Honela deitzen zaie abandonismoa jasaten duten personei, batez ere umeei. Uzketa edo abandono baten ondoriozko sintoma depresiboek erasotzen dituzte. Germaine Guexek dioenez sentitzen duten segurtasun faltan eduki lezake oinarria, baita faktore konstituzional batean ere.

Segurtasun falta egonkorraren sentimendua eta egoera psikoafektiboa, gurasoen edo gertukoen uztasunaren beldur irrazionalari loturikoa, errealitatearekin zerikusirik gabekoa.

Haurtzaroan sarritan aurki litezke benetako uzte edo abandono eta doluak, gurasoen gaitzespenak bere desadostasun edo eta dibortzioen eraginez sortutakoak. Baina egia da, baita ere, maiz ikusten direla uztasun-sentimendua jasaten ez duten umezurtzak. Beraz, badago abandonikoetan aurretiko jarrera bat edo eta gurasoekiko oso garaizko elkarrekintza patologikoa, subjektu sentikorrak, grinatsuak, aldakorrrak, ahulak izatera behartarazten dituena

Azterketa psikologikoak uztearen sufrimendua, norbereganako tolestura ta baliogutxitzea, amaren magalera eta ume garaietako egoeretara-itzultzeko joera erakusten du alde batetik eta, bestetik, portaera erreaktibo oldartsuaren eraginez, hurkoarekiko eraso etengabea. Irudimenezko eta jasanezinezko frustrazioan oinarritutako arazo psikoafektiboa da. Birtualki, beti uzte posible baten susmoan daude. Eta, inoiz, benetako uzte bat gertatzen denean, egoera ez da okertzen; batzuetan, alderantziz eta paradoxikoki, onera ere jo dezake.

C. Odier eta G. Guex psikoanalista suitzarrek uzte-neurosia deskribatu zuten. Abandonismoan datza bere mamia. Ase ezinezko gose afektiboak sortzen du. Angustia, agresibitatea, baliogutxitzea, zorigaiztasuna batzen ditu eta, bere buruaz beste ekintzara jotzeko arriskua ere bai. Bi neurosi mota bereizi zituen Germaine Guexek: bat ezkor-erasokorra ekintzara errez jotzen duena; baikor-atsegina bestea, pronostiko aldetik bigunagoa.

Psikoterapia lagungarria izan liteke era honetako gaixoentzat, alderantziz, psikoanalisi ortodoxoa ez.

Nazkan eta higuinean oinarritzen den iharduera psikoterapeutikoa. Menpekotasun egoera batzuk, batik bat alkoholarenganakoa eta sexuarekikoa (paidofilia, nabermenkeria, fetitxismoa, trabestimoa, homosexualitatea bera ere bai), murrizteko erabiltzen da beste eratako ahalegin terapeutikoak porrot egin dutenean edo ezinezkoak direnean. Arbuiatzen diren portaerei ondorio desatsegina (estimulu nozizeptiboa, hau da oinazea dakarrena) itsastean datza iharduera hauen mamia. Horrela, 1929z gero alkoholarekiko egin ohi diren sendaketa abertsiboetan, alkohola edaten den bakoitzean produktu okagarri bat irenstarasten da eta sortzen diren goitikadek alkoholarenganako nazka pizten dute. 1950etik aurrera beste eratako teknika asko erabili dira, elektrizitate estimuluak adibidez, baina guztiek zigor eredua jarraitzen dute. Konduktista terapietan oinarrituz zigorra desbaldintzagarri gisan maneiatzen da. Irudikapenezko iharduera hutsezko antolaketak ere egin dira. Subjetuak edan duela imaginatzen du eta, jarraian, litezkeen ondorio txarrenak erakartzen ditu gogora. Kritika etikoetaz gain baldintza araudiak gaizki erabiltzea eta arazoen konplexutasunari jaramon gutxi egitea aurpegiratu zaie iharduera hauei.

Alkohologian erabiltzen den hitza, alkoholdun produktorik ez dela kontsumitzen adierazteko. Sinesmen erligiosoek edo printzipio moralek bultzatutako jokaera da batzuetan; bestetan alkohol-gaitzaren aurkako neurri beharrezkoa.

Gogo edo nahiaren gutxitzea, zalantza eta ekintzarako ezintasuna dakarrena.

Batez ere, farmakoekiko ohitura, toxikomania edo menpekotasunezko harreman alienatzailea da bere esanahia.

Adikzio hitzak berezitasun bat gehitzen dio menpekotasun kontzeptuari: toxikomaniaren alderdi psikogenoa, toxikofilikoa, menpekotasun bilakaitzalea azpimarratzen du. Jatorriz, adikzio hitzaren esangura “zorregandiko esklabotasuna” da. Metaforikoki menpekotasun fisikoa norberari ezarritako zigorrarekin baliokidetzen du. Menpekotasuna ulertzeko giltzarria zor-sentimendu honetan legoke.

Senide ez diren bi pertsonen tarteko seme-alabatasuna sortzen duen ekintza juridikoa. Kode zibilaren arabera bi adopzio mota daude: erabateko adopzioa eta adopzio sinplea.

Erabateko adopzioak sortzezko kidetasuna beste semealabatasunez ordezkatzen du. Adoptatua iada ez da jatorrizko familiako partaidea. Eta senitarte berrian legezko umeek dauzkaten betebehar eta eskubide berberak dauzka.

Adopzio sinplea arraroagoa da eta berezko familiarekiko loturak iraun egiten dute. Umeak bere eskubideak mantentzen ditu, batez ere, jaraunspen ahalmenak. Adopzio mota hau alderanzgarria da, baina erabatekoa izatera ere iritsi liteke.

Zaintzale aldaketa sarriak nozitutako ume adoptatuek maiz jasaten dituzte afektu-eskasiak, atzerapenak, harremanetarako ahuleziak nortasun arazoetara eraman ditzaketenak.

Bestalde, bere adopzio egoeraz, garaian garaiko informazioa eman behar zaio umeari, adinari egokituta.

Gehienetan muinen erasanek, batez ere subkortikalek eta ezker hemisferiokoek, sortzen duten mintzamenaren aztoramen multzoa.

Usadio kliniko-neurologikoan afasia mota desberdinak bereizten dira hitzezko jariakortasun arazoaren (azkarra jariakortasunezko afasietan, geldoa ez-jariakortasunezko afasietan) eta aztoramenek hitzezko eginkizun desberdinetan (izendapena, ahozko errepikapena eta entzumenezko ulermena) daukaten nagusitasunaren arabera.

Sailkapen hau, halere, zalantzan dago gaur egun arazo heterogeneo asko biltzen dituelako sindrome beretsuetan eta ez dituelako kontuan hartzen hizkuntzalaritzaren eredu berriak. Gainera bere fundamentu anatomikoek ez daukate guztien adostasuna. Hala eta guztiz ere afasien sailkapen honek ikertzaileen harremanak errazten ditu lehendabiziko dezkribapen orokor bat eskainiz. “Alexia “ hitzak (edo “dislexia”) irakurketa eremuko hizkuntzaren arazoa izendatzen du, “agrafiak” (edo “disgrafia”) idazketakoa berriz.

Afasia mota batzuk zehatzago deskribatzen dira: umeen afasia, eleanitzen afasia, ezkertien afasia. Jaiotza ingururuko garun erasanek eragindako hizkuntz aztoramenei “sortzetiko afasia” deitzen zaie eta hizkuntza hedatu aurretik agertutakoei, berriz, “garapen afasia”.

Afasiarekiko azterketak oso ugariak dira eta, neurofisiologia esparruan, “neurohizkuntzalaritza” edo “afasiologia” osatzen dute. Lan horien ardurak honakook dira: mintzamen aztoramenen deskribapena, kokagune zerebralen eta hizkuntz ekintzei dagokien mekanismo neurofisiologikoen zehazpena, hizkuntza maila desberdinetako ahozko-ekintza aldaketen arduradun diren prozesu psikologikoen ulermena (fonologikoa, lexikoa, sintaktikoa, semantikoa eta pragmatikoa).

Hitza ahoskatzeko ezintasuna, nahiz eta gogoan garbi eduki esan nahi denaren irudikapena. Izendatze oso orokorra, gaun egun erabiltzen ez dena. P. Brocak erabili zuen lehendabizi 1861ean garun erasanek eragindako afasia motoreak alde batetik eta afonia funtzionalak eta histerikoak izendatzeko, bestetik.

Dastamenaren galera.

Asaldura psikomotorea da portaera honen agerpen nagusia eta bere barrenean honako ezaugarriak aurkitu litezke: erasokortasuna, haserrea, amorrua, zurrunbiloa, nabarmenkeria (antzerki-izaera), erotismoa, indarkeria, antsietatea eta, orokorki, egoera gogor bati moldatu ezin dagozkion adierazle hunkigarri eta motorikoak, egitura berezi bati eta ingurugiroko baldintza desegokiei itsatsia.

