bai bere alderdi genetikoan eta dinamikoan; horrek eginkizunen kateatzea kontuan harrarazten du eta gaitz aurretiko pertsonalitatearen bilakaeratik abiatuz eratzen den eldarnioa ulertarazten du; subjektuarentzat bereziki dramatikoa den gertakizun batean oinarrituz osatzen den psikosi erreaktiboa ere erakusten du. Alderantziz, argiketa naturalistaren esparruan geratuko dira “organikotzat” jotzen diren gaitz mental batzuk, dementzien eta eskizofrenien tankerakoak hain zuzen. Eskizofrenietan, hala ere, aldi prozesual ulertezinak bigarren mailako egokitze psikopatologikoetatik bereizi behar dira, fenomenologiaren aldetik ulergarriak direlako. Mota honetako hurbiltze psikopatologikoak, pazientea orokorrean ikustatuz (sinkronikoki eta diakronikoki), gaurkotasun osoa gordetzen du eta, oraindik, asko erabiltzen da.

Subjektu batek benetako edo irudikapenezko pertsonen erasoen eta jazarpenen helburua izateaz daukan sinesmen patologikoa da.

Eldarniozko egoeretan, bai larrietan bai kronikoetan, sarri agertzen den gaia da. Horregatik, hasierako alienistek, eldarnio kronikoak banan banan argitzeko saiakeran, jazarpenezko edukieran zentratu zuten deskribapena. Magnan-ek, adibidez, jazarpen eldarnioaren bilakaerari lau aro atxiki zizkion: zalantza eta larritasuna, adierazitako jazarpena, megalomania eta azkeneko dementzia eroa (“bilakaera sistematikoko eldarnio kronikoa”). Ondorengo autoreek ikusmira hori utziz, mekanismoen, antolaketaren, estrukturaren arabera sailkatu zituzten eldarnioak eta, Bleuler-en ondoren, eskizofreniaren barruan agertzearen edo ez agertzearen arabera.

Gure aroaren mende batzuen aurretik Indian jaio zen konzentrazio mentalerako teknika bat da.

Jogiek, filosofoek eta aszetek erabiltzen zuten kanpoko mundutik aske sentitzeko helburuarekin, euren bizi-funtzioak menperatuz, arnasketarena edo bihotzarena adibidez, batzuetan (zenbait monje) funtzioon geldotasun harrigarrira iritsiz.

Eskola desberdinen artean honakoak bereizten dira: Hatha yoga, organoen oreka mantentzearren gorputzarengana zuzentzen dena eta ehun bat postura dauzkana; eta Karma yoga, ingurugiroaren eta gizakiaren elkarrekintzetaz arduratzen dena eta, mendebaleko ikusmoldetik, sistema filosofiko baten tankerak dauzkana.

Gaur egun, gihar atsedenerako eta atseden mentalerako ekimen bat bezala aurkezten da, baretasuna eta norberaren nagusitasuna ahalbidetuz.

Meditazio transzendentala bezala (ikusi meditazio transzendentala) instituzio, medikuntza edo esparru terapeutiko orotik at burutzen da. Teknika irakasle baten agindupean lortzen da. Ikasleek taldeko jarraipena jasotzen dute, jarrerak eta arnas mugimenduak ikasi behar dituzte, mailaka, ahalegin indartsurik gabe, gehiengo baretasunera heltzearren. Ikasketa luzea da eta hilabeteak edo urteak igarotzen dira etekin ongarrietara iritsi aurretik. Hauek psikismoaren eta emozioaren egoeran nabaritzen dira eta yogazaleak harro sentitzen dira euren arazo neurotikoekiko eta psikofisiologikoekiko lorturiko emaitzekin.

Bena barneko injekzioa erabiltzen duen toxikomano nabariari, bereziki heroinomanoari deitzen zaio junki.