Buru-gaxoitasun bakoitzak bere asaldatzeko era dauka. Gehien ikusten direnak egoera larriei, nahastuei, maniakoei, eskizofrenikoei, epileptikoei, histerikoei eta alkoholikoei dagozkienak dira. Hala ere, maizenik, egokiera berezietan itzartzen da, ingurugiroarekiko desadostasuna dela medio, edo eta bizi-baldintza gogorren eraginez. Horregatik, askotan, agitazioa larrialdi psikiatrikoa bihurtzen da. Orain dela gutxi arte asaldatua eta erotua hitz baliokideak izan dira. Eta ahalegin guztiak baretze lanetara bideratuak izan dira bai ospitaleetan, egoitzak egokituz (dagoenekoz agitatuen pabilioiak ez dira existitzen), bai farmakoetan, lasaigarrien (neuroleptikoen) aurkikuntzaz.

Hautemate edo pertzepzio integrazaile funtzioaren gaixotasuna, gauzak eta irudi batzuk ezagutzeko ezgaitasuna dakarrena. Sentimen erasotuaren arabera entzumen, ukimen eta ikusmen agnosia bereizi liteke (ez dago dastamen eta usaimenaren agnosia). Badago, hala ere, sentimenak orokorrean erasotzen dituen agnosia: agnosia espaziala. Eta beste aldetik, agnosia berezi bakoitzaren barrenean aurkitu litezke mota desberdinak: adibidez, ikusmenaren barnean, objetuarekiko agnosia, aurpegi-agnosia (prosopagnosia), letreenganako agnosia (alexia agnosikoa), koloreentzako agnosia. Gorputz eskemaren aztoramenak agnosia somatikoa dakarki (asomatognosia). Perturbazio hauek guztiak garuneko lesioen ondorioak dira. Gaurko egunean lesioon ikerketarako psikologia kognitiboan eta adimen artifizialean oinarritutako eredu berriak erabili ohi dira.

C. Westphalek deskribatu zuen 1871an. Enparantzak, zubiak, kaleak, tunelak edo esparru irekiak zeharkatzeko eutsiezinezko beldurra da. Leku publikoetara, jendetza dagoen tokietara, garraioetara eta irtetzea zaila den edozein tokitara joateko gaindiezinezko ikararen esanahia ere badauka.

Agorafobiaren sorrera honako hipotesi honetan sostengatu da: haurtzaroan azaltzen den banatze-antsietatean egongo litzateke agorafobia guztien iturria. Gaur egungo sailkapenetan berriz, jatorri hori baztertuz, bi agorafobia motaz hitz egiten da, bakarrik agertzen den agorafobia alde batetik eta, bestetik, izuikarazko sintomen laguntzarekin adierazten dena.

Nekez ikusi ohi da hogei urtetik beherako pertsonetan. Maizago erasotzen ditu emakumeak.

Idazkeraren arazoa da. Azaldu liteke motore sistemaren erasanik gabe. Mintzamenaren afasian eta dementzietan agertu ohi da.

Mintzamenaren afasia edo afasia sintaktikoa da. Esaldiak moldatzerakoan gaizki erabiltzen dira hondarkiak (desinencia) eta sintaxi seinaleak.

Uneko asebetetzea eragozten duen edozer gauza edo hurkoa erasotzeko joera.

Erasokortasuna eta indarkeria ez dira sinonimoak. Agresibitateak era askotako adierazpenak dauzka. Gehienetan eraso-ekintzak izan ohi dira deigarrienak, bere tankera ikusgarriarengatik eta bere izaera arriskugarriarengatik. Eta gizarte tolerantziaren arabera iristen dira delitu edo krimenaren mugetara. Jarrera agresiboek (begiradak, mimikak) jite oso probokagarria daukate eta, erantzunean, erasoaldiak eragin ditzakete. Hitzak erasokorrak izan litezke, bai zuzenean (mehatxuak, irainak, kritikak) bai maltzurki (madarikazioak, isekak, erregarritasunak). Fantasmek eta inkontzientearen eraketek ere mami erasokorra eduki dezakete maiz, terapia psikoanalitikoan erabilgarria izan daitekeena.

Umeen eta nerabeen zenbait portaera-arazoek (gezurrek, elikadura-arazoek, ihesaldiek, eskola-etekin eskasek, jokaera marjinalek, etabar) ezkutuko esanahi erasokorra eduki ohi dute.

Askotan problema handia bihurtzen da erasokortasunarten ebaluazioa, eraso-jokaeren prebentziorako iragarpena suposatzen duelako.

Alor psikopatologikoan: badaude elementuak aldez aurretik agresibitaterako gaitasuna handitzen dutenak: haurtzaroan jasandako bortxakeriak, besteenganako eta norberarenganako aurrekari erasokorrak, pertsonalitatearen ezaugarri batzuk (oldarkortasuna, emoziozko labilitatea, izaera sumingarria, frustrazioekiko jasanezintasuna). Test psikologikoen erabilerak ere eman ditzake zenbait ekarpen (batez ere MMPI-k eta test proiektiboak). Eta badaude ebaluazio koantitatibo eta koalitatiborako baliobideak (Cain-en etsaitasunarenganako galdeketa, Buss-Dunkee-n etsaitasun-eskala).

Alor biologikoan: nahiz eta faktore kromosomikoak eta beste ikerketa genetikoak sarritan aipatuak izan diren (XYY kromosoma Y supernumerarioa, balizko kromosoma kriminala) agresibitatearentzako eztabaidaezinezko fundamento biologikorik ez da aurkitu.

Alor hormonalean: era berdinean sinpleegia litzateke testosterona agresibitatearen hormona bihurtzea, mehatxu eta frustrazioaren sentikortasunean zerikusia eduki arren.

Psikoanalisiaren interpretazioa da erakargarriena. Psikoanalistek behin eta berriz azpimarratu dute agresibitatearen eta sexuaren lotura korapilatsua. Bere pulsio edo irrikaren azken teorian Freudek bizitzarako eta heriotzarako irrikaren elkartasun-ezelkartasun nozioa sartu zuen eta, orokorrean, agresibitate-sexualitate dualismoaren baliokidea zela baieztatu zuen: bien arteko ika-mikatik suntsidurarako irrika eta erasorako jokaera sortzen dira. Melania Klein-en ustez agresibitatea bizitzako aurreneko ilabeteetan itzartzen da (suntsiketa eta irensketa fantasmen bidez) eta garrantzi handikoa da pertsonalitatearen heldutasunerako, bereziki objetuarekiko egituraketan. Eta D. Lagache-k dioenez giza-jokaera guztiek daukate zerikusia erasokortasunarekin. Eraso patologikoen sorrera klinikoari dagokionez psikoanalisiaren pentsakeran afektu-gabezia eta ankerkeri goiztiarrak dira garrantzitsuenak nortasunaren aztoramendura eta sinbologintzaren akatsera bideratzen dutelako.

Hurbiltze biologikoan neurofisiologoak dira nagusi, Karli batez ere. Bere iritziz, eraso-joera guztiak estratejia baten jokaera instrumentalaren barrenean daude, norberaren baieztapena eta beharren eta gogoen asetzea lortzeko alde batetik, eta bestetik, osotasun fisikoaren eta harremanetarako orekaren defentsarako. Estrategia hau hiru mailatan eraikitzen da: maila batean jokaera “erreflexua”, gehienbat genetikoki aldez aurretik antolatua aurkitzen da; beste maila batean estimulu edo suspergarriari esanahi afektiboa gaineratzen zaio, bakoitzaren bizipenaren arabera; eta azkenekoan norberaren experientziak eta ingurugiro sozio-kulturala kontuan hartzen dituen eraketa kognitiboa dago.

Egoera neurotikoetan zenbat eta eraginkorragoak izan defentsa-mekanismoak orduan eta gutxiago nabarmentzen da erasokortasuna. Agresibitatea egoera obsesiboetan pilatzen da gehien, baina baita ere, oso ondo antolatutako eraketa erreaktiboen bidez, egoera horietantxe izkutatzen da ondoen. Histerian, berriz, erasokortasuna hurkoa porrot eginaraztean eta erruduntzean azaltzen da.

Psikopaten egituraketa psikikoa erabat oztopatua egon ohi da ekintza-jokaeren poderioz; edozein frustraziok agertarazten ditu eta bizi osoa oinazetzen du.

Psikosi-egoeretan mekanismo desberdinek dakartzate agresibitate jokaerak: larritasun psikotikoari, eldarniozko psikosi akutuetako kontzientzia-desegituraketari eta bizipen eldarniotsuari lotutako erasoak; edo eskizofrenikoen diskordantziari itsatsitako agresibitatea; baita ere jazarpen edo pertsekuziozko eldarnio paranoikoen erreakzio gisa.

Norberarekiko eta hurkoarekiko agresibitatearen nahaspilaketaren eredu dira depresibo-egoerak, malenkoniatsuen suizidio altruistak argi asko erakusten duen legez. Hain urrutira iritsi gabe, depresiboen agresibitatea beti gogoan eduki beharrekoa da hala ere, buru-hiltzearen kezka inoiz baztertu gabe. Eta haurren eta nerabeen jokaera agresiboek, gehienetan, abagune depresiboa izkutatzen dute.

Egoera organiko defizitarioetako agresibitateak emozioen kontrolaren aztoramendua adierazten du.

Epileptikoetan, berriz, pertsonalitatearen nahasketak erakusten ditu alde batetik eta, bestetik, krisien paroxismoetan azaleratzen dira, batzuetan era oso bortitzean (Furor epilepticus).

Agresibitate patologikoaren bi adierazpen bereziak aipatu behar dira baita ere: gaixo psikosomatikoetan agresibitatea gorputzean giltzaperatzen da; perbertsoetan aukeratutako kokapenean erotizatzen da.

Azkenik, alkohol eta drogazaleetan, desinhibizioaren ondorioz, ekintza-joera errazten da.

Dagokion gaitzaren tratamenduaz gain erasokortasunak, batzuetan eta beretzako soilik, sendabidea eskatzen du. Botiken artean timoleptikoak edo umore-erregulatzaileak oso lagungarriak dira, batez ere litioa eta karbamazepina. Antidepresibo serotoninergikoen laguntza ez dago hain frogatua oraindik. Ahal den heinean neurri psikoterapeutikoak hartu behar dira (portaerari zuzenduak, analitikoak), baina egokiena, harremanen egoera eta hondamena aztertuz, ardura eskaintzea da. Neurri sozialak gaineratzea ere, bizi egoerak hobetuz eta abar, ezinbestekoa litzateke.

Afasia mota bat da. Zenbakiak antzemateko eta sinbolo aritmetikoak erabiliz funtzesko kalkulo matematikoak egiteko gaitasunaren galera erakusten du.

Parkinson sindromearen ezaugarri nagusiena. Honako sintomak dakarzki: keinuen urritasuna, ibiltzen hasteko zailtasuna, ibileran besoek ohi duten kulunkaren galera, amimia eta begi-keinuen bakantzea.

Eutsiezinezko hustuketa basatia nabarmentzen duen portaera paroxistikoa. Subjektua, emozio sakon baten menpean, era dramatiko batean, ekidinez (ihes eginez) edo erasoz (bere burua , urkoa) ekintzara jotzeko arriskuan dago.

Larrialdi handia, aztoramen mental zorrotza, intoxikazioak dakarren egoera krepuskularra dira bere sortzaileak.

Ikusmenaren adimena eta funtzioa galdu gabeko agnosiak dakarren idatzitako hizkuntzaren irakurtezina. Agrafia eta hizkeraren aztoramenik gabeko alexia optikoa, kolore, objetu eta espazioarekiko agnosia duen alexia-optikoa eta agrafia lagun duen alexia bereiztu behar dira.

P. E. Sifneos-ek asmatutako hitza 1973an, emozioek azaleratzeko ezintasuna adierazi nahian. Zenbait gaixo psikosomatikoek bere sentimenduak eta zirrarak hitzez adierazteko daukaten sailtasuna erakusten du. Hori dela eta, arrangura somatikoak bere egoera emozionalaren baliokideak dira. Erabateko zailtasuna daukate mugimendu afektiboak sentimen korporaletatik bereizteko. Azalpen kliniko honi sintomatologi-somatiko larria eransten zaio gehienetan, psikoterapiarekiko oso hauskaitza izanik. Horregaitik, zenbait klinikoen eritziz alexitimia garun-malformazio baten ondorioa litzateke (gorputz kailotsuaren agenesia).

Zenbait psikoanalisitan erabiltzen den modalitatea, pazientearen “ni” egokitzaileak analisian jarraitzeko dakarren laguntza bereiziz, neurosia gainditzeko gogoa, sendabiderako laguntza konstzientea eta aholkuak jarraitzeko gaitasuna erakusten duena. Bultzatzen duten psikoanalistentzak transferenzia-neurosiaren beharrezko aurkaria eta analisi bukaezinaren oztopatzailea da. Hitza E. Zetzelek sarrarazi zuen 1956an.

Bi edo pertsona gehiagoren amankomuna helburu eta onura bateratuak lortzeko asmoarekin.

Iharduera psikikoaren aztoramen sakon eta iraunkorra da, erotasun eta buru-gaixotasun kontzeptuen pareko, errealitatearekiko eta hurkoarekiko hausturaren adierazle.

Ph. Pinel-ek proposatu zuen 1797an “erotasun” hitza ordezkatzeko. Errenazimentu garaian ere “alienatio mentis” erabiltzen zen. Bestalde Rousseau-k “Contrat social”ean alienazioari ezarritako zentzua bereganatzen du: hiritar arruntek bere askatasun naturalaren zati bat “alienatu” behar dute gizartearen alde, baina “alienatu mental”ak, alderantziz, adimen-hondamenaren ondorioz, askatasuna bere osotasunean galtzen du. Orduan, gizarteari dagokio, medikuntzaren bitartez, babesa eskaintzea, tratamenduarekin sorostea eta, behar izanez gero, alienazioak jo eta askatasuna galdu duena ospitaleratzea.

Hortaz,”alienazio mental” esanguraren erabilketatik bere esanahi oparoa (Rousseanianoa) eta murriztailea (erotasunaren ardura medikuntzara mugatuz) ondorioztatzen da, egituraketa mediko-legala sortaraziz, ospitaleratze prestazioak antolaraziz eta aurretiko neurriak ipiniaraziz. Horregaitik “buru-alienazio” kontzeptua, Rousseau-ren beste ideia batzuk bezela, asko erabiltzetik (Pinel, Esquirol eta abar) pixkanaka ospea galtzera igaro da, mesprezuzko ezaugarritara iritsiz, bere korolariozko babesetxe (asilo) hitzarekin gertatu dan bezelaxe, “buru-gaixotasun” deiturarekin ordezkatzeraino.

Alkoholopatiaren molde kliniko zabalduena da. Eragile psikikorik ez da somatzen bere jatorrian. Nerabezaroan, ohiturei jarraituz, hasera ematen zaio eguneroko gehiegizko edanari eta, ohartzeke, menpekotasuna eta tolerantzia goraka joaten dira eta gibel-liseri aparatuetako gaitzak eta portaeraren aztoramenak azaleratzen dira.

Alde batetik alkohol menpekotasuna adierazten du eta, bestetik, menpekotasunari dagozkion ezaugarri patologikoak

1.849an suediar sendagile batek asmatu zuen hitza “bizi-ura”ren gehihegizko edariak liseri-aparatuan, bihotzean, neurologi-sisteman, psikiatri alorrean zekartzan ondorioak izendatzeko. Aldez aurretik “mozkorkeria” erabiltzen zen eta alkoholari “ismo “ hori itsasteak hitzari zegokion afektibo eta bekatuzko esanahia kendu zion. Bigarren munduko gerraren ondoren hasi zen alkoholismoa gaixotasun-zentzua hartzen.

Gizakia oso garaiz ohartu zen, egun batzuk kanpoan igaro ondoren, frutaren zukuak zeuzkan eragin psikotropikoekin. Bai sumerioek bai txinatarrek gure aroa baino lau mila urte lehenagotik ezagutzen zituzten ardoa eta garagardoa. Homerok ere aipatu zituen Odisean eta Iliadan. Kaldean, Judean, Palestinan eta, batez ere, Egipton oso ezagunak ziren. Jesukristok ardoa sagaratu zuen materia eukaristiko gisa. Erromatarrek bazekiten nola landu, inausi eta aukeratu mahatsondoak. Eta gure aroko lehenengo mendeetan bi gertakizunek bideratu zuten alkoholaren historia: bat, Mahomaren alkohol kontsumo debekuak erabat baztertu zuen bere erabilera herri islamizatuetan; bi, alkohol-distilazio aurkikuntza IX. mendekoa izan arren ez zen XIII. menderaino ezagutu Europan (Raimon Llul eta Arnaud de Villeneuve); distilazio bidez lortutako bizi-ura farmakologi-asmoetarako erabili zen hasiera batean eta XVIIgarrenetik aurrera edari bezela; eta Platoni jarraituz sendagileek, filosofoek, elizgizonek, legegizonek, idazleek, olerkariek alkoholaren bi aurpegiak erakusten ahalegindu ziren: pizgarritarako, alaitasunerako, bizikidetasunerako eta “osasunerako” fermentoa alde batetik, eta gainbeherarako eta miseriarakoa bestetik. Distilaziotik zetorren “ur-sutsuak” 1635ean hartu zuen “alkohol” deitura (Bornehave) eta XIXgarreneraino ez zen sartu alkoholen familia kimikoan “etanol” izenarekin eta CH2 CH3 OH formularekin.

Bi motatako edari alkoholdunak daude: Edari fermentatuak: ardoak mahatsaren fermentazio alkoholikotik lortzen dira, 8,5 eta 13 gradu tartekoak izan ohi dira eta askotarikoak daude. Garagardoak, berriz, garagarraren lupulu eta maltarekin egindako mostoaren fermentaziotik ateratzen dira eta 4 eta 9 gradu tartekoak dira. Sagardoak sagarren zukuaren fermentaziotik datoz eta 5-6 gradutan ibiltzen dira. Ezti-ura, aurreneko edari alkoholikoa ziurrenik, ezti eta euri-uraren iragazpenaren fermentaziotik dator.