Deituraren mesprezuzko ñabardurari erronka eta isekaren usaia dario. Nerabe batzuek, bere etsipen megalomanoan, euren buruari hondakin, zabor edo “punk” deitzen dioten era berean.

Elikagai kontsumorako ezegokiak diren substantziak jatera bultzatzen duen portaera patologikoa da. Hitz honek jada kasik erabiltzen ez den Pika hitza ordezkatzen du.

Minbizi edo kantzer bat edukitzearen edota minbizia daukan pertsona batekin kontaktuan egotearen oinarri gabeko beldur obsesiboa da.

Ez da norberak minbizia edukitzearen beldurra soilik baita ingurukoei kutsatzearena ere, susmagarria den norbaitekin harremana edukiz gero sortutakoa.

Nosofobiekin gertatzen den legez, negatibo suertatzen diren azterketei darien baretasuna iragankorra izan ohi da. Orduan, fobiak tankera obsesiboa hartzen du eta, kantzerraren beldurretik libratzeko, era guztietako garbitze eta kutsadurak ekiditeko neurrietara jotzen da.

Neurri bateko kartzelaratzeari dagozkion itxialdiak eta isolamenduak sorrarazten duten eldarnio eta nahaste-psikosi subakutu erreaktiboa da.

Maiz, atxiloketak eragindako eldarnio bufada edo nahaste-krisia izan ohi da (batzuetan Ganser sindromearen itxurarekin). Kartzelaratzeak bere buruaz beste egiteko eta jazarpenezko ideiez osaturiko depresio luzeak ere eragiten ditu.

Tankera honetako arazo mentalak aldez aurretiko nortasun hauskorretan agertzen dira, batez ere psikopatiaren, alkoholismoaren eta toxikomanien ukitua daukatenetan.

Giharren zurruntasun bereziak, “plastiko” deiturikoak, adierazten duen egoera da. Antzinako autoreek egoera hau argizarizko malgutasuna (flexibilitas caerea) bezala deskribatzen zuten, Kataleptikoak, berez geldirik, argizari malguaren gisa, aurka egiten dio mobilizazio pasiboari. Epe luzean gorde ditzake harrarazi zaizkion jarrerak. Ba daude, halaber, malgutasunik gabeko katalepsia zurrunak.

Sindrome organiko infekzioso (sukar tifoidearen katalepto-katatonia) eta neurologiko (zerebeloaren patologia) batzuei loturik egon arren, katalepsia arazo psikiatrikoa izaten da gehienetan: eskizofrenia, konbertsiozko histeria, hipnosiak eragindako katalepsia. Farmakologiaren arloan katalepsia eragiteko ahalmenak bereizten ditu neuroleptikoak (horrek desberdintzen ditu lasaigarrien gisako beste psikoleptikoetatik).

Bat-bateko gihar-tonuaren galera da, gehienetan ahulezia eta eutsiezinezko logurarekin batera agertzen dena.

Gorputzadarretako eta enborreko giharrak erasan ohi ditu. Loaren aztoramen baten osagarrria da katalepsia: Gelineau gaitzaren berezko narkolepsiarena, hain zuzen. Emozio biziek abiarazten dute (harridurak, barreak, negarrak). Kimioterapiak logurari dagokionean soilik eduki dezake eragina.

Emozio-krisia eragitea helburutzat daukan edozein neurri terapeutikori deitzen zaio katartiko metodoa: adierazpen kritiko honek irtenbidea eskaintzen dio berbiziarazten duen arazoari.

Aristoteles-ek tragediaren ardatz bihurtu zuen “katarsia”: funtzio tragikoak, ekimen bertutetsuen eta zintzoen irudikapena erabiliz, pasio txarren (ikara, errukia) arazketarako balio dezake. J. Breuer eta S. Freud-ek bereganatu egin zuten nozioa euren aurreneko metodo psikoanalitikoa izendatzeko: egoera traumatiko baten berbizipenak “ahantzitako” afektua