Edari distilatuak: hemen kokatzen dira bizi-urak: edari fermentatuak ezin dute 16 graduko muga gainditu, bizi-urak, alderantziz, 40-50ºraino iristen dira. Era askotakoak daude: sagardotik aterakoak (Calvados), frutetatik (Kirsch), ale desberdinetatik lortutako bizi-urak (whisky, ginebra, vodka). Distilatuak dira baita ere espirituosoak bai ardotik aterakoak (oporto 20º, madeira 17º) bai alkoholetik lortutakoak (anis eta pastis). Likore liserigarriak oso azukretuak dira eta bizi-ur aromatizatuetatik ateratzen dira.

Irentsitako alkohola duodeno eta ieiunoan absorbatzen da. Kaba zainetik zehar gibeleraino heltzen da eta sistema hirukoitzaren bitartez (ADH, katalasa eta meos) alkohola lehendabizi azetaldehidora bihurtarazten da, eta gero, mekanismo korapilotsuen eraginez, azetato gisan kanporatzen da gorputzetik.

Menpekotasunaren etorreran azetaldehidoa da funtsezkoena muin-ehunaren metabolismoan eta mintz zelularraren ukipenean daukan eraginagatik. Alkoholismoaren igarmen biologikoan gibel-testak (transaminasak) eta korpuskuluen bolumen ertaina dira garrantzitsuenak. GammaGTaren gehiagotzea eta makrozitosia (Bolumen ertaina handitzea) dira adierazgarri nabarmenenak.

Eragile psikologikoak: alkoholaren kontsumo patologikoa bere eragin psikotropikoei atxikia dago: atsegina edo plazerra gehienentzat eta, batzuentzat, larritasunaren deuseztapena. Baina larritasuna, patología mentalaren sintoma nagusiena, egitura psikotikoaren, antolapen neurotikoaren eta muga-egoeraren adierazlea izan liteke. Alkoholak ematen duen baliabidea tentsioak gutxiarazteko iragankorra denez, errepikapenera derrigortzen du menpekotasunareko atea irekiz. Alkohologia arloan ohiko psikiatria ez da oso hausnartzailea izan eta bere azterketa depresioarekiko loturari mugatu du. Psikoanalista batzuk saiatu dira hipotesi psikogenetikoak eratzen eta, azken urteotan, alkoholismoak nortasun eskemaren arazoekin zer ikusia daukala azpimarratu dute Bergeret eta beste idazle batzuk Ala ere, ahalegin hauek ez dute lortu alkoholpatiaren profila eratzea.

Eragile fisiologikoak: Aldez aurreko jarrerari eta zaurigarritasunari zuzendutako lanek ere hipotesi asko erabili dituzte bai mekanismo biokimikoei bai egituraketa genetikoei lotuak

Eragile soziokulturalak: Ohiturek, erligioek, ingurugiroaren izakerek, talde etniko berezien partaidetzak eta beste baldintza sozial guztiek eragin handiko multzoa osatzen dute eta alkoholarekiko jokaera bideratu, zaildu edo erraztu egiten dute.

Eragile ekonomikoak: Ekoizpenari, banaketari, kontsumoari eta eremu honetako onurei itsatsitako presioek eta irabaziek benetako garrantzia daukate alkoholismoaren iraunaldian.

Eragile fisiologikoak, soziokulturalak eta ekonomikoak elkar lotuta daude

eta horregatik zioen Jellinekek 1960an: “Alkohola oso nekez onartzen duten talde sozialetan zaurigarritasun handia behar da intoxikaziora iristeko. Eta alderantziz, kontsumo handia ontzat hartzen den esparruetan bulnerabilitate txikiena nahikoa da jokaera alkoholikora bultzatzeko”. Beraz, alkoholaren etiología multifaktoriala da.

Teorikoki erraza da alkohol egoeren diagnostikoa: nahikoa da, lehenbiziko solasaldian, aurrekarien, ohituren eta jokaeraren ondorioak jasotzea, testak pasatzea eta azterketa fisikoak eta biologikoak egitea. Egiaz, hala ere, aurreneko harremana zaila izan ohi da eta zalantzan jarri ohi du gaixoaren eta sendagilearen pertsonalitatea, Hain zuzen, guztiz harrigarria da kuadro klinikoaren polimorfismoa eta, noizbehinka, ez du ezaugarririk azaleratzen: adibidez, pazienteak aipatzen dituen sintomak, nahiz eta alkoholaren ondorioak izan, ez daukate bere iritzirako zer-ikusirik alkoholarekin; bere uztez, ez du somatu ere egiten menpekotasunean dagoenik; edo sendagilearen aurrean jarrera defentsiboa, ukatzailea, disimulatzailea har dezake. Edo eta beste gaitz fisiko eta psikikoek ezkutatu dezakete sindrome alkoholikoa.

E.M. Jellinek-ek (1890-1963) alfabeto greziarraren aurreneko bost letraz baliatuz sailkatu zituen alkoholopatiak: alfak menpekotasun psikikoa bakarrik adierazten du; Beta alkoholismoak alkohol erabilera iraunkor eta gehiegizkoa eta dagozkion ondorio somatikoak (zirrosia, polineuritis) izendatzen ditu; Gamma menpekotasunak alkoholosisetik oso gertu dagoen alkohol kontsumo kontrolaren galera erakusten du; Delta abstenzioaren ezinari lotuta dago, ezin egun baterako ere utzi, et alkoholitisa nabarmentzen du; Epsilon alkoholismoa somatoalkoholosisaren baliokidea da

Amerikako Elkarte Psikiatrikoak, bere D.S.M.an, alkoholzaletasunari dagokionean, gehiegizko erabilerako kriterioak bereizten ditu: kontsumo patologikoaren definizio zehatza alde batetik, kontsumoak dakarren eragozpen soziala eta profesionala bestetik. Beretzat, menpekotasuna tolerantziaren handitzean eta abstinentzia-sindromean datza.

Beste saiakera asko egon dira O.M.S.ek Alkohol menpekotsunaren sindrome deitzen duena sailkatzeko, baina bat bera ere ez da erabat egokia suertatu.

Alkoholopatiaren konplikazioak oso ugariak dira: gastroenterologikoak eta hepatikoak; kardio-baskularrak, neuropsikiatrikoak...

Luzaroan alboan utzitako gaia da nahiz eta oso larria izan. Ia beti, eragile psikoneurotikoei lotuta egon ohi da eta aztoramen organiko ainitz atxekitzen zaizkio. Oso nekeza da tratamenduari dagokionez eta irain sozialak klandestinitatera behartzen du.

Gizonezkoarenarekin alderatuz desberdintasun nabarmenak erakusten ditu: numerikoki garrantzi gutxiagokoa da; Kontsumo patologikoa goiztiarragoa da; laguntza terapeutikoa eskatu arteko iraupen toxikoaren epea motzagoa izan ohi da; eta, herrien arabera, alkohol mota desberdinak erabiltzen dira (alkohol indartsuak batez ere).

Aho batez onartzen da emakumezkoa gizonezko organismoa baino zaurigarriagoa dela: horrela, emakumezkoetan zirrosia hamar urte lehenago agertzen da eta goizago nabermentzen dira arazo elektroenzefalikoak.

Klinikoki, perturbazio psikoneurotikoak garrantzitsuagoak dira. Hurbiltze psikoanalitikoak egituraketa depresiboak nabaritzen ditu, orbaindu ezinezko zauri narzisistak agertuz eta barreneko beteezinezko hutsunea erakutsiz.

Azken hogei urteotan alkoholizazio mota honek berezitasunak hartu ditu. Imitaziosko, ohiho edo gustoko kontsumoari edateko beste era bat erantsi zaio; mota berri honek toxikomaniara bideratu dezake edo eta bere ordezkari eta lagungarri bihurtu. Hasieran, asteburuetako alkoholizazioa da gehienbat eta bere ezaugarri nagusiak hauek dira: erasokortasuna, delinkuentziarako joera, suizidiorako jarrera eta autoak gidatzeko zuhurtzigabetasun ausartegia.

Terapiak bi helburu dauzka: alkohol sintomaz arduratu behar du lehendabizi: toxikoarekiko lotura hautsi eta erabateko abstinentzia lortu. Eta gero kaltetutako ibilbidea berreraikitzeko laguntza ezkaini. Bi helburu garden hauek, errealitatean ez dira maiz hain nabarmenak izaten eta terapeutaren jakindurian dago ezkutuko eskaerak azaleratzeko abilezia. Sendagileaz gain, psikologoek, erizainek eta gizarte laguntzaileek badaukate baita ere zer eskaini.

Lehenbiziko solasaldia da garrantzitsuena, bertan jokatzen delako sendabidearen etorkizuna: gaixoaren aldetik, gaitza onartzean dago kakoa eta, sendagileari dagokionez, berarenganako fidagarritasuna sinestarazten. Hortik aurrera familia eta ingurugiroa ere kontutan hartuko dira eta neurri mediko, psikologiko eta sozialez osatutako eraketa terapeutikoa bideratuko da, ospitaleratzetik hasita, beharrezkoa balitz.

Etanolarekiko tolerantziaren aztoramenak eta menpekotasunaren kokamenak ezarritako portaerari deritzo horrela.

Alkoholopatia mota bat da, emakumezkoetan sarri agertzen da eta eragile psikikoa nagusitzen da bertan. Larritasuna, depresioa, frustrazioen jasanezina, premia afektiboa onetsiezina, sexualitate arazoak, muga-egoerak dira ezaugarri nabarmenenak. Tolerantzia handira ez dira iristen eta alkohol indartsuetara jo ohi dute bere indar “terapeutikoagatik” batez ere. Toxikotasuna ere ez da muga garaietara heltzen, edanaldiak egunerokoak ez direlako izaten. Portaeraren lardaskeria zorrotzak eraman ohi ditu kontsultara.

Mingarria ez den estimulu batek sortarazten duen mina. Hiperalgesiarekin batera minaren fisiopatologiaren muina osatzen du.

1906an A. Alzheimerek zahartzaro aurreko dementzia deskribatu zuen. 55 urte inguruan hasten da, adimenaren etengabeko narriadura orokorra dakar eta garun-atrofia zehaztugabeak eragiten du, alor histopatologikoan bi bereiztasun ezarriz: zelula nerbiosoen kromatografia orokorrak, zilarrez blaituezkero, sare tinko koloreztatua erakusten du (degenerazio edo endekapen neurofibrilarra); zahartzaroko deitura daukaten xafla argirofila anitz agertzen dira.

Klinikoki, hasiera geldoa, maltzurra, etengabekoa eta kronologikoki zehaztezina dauka. Pixkanaka gehitzen doan oroimenaren urritasun orokorra, fabulazio eta ikuskapen faltsurik gabekoa nabarmentzen zaio, eta hastapenetik ia erabateko nahasketa dario. Aldi berean adimenaren gutxitze orokorra antzematen zaio. Psikomotore iharduera makaldu egiten da eta geldotasun gehikorra gaineratzen zaio, noizbehinkako larritasun eta haserrealdiak erantsiz

Halere, aldiz aldiz, era nahastu-oniriko aztoramen psikotikoarekin eman diezaioke hasiera, hainbat haluzinazio eta eldarniozko burutazio eskas egituratuekin, aurreiritziz eta jeloskortasunezkoak batez ere. Depresio egonkor batek ere ireki dezake koadroa. Fase honetan pentsamendu sinbolikoa hondatzen has daiteke idazketaren, irakurketaren eta mintzamenaren nahasketak eraginez, benetako apraxiara eta agnosiara heldu gabe. Hemen kokatzen da irudikapen-pentsamenduaren gutxitze eraginkorra (operatiboa) eta instrumentala.

Urte batzuen ondoren, egoera fasean, dementzia handitu eta sakondu egiten da, adimenaren eginkizun gorenak (sena, abstrakzioa, sintesia) eta oinarrizkoenak ukituz. Oroimenak hondamen itzela jasaten du finkatzeari eta gogoratzeari dagokionean. Berezko eta eraginezko arreta sakonki jaisten da. Orientazio espazio-tenporala biziki aztoratzen da, gehienbat gertuko espazioarekiko orientabidea, sintoma nagusi bihurtuz: aldi oro galtzen dira.

Iharduera eraginkorren eta sinbolikoen desagerpenari pentsamendu irudikapen normalaren narriadura batzen zaio, benetako sindrome afaso-apraxo-agnosikoa ezarriz. Sentsoriala izaten da afasia eta ulermen sinbolikoa galduarazten du. Ekolalia, oihartzunezko erantzun formala, eta palilalia, silaben behin eta berrizko errepikapena, nabaritzen ditu. Ulertezinezko jargofasia atxekitzen zaio. Irakurketa eta idazketa gordetzen direnean ere, arlo formalean eta automatikoan soilik izan ohi da, ulermenik gabekoak. Horrenbestez pseudoafasiaz eta pseudoapraxiaz hitz egin liteke.

Gaitasun eraginkorren desagerpenak praxi-nahaste garrantzitsuak dakartza. Ideia-apraxia begibistakoa izaten da nahiz eta keinu automatiko batzuk ez galdu.

Portaerari dagokionean, berriz, psikomotore geldotasunak erabateko apragmatismora darama eta asaldura krisialdiak, gehienbat gauekoak, azaltzen dira.

Maiz arazo psikotikoak ere agertzen dira: gaizki eratutako eldarnio ideiak eta haluzinazioak. Norberarekiko eta hurkoarekiko erasokortasuna gezurrezko ezagupenetan eta senitarteko ezagutzagabetasunean oinarritzen da, eta gaixoa inguru arrotz batean dagoela dirudi.

Paradoxikoki, eritasun arazoaren kontzientzia luzaroan gordetzen da erreakzio oldartsu depresiboak ondorioztatuz. Hondamenezko (katastrofiko) erreakzio hau da Pick dementziarekin daukan desberdintasun aipagarriena.

Beste ezaugarri garrantzitsua arazo guzti hauen gorabehera da: gutxitu edo handitu daitezke egun edo aste batzuetarako.

Adierazpen neurologikoen artean hipertonia (gehiegizko gihar tentsioa) da nabariena akinesiarekin batera, etengabe handitzen doan irudi pseudoparkinsonianoa itsatsiz. Krisialdi konbultsiboek ere maiz erasotzen dituzte.

Bukaera aldian, gaixotasuna dementzi-egoera sakonerantz abiatzen da, erabateko apragmatismo eta gatismoarekin (esfinterrei eutsi ezina), jokaera arkaikoen (ahozko erreflexua, bulimia) agerpenarekin, jargonafasiaren ezkutatzearekin, guztizko mututasunari lekua utziz. Hipertonia, noizbehinka, deszerebrazio zurruntasunera iristen da, kakeksia lagun izaten da eta heriotza etzanerak dakarzkin konplikazioak edo beste gaitz oportunista baten eraginez heltzen da.

Bilakaera osoa bi eta bost urte tartekoa izan ohi da. Endekapenezko dementzien jatorria ez da ondo ezagutzen: aldiz aurretiko jaraunspen jarrera, sortzetiko eragileak, aztoramen metaboliko desberdinak, intoxikazioak, birus geldoen eraginak...hipotesi hutsak dira oraindik. Mendebaldeko populazioaren zahartze etengabeak gaixotasuna sarritu egin du eta, era berean, prebeni ezina bihurtu du. Saihestezinezko bilakaerak neurri mediku-psikologiko trinkoetara, familiarentzako laguntzara, mediku eta giza sorospenaren antolaketara behartzen du, ahal den heinean oinazea gutxitzearren eta eraman errezago bihurtzeko.

Gaixoarekin amak haurrarekin daukan harremanaren antzekoa ahalbideratzen duen zaintzeko teknika-multzoari deitzen zaio amatiartasuna. Jarrera psikoterapeutiko honek haurtzaroko fase goiztiarrarainoko erregresioa errazten du neuroleptikoekin tratamendu sakonak edo sendabidezko loaldiak erabiltzen direnean. Behar den neurrikoak baino luzeagoak ez direnean izaten laguntza sendoa eskaintzen diote gaixoari gaitzaren larrialdi kritikoak gainditzeko: eskizofreniaren fase prozesualak, psikosi kronikoetako desegite eta despertsonalizaziozko larrialdiak esate baterako

Erotasunaren edo ahuleziaren antzinako deitura, Freud-ek bereganatu zuena. Gaur egun zaharkituta dagoen hitz honek funtsezko bi esanahi zituen. Vienako Th. Meynert-entzat Amentziak ez zeukan inongo antzik Dementziarekin eta antsietatea, asaldura, nahastea, ulertezinezko hautemate edo pertzepzioa biltzen zituen bere barrenean, baina elkarrekiko loturarik gabe. Ingeles autore askorentzako, bestalde, amentziak zergati biologiko (delirio, txundidura, koma) batek sortarazitako arazoak erakusten ditu; edo adimenaren berezko edo eskuratutako oztopoa (idiozia) izendatzen du, berezkoa “lehen-amentzia” litzateke eta eskuratutakoa, berriz, “bigarren-amentzia”.

Mimikaren gutxi gora-beherako galera orokorra, Parkinson erako gaitz neurologikoetan ikusi ohi dena.

Oroimenaren galera da, bizi izandako esperientzien gogoratu ezina dakarrena bere oroitzapeneko (ebokazio) ahaleginetan. Muinen zauri organikoek edo arazo psikikoen oinaze afektibo soilak sortutako eragile kognitiboen erasan sakonaren erakuslea da.

Amnesia partziala: Hautazko amnesia: oro har psikogenoa eta gatazka sexualen barneratzeak dakar.

Lakunar amnesia: krisildi konbultsiboek, eldarniozko eta nahaste suminaldiek, emoziozko larrialdi paroxistikoek berezkoa dute, krisiaren ondorengo historian hutsune bat utziz.

Trauma ondorengo amnesia: trauma aurretiko denboraldiaren oroimena galarazten du.

Erabateko Amnesia: askoz naroagoak dira eta, orokorrean, ebolutiboak eta hedagarriak dira:

Atzeranzko Amnesia: ondo eratutako iraganeko zati bat oroitzeko aldikoz handitzen doan ezintasuna; atzeragarria da eta oroimen zaharrenak eta xeratsuenak dira iraungarrienak.

Aurreranzko Amnesia: oroimen berriek finkatzeko ezinezkotasuna da eta kontzientzia eta jagoletzaren aztoramen orokorrari lotuta dago, oraina nahastuz eta iragan gisako antolamendua eragotziz. Korsakov gaitzaren ezaugarri garrantzitsuenetakoa da. Egoera dementzial aurreratuetan amnesia mota biek elkartzen dira: atzeranzko eta aurreranzko amnesia.

Zirrarazko asaldura egoera, gizahilketarako eta korrikaldi basatirako bultzada eutsiezina dakarrena. Maiz, ekintzara joarazten du “amorru-odoltsu” krisialdiaren eraginez. Egoera larri hau gizonezkoetan soilik agertzen da, bereziki Malasiako baldintza kulturalen barnean.

Doinu eta timbre musikalak ezagutzeko ezgaitasuna adierazten duen entzumenaren agnosia mota bat da. Oro har, nagusi ez den hemisferioko lobulu tenporalaren lesioen ondorioa da.

Lehen haurtzaroko depresio-sindromea. 1945ean deskribatu zuen R. Spitzek Depresio-Anaklitiko hitzarekin. Bizitzako aurreneko urtean ezartzen da, amarekiko urrunketa gehiago edo gutxiago basati baten ondoren, aldez aurretik harreman normala izan duten umeetan. Honako klinika erakusten du: mintzamen mimikoaren eta iriparraren galera; mututasuna, anorexia; loezina; pisu gutxitzea; psikomotore atzeratze orokorra. Gabezia afektibo partzialetik jaiotako depresio anaklitikoa alderanzgarria izan ohi da. Amaren itzulerarekin edo ordezkoaren babesarekin berehala etortzen dira bene onera. Alderantziz, autore berberak Ospitalismo hitzez ezagutarazi zuen ama-semearen banaketa iraunkor eta osoak itzulera gabeko kalte sakonak sor ditzake.

Gaixoengandik eta bere ingurukoetatik historia klinikoa osatzearren jasotzen den informazio multzoari deitzen zaio anamnesia. Iraganarekin eta gaixotasunarekin zer ikusia daukaten oroimenen bilaketa da bere esanahi etimologikoa.

Gogoaren aurka pentsaraztea, ekinaraztea edo sentiaraztea bultzatzen duen egoera. Konpulsioei, obsesioei eta fobiei bereziki laguntzen dien sentimendua da. K. Schneider psikiatra alemanak marraztu zuen Pertsonalitate anankastikoa, zeinen trazu nagusiak pertsonalitate obsesiboa eta uzki-izaera (egoskorkeria, ordena, ekonomia) diren. Anankastikoak subjetu erabat arduratsu gisa aurkezten dira, pedante ikutuarekin, neurriz kanpoko jarrera egokiarekin eta xehetasun ikusgarriarekin. Eta azpitik, antsietate sakona, egonezintasuna, errito-ekintzak eta adierazpen obsesibo-fobikoak azaleratzen zaizkie. Desoreka depresiboetarako aldez aurretiko jarrera galanta daukate.

Azpi-kortikal afasia motorea, fonazio-organoen hondamenik gabekoa, baina halere ahoskuntzan eragina daukana. Nahiz eta hitzen ulermena, irakurketa eta idazketa bere osotasunean gorde, ahoskaezina agertzen da, esparru lentikukarreko zauri zerebralen ondorioz. Lesioa oso larria ez denean anartria ez da erabatekoa, Disartria deitzen zaio eta, nekez bada ere, lortzen dute hitzen artikulazioa; antzineko lokuzioetan ez du eraginik, baina bai azterketarako erabiltzen diren mintzo klasikoetan.

Gehienetan, anartriarekin batera, hemiplejiari itsatsiriko albo-dominanteko paralisi faziala agertzen da.

Feniletilaminotik eratorritako droga sintetikoa da, eragin suspergarria (noo-analeptikoa) dauka eta adrenalina eta efedrinaren ezaugarri eta eraketa beretsuak ditu. Suspergarri edo estimulanteen artean zabalduena, kafearen antzeko suspergarriak baino indartsuagoa eta estimulante nagusiena (kokaina) baino motelagoa da.

“Efedrina vulgarisaren” alkaloidea den efedrinatik sintetizatu zen anfetamina 1930an, eta 1938an beste bi indartsuago lortu ziren: dexanfetamina eta metilanfetamina. Substantziok ondorio periferiko sinpatikomimetikoak (basokonstrikzioa, bihotz-taupaden azkartzea, bronkodilatazioa, midriasia) dituzte eta baita ere beste bi ondorio zentral: anorexikogenikoa bata eta psikoestimulantea bestea, nolabaiteko euforiarekin, zainketaren gehikuntzarekin, nekearen eta logurearen jeiste sentipenarekin.

Lehenbizi, ondorio hauek lortzeko erabili zituzten amerikar, ingeles eta aleman armadek, baina berehala ohartu ziren bere doping eraginarekin (kontzentrazioaren gutxitzea, jokaera psikotikoak) eta abusurako ahalbidearekin.

Anfetaminomania: anfetaminarekiko toxikomania. 1960 urtearen inguruan, toxikomanien iratzartzearekin batera, anfetaminak (speed-) era bat zabaldu ziren mendebalde osoan, batez ere Estatu Batuetan. Anfetaminomanoek ( Speed Freaks) ezkutuan osatutako substantziak erabiltzen zituzten. Erabilera mota guztiek aurkitu genitzake, baina menpekozale handiek laister iristen ziren benabarneko erara.

Anfetaminak eraginkortasun, kemen baloreei lotuta daude, baita indarkeriari ere. Ez du tolesturara eta barne esperientziara bultzatzen beste drogek ohi duten bezala.

Era askotako etekinak jazartzen ditu: lehenik eta behin, euforia eta suspertze eraginen ondorioz, mintzamen gaitasunaren, hurkoarekiko harremanaren, benetako bizitzaren baliokide bihurtzen da. Desinhibitze egite honi sor zaio gehienetan anfetaminen aukeraketa. Dagokien “flash”ak egiazko txokea dakar, orratza zainaren barnetik ateratzeke dagoela, orotariko orgasmo baten antzekoa, aldizka giltzurrunean, aurpegian edo eta genitaletan kokatua. Segidan jagoletza eta euforia sentimen zorrotzak darizkio. Jarraipenak tolerantzia sortzen du berehala dosiak ikusgarri gehiaraziz.

Speed erabiltzaileak (kokainomanoen gisa), batzuetan, etengabe hartzen dute ahal duten epe luzeenean. Denboraldi honi Run deitzen diote eta eguneko hamar ziztadaraino iritsi daitezke. Egun edo aste gutxiren ondoren hiperaktibitateak geroz eta tankera patologikoagoa hartzen du eta batzuk eginkizun estereotipikoetara mugatzen dira, besteek erreakzio erasokorrak eduki ditzakete, ekintza-jokaerataraino helduz.

Eragin paranoikoa izan ohi da azken emaitza, begiratuak edo jarraituak diren irudikapenak sortaraziz. Geroztik haluzinazioak eta bete-beteko psikosiak ager daitezke.

Gehientsuenetan, halere, ez dira hain urrutira joaten eta gelditzea erabakitzen dute, aldi baterako bada ere (speed gutxitzea). Anfetamina gabeziak, gehiengoen pentsaeran, ez dakarzki aztoramen fisikoak. Baina gutxitzeari, sarritan, ondorio latzak atxikitzen zaizkio, estualdi eta depresioa direla medio, ahalegin suizidetara zuzenduz. Ihes egitearren, lasaigarri, hipnotiko eta barbiturikoen laguntzarekin, lotara jotzen du babesaren bila.

Anfetaminen eta barbiturikoen txandakako erabilera ugaria izan da, esna eta lo-aldiaren erritmoari artifizialki eutsiz, kokaina eta heroinaren nahasketarekin gertatu ohi den bezela.

Anfetaminomaniaren arazo lazgarriena, beraz, Psikosi anfetaminikoa da. Paranoide eraginari haluzinazioak eta automatismo mentala gaineratu dakizkioke. Bere eldarnio motelak eta umore erasanak hasierako eskizofrenia edo eskizofrenia emankor batekin, ala nola paranoiarekin nahastarazi dezake. Askotan, ohitura utzi ezkero, egun gutxiren barru bere onera itzultzen da. Hala ere, bat baino gehiagoren ustez, egoera psikotiko eraketa iraunkorraren abiamena izan liteke. Azpimarratu behar da, ordea, substantziok, maiz, aldez aurretik aztoratutako pertsonalitateek erabiltzen dituztela. Eldarnioa eraginez, berezko bizipen psikotikoa estaltzen saiatzen dira.

Azken urteotako kontrol zorrotzek menpekotasunaren gutxitze nabarmena ekarri dute. Behar bada, kokainak hartu dio txanda. Alabaina, anfetamina-deribatu batzuek toxikomanoen gogoko izaten jarraitzen dute: anorexigenoak, bere betebeharretik desbideratutako anfetaminak, haluzinazio eragile diren substantzi sintetikoak (Designer Drugs: S.T.P: Serenity, tranquillity, Peace; D.O.M: dimetoximetilanfetamina; M.D.M.A: metilenodioximetanfetamina) Estasi-droga deituak.

Elikadura portaeraren arazoa, janariari gehiagoko edo gutxiagoko modu sistematizatuan uko egitea daramana, barreneko gatazka psikikoen erantzun-eraketa gisa. Elikadura murrizte metodikoaren jokaera hau nerabetasunean azaldu ohi da, eta argaltzearekin batera beste agerpenak ere badakartza: amenorrea alde batetik eta hiperaktibitatea bestetik. Hirukote sintomatiko honi izaera aldaketak eta gorputz-hautemate aztoramenak atxikitzen zaizkio.

Aurreneko aldiz, IX. mendean, Abizenak describatu zuen, baina Anorexia mental izena H. Huchard-ek asmatu zuen 1883an. Hasieran histeria eta neurosi obsesiboarekin lotu zuten, geroago urritasun hipofisarioarekin (kakexia hipofisaria). Geroztik, aurrerapen endokrinologikoek deuseztatu egin dute jatorri hormonala, izaera funtzionala azpimarratuz eta sortze psikikoa egiaztatuz. Beraz, sindrome anorexikogenikoaren definizioa psikopatologiari dagokio eta ondo jorratuta dago. Maizenik 25 urtetik beherako neskatoetan azaltzen da, argaltzeko dieta bere gizentasun arinean oinarritzen dutenean. Elikadura murrizteko jokaera gogotsua erakusten dute, gosearen aurka indartsu borrokatzen duten aldi berean. Tarteka, bulimia saioak paira ditzakete, edo janariarekiko ardura berezia erakutsi elikatze errituak erabiliz, okadak eraginez, diuretiko eta libragarriez baliatuz. Sarri, argaltzea ikusgarria izaten da, % 25eko pisu galeraino edo gehiagora iristen direlarik. Itxura fisiko erabat ezaugarria hartzen dute: emakume-moldeak ezabatzen joaten dira eta giharrak, batez ere gorputzadarretakoak, urtzen. Ardatz hipotalamo-hipofisarioren aztoramen funtzionalak amenorrea dakar eta, askotan, sintoma honek eman ohi dio hasiera anorexiari. Halere, azpimarragarriena, hastapen maila honetan, eragin mentalen ezkutapena da. Ezagerpen honi egotzi behar zaizkio gurasoek eta sendagile batzuek eduki ohi dituzten zailtasunak anorexiaren jatorri psikikoa eta dakarren arazoen larritasuna onartzeko, garrantzia kenduz edo edozein traumatismori atxikiz. Baina, diagnostikoaren ikur nagusiak gaixoak argaltzearekiko daukan ezagutzagabetasuna eta bere osasunarekiko ezaxolagabekeria dira.

Aitzitik, mehetasunak zoriona dakarkio eta bere gorputz-itxuraren jabetasunak harrotu egiten du. Bere burua gizenegia ikusten jarraitzen du eta agortezinezko neurketetan tematzen da, batez ere izter inguruan. Hariketa gogorrekin bere pisua menperantzen saiatzen da eta, bide batez, nekearen ezohartze eta aszetismoaren bilaketa erakusten ditu. Loa asaldatu eta moztu egiten da, anorexikoa bere buruari atsedena eta geldotasuna ukatu beharrean egongo balitz bezala. Era berdinean, gorputzari dagokion karga erotikoa baztertuz, sexualitatea osotasunean arbuiatzen du. Adimen aberastasuna handia dirudi, baina barreneko errelitate psikikoari dion beldurrak konformismoaren babesera eta sormenerako behar den irudikapenaren eskasiara darama.

Anorexiaren ondorio somatikoak, batik bat aztoramen hidroelektrikoek eta gastrikoek, hortz kalteek, seriotasuna dakarkio gaitzari. Desnutrizioak, bihotzaren eroate-arazoak edo aho-suspertze itzel batek heriotza lekarke. Suizidioa gutxitan suertatu arren, bulimiazko krisiek gauza dezakete. Berreroriak ugariak izan ohi dira. Pisu normaltzea ez da, derrigorrez, osatzearen sinonimoa. Hilerokoa berant berragertzen da.

Anorexiaren bilakaera psikiatri-sintomak mailakatzen dute: fobiek, obsesioek, egoera depresiboek, portaera arazoek (toxikomania edo alkohol zaletasun konpulsiboa). Zenbaitetan benetako psikotizaziora bideratzen da. Psikopatologiako ikerlanek saiatu dira, psikoterapien laguntzez, anorexikoen egituraketa pertsonala kausitzen. H. Brucher-en ustez, funtsezko arazo espezifikoa barreneko hautematearen (pertzepzio interozeptiboa: sentsazioak, gorputzaren beharrak) aztoramenak dakarren gorputz-irudiaren nahasketan datza. Txikitako ikasketetan amak umearen hautemate eta beharren ezaguera landu beharrean bere sentsazioak eta premiak ezarriko lizkioke. M. Palazzolli-Selvini-k, berriz, anorexia psikosi monosintomatikoa dela sinesten du. E. Kestemberg-ek lehen mailako masokismo erogenora jotzen duen egituraketa pultsionala azpimarratzen du, non plazerraren kontrola erabat lotuta dagoen beharren asebetetzearen ukapenari. Amerikar eskola psikoanalistentzat begi-bistakoa da gurasoen behin eta berrizko plazerraren kontrolak eta uzki-ihardueraren menperatzeak daukaten eragina. Ikerlan guztiek anorexiaren erdi-erdian kokatzen dute nortasun-arazoa. Autonomia-burujabetasunari dagokion gatazkan legoke kakoa, Jeammet-en ustez.

Neurri terapeutikoak ere jarrera teorikoetan oinarritzen dira. Ospitaleratzeak, ahal izanez zaindari finkoak gidaturiko berrelikatze zuhurrarekin, harreman fidagarria errezten du eta Charcot eta Laségue-ren esanetan neurri sintomatikoetan beharrezkoena den isolamendua ahalbidetzen du. Eta gainera, irteerari begira, pisuari dagokion hitzarmena lotuko da, zaindariek eta senideek errespeta beharreko hitzarmena, eta era berean agresibitatea berrantolatze lanean laguntzen duena eta terapeutarekiko fidagarritasuna neurtzen duena.

Familia-terapia erabiltzen dutenen iritziz familiarekiko lana da garrantzitsuena. Beste batzuk, alderantziz, tratamendu konportamentalen zale dira.

Psikoanalisia: haurra, jaiotzaz gero, eskaera eta beharrarekin osatutako amarekiko harremanean sartuta dago. Beharra asebetetze duen elikatze objetua ama elikatzaileari egiten zaion maitasun eskaeraren objetua da baita ere. Umeak elikadura eta maitasuna, biak batera, eskatzen dizkio amari eta umea maite duen amak, aldi berean, eskaintzen dion janaria absorbatzeko eskatzen dio. Haurraren nahia (gogoa) beharraren eta eskaeraren tartean ezarri liteke, gabeziak direla medio. Umeak, orduan, janariari ezetz esan diezaioke, janaria eta maitasuna nahasten dituen eta ondo maita ezinean janariarekin neurriz kanpo arduratzen den amaren gehiegizko eskaerari erantzuna ukatuz. Maitasun gehiengoz elikatzen diren haurrek ematen diote ezetza janariari, ezetza desira gisa erabiliz (Lacan, Idatziak 1966). Nondik tratamenduari eta jagoletza organikoari portaera psikoterapeutikoa gehitu beharra datorren. Jaioberriaren anorexia mentalari dagokionean ezinbestekoa da harreman-objetu aldaketa. Beraz, umea sendatzeko ama tratatu behar da.

Nerabeetan, alderantziz, bakartze hertsiak ekarriko du onura handiena. Ingurugiro gatazkatsutik irtenez gero eta laguntza psikoterapeutikoaz baliatuz, aldatu ahal izango du familiarekin daukan harreman patologikoa. Bereziki, jokaera anorexikoaren azpian dagoen inguruarekiko anbiguotasunari (maitasuna/gorrotoa) dagokionean.

Usaimenaren galera.

Norbaitek bere gaitzaren edo bere zentzumenezko hala motorezko ahalmenen galeraren ezagutzagabetasuna, ukapeneraino iritsi litekeena. Nagusi ez den albo bateko hemiplejiaren ez jabetzea izan ohi da (Babinski sindromea), edo baita ere kortex okzipitalaren lesioak dakarren itsumen kortikala.

Deprimituaren umorea aldarazten duen substantzia, Timoanaleptiko ere deitu ohi dena. Egituraketa molekukarretik eta eragin biokimikotik begiratuz gero, substantzi heterogenoen multzo handi bat osatzen dute antidepresiboek. Luzaroan, egoera depresiboen tratamendurako T. Sydenham-en laudanuma (morfina) bakarrik zegoen, gaixoaren oinazea leuntzen zuena pasartearen bukaera itxaroten zen bitartean. Depresioak, hain zuzen, beste gaitz psikiatrikoek ez bezala, desagerpenerantzako berezko bilakaera dauka. Jatorrizko eboluzio honek, hala ere, urte asko iraun dezake, barruan bere buruaz beste egiteko arrisku itzela eramanez. Horregatik, bigarren Gerraren aurretik, txokeko metodoetara, elektroshokera edo sismoterapiara batez ere, bideratu zen tratamendua, depresioen etorkizuna sakon eraldatuz. Aurreneko aldiz, umorearen aztoramenean eragin ahal izanen zen. Anestesiari eta ekintza azkarreko kuraritzaileei ezker, elektroshoka, Elektronarkosi deitua, etekin handieneko tratamendua bihurtu zen eta, seguruenik, arrisku gutxien zuena ere bai. Zoritxarrez, bere eragina iragankorra da eta, dagozkion behartzeengatik, ezin da erabili prebentzio erara modu iraunkorrean.

1957an, ia aldi berean, aurkitu zituzten zerrendaburu izan diren bi antidepresivo: iproniazida eta imipramina. Geroago bigarren belanauldikoak azaldu ziren egituraketa askoz ere heterogeneoagoarekin. 1952z gero G. Buisson, J. Delay eta P. Deniker tuberkulosiaren osaketan erabiltzen zen Isoniazidaren eragin antidepresiboaz ohartu ziren. Bost urtera, S. Klin-ek antzeko substanzia bat, iproniazida, aztertu zuen eta Reserpinak geldo utzitako saguetan eragiten zuen ondorio timoleptikoa aurkitu zuen, gero depresiboetan egiaztatuz. Bere eraginkortasuna hobeto nabermentzen zen mota “endogenoetako” eta ezaugarri neurobegetatibo laguntzaile askoko depresioetan, ez hainbeste egile existentzialek eragindakoetan. Lan antidepresiboaren erantzunkizuna, ikerle amerikarren ustez, inhibizio enzimatikoari erantsi behar zitzaion. Iproniazidak, beste monoaminooxidasa inhibitzaile (I.M.A.O) guztiek bezala, muinetako aminen (noradrenalina, dopamina, serotonina) suntsiketa oztopatzen du eta, era berean, zirrikitu sinaptikoei dagokien aminen tasa handitzen du. Ustezko mekanismo antidepresibo hau da, beraz, talde honetako konposatuen bateratzailea.

Denbora gutxira, lehendabiziko triziklikoa (antidepresiboen arteko beste famili handia) aurkitu eta erabili zen, imipramina. Neuroleptikoen antzekoren atzetik zebiltzala, Kuhn-ek imipraminak eskizofrenikoetan etekinik ez zuela ikusirik, antidepresibo gisa erabiltzeko erabakia hartuz, saiakeraren emaitza oparoa jaso zuen: antidepresibo ona izateaz gain, imipraminak, I.M.A.O.ekin alderatuz, bigarren mailako eragin askoz txikiagoak zeuzkan. .

Sailkapena: Antolaketa kimikoaren arabera hiru multzo daude:

1-. Triziklikoak: Deribatu imipraminikoak: Triziklikoen elkarrekiko desberdintasuna egituraketako alboko katean datza. Batzuk, desipramina eta klomipramina, imipraminaren oso parekoak dira. Europan klomipramina izan da ospetsuena. Ipar-Amerikan, berriz, entsutetsuena trimipramina da; honek imipraminaren nukleoari neuroleptiko lasaigarriei dagokion alboko kate bat ezarriz, antidepresivo eginbeharrari sedazio eragina gehitzen dio.

Dibenzo-zikloheptadienoak: aipatuena amitriptilina da. Honek ere lasaitze lana itsasten dio antidepresibo ekintzari. Multzo honetako nortriptilinak eta protriptilinak emaitza antidepresibo ahulagoa daukate.

Dibenzoxepinak: Talde honetako doxepinak eragin ansiolitikoa dauka dosi txikietan eta antidepresiboa handiagotan.

Dibenzo-oxapinak: Amoxapina loxapina neuroleptikoaren familia berdinekoa da, triziklikoen erara erabilia izan ohi da eta ondorio extrapiramidalak lekarzke.

Amineptino: Trizikliko berezia, dopaminari ekiten dion antidepresibo bakarra eta I.M.A.O.en antzeko suspertzailea, ondorio hipotensibo eta mukosen leorgarri gabekoa. (Menpekotasun batzuk egon direla eta merkataritzatik kendu dute).

Konposatu tetraziklikoak: Triziklikoen antzeko multzo honen eredua maprotilina da, jatorriz lasaigarria izan arren emaitza antidepresibo onak dauzka. Mianserina ere talde berekoa da eta neurona hartzaile presinaptikoetan noradrenalinaren isuria erregulatzen du.

2-. Monoaminooxidasaren inhibitzaileak (I.M.A.O.ak): triziklikoak baino gutxiago erabiltzen dira. Izan ere eragozpen ugari dauzkate: zaintze kliniko zuhurrak, medikamentu eta janari askorekin elkarrezintasunak, ezabapenaren moteltasunak bere erabilpenaren murriztasunera daramate. I.M.A.O. berriek, monoaminen degradaziorako enzima berezi bati erasotzen diotenak (moklobemida, adibidez) ez dauzkate aipatutako eragozpenak eta erakargarriak lirateke nahiz eta I.M.A.O. klasikoen bezain eragingarriak ez izan. Hauek bi talde osatzen dituzte: hidrazinak edo hidrazidak: iproniazida eta nialamida alde batetik eta, bestetik, Konposatu ez hidrazinikoak: tranilzipromina.

3-.Ez trizikliko, ez I.M.A.O antidepresiboak: bere emaitza baikorra erakutsi duten antidepresibo heterogeneoek osatzen dute multzo hau. Ez dira elektronarkosia eta imipraminikoek baino eragingarriagoak baina, orokorrean, hobeto jasaten dira. Euren mekanismo-ekintza monoaminergikoa bereziagoa da eta mekanismoaren arabera sailkatzen dira: Mekanismo noradrenergikoa: vilozazinak betablokatzaileen antzekoa izan arren propietate ezberdinak dauzka eta antidepresibo eta suspertzailea da; ez dauzka bigarren mailako eragin atropinikoak. Talde bereko bi suspertzaile, dopaminergikoa den nomifensina eta serotoninergikoa den indalpina, merkataritzatik kendu dira bigarren mailako erasanengatik. Mekanismo serotoninergikoa: Serotoninaren Berrartzearen Inhibitzaile Bereziek multzo handia osatzen dute, eragin onak dauzkate eta, gaur egun, erabilienak dira.

Egituraketen eta mekanismo biokimikoen aniztasunean oinarrituz bi motatako antidepresiboak bereizten dira, psikotonikoak edo suspertzaileak eta sedatzaile edo lasaigarriak.

Antidepresiboen berezitasun orokorrak: Era guztietako antidepresiboek, neurri desberdinetan izan arren, eragin amankomunak dauzkate:

Eragin timoanaleptikoa: eroritako umorea altxatzen dute. Bere helburua gaindituz euforia egoeraraino bideratu dezakete. Ezaugarri honek bereizten ditu umorea baretzeko gai diren beste psikotropoetatik (lasaigarriak adibidez). Umorearen aldaketa hamar-hamabost eguneko epean gertatzen da edozein motatako antidepresiboekin, baita elektronarkosi tratamenduarekin ere.

Eragin neurologikoa: Animalietan atzematen den ekintza antidepresiboaren eredu klasikoa reserpinak kausitzen duen jarduera neuroleptikoaren alderanzketa da. Gizakietan, neuroleptikoek edo Parkinson gaitzak dakarten akinesia gutxitzen dute antidepresiboek Dardarizo eta disartria arin bat sortu dezakete. Neurobegetatibo sisteman ere aritzen dira antidepresiboak hipotentsio ortostatikoa (jaikitzeak dakarren presio arterialaren jaitsiera) eta, batzuetan, beroaldiak eta izerdiak sortaraziz. Iminipraminikoen (beste antidepresiboek baino neurri handiagoan) erasan atropinikoa edo antikolinergikoa azpimarratu behar da: aho lehortasuna, idorreria, ikusmenaren lausodura eta, gehienbat, aldiz aurretiko jarrera daukatenetan, glaukomarako eta gernu atxikipenerako arriskua (kasuotan ez dira erabili behar).

Dosi handietan (suizidio ahaleginetan) krisialdi conbultsiboak eragin ditzakete.

Eragin biokimikoa: Antidepresibo guztien ezaugarri amankomuna muinetako monoaminen kopurua igoarazteko daukaten ahalmena da.: I.M.A.Oak oxidatzaile degradazioa inhibituz; beste gehientsuenak monoaminen berrartzea eragotziz. J. Glowinski-k eta J. Axelrod-ek 1964an erakutsi zuten nola amitriptilinak noradrenalinaren berrartze presinaptikoa oztopatzen zuen tarte sinaptikoan bere kontzentrazioa handituz. Deprimituaren garunak, ordurarte gutxiegi gertatzen zitzaiona baino neurobitartekari monoaminen neurri handiagoa erabili ahalko luke. Beste aldetik, bi sistema neuroeramaileen sinapsien ondorengo hartzaileak gutxiarazten dituzte antidepresiboek: beta noradrenergiko hartzaileak eta serotonino hartzaile batzuk. Gutxiarazte honetarako behar duten denborarekin bat dator etekin terapeutikoa lortzeko behar den epea.

Antidepresiboen erabilera depresioetatik at: Antidepresibo hitzak substantzion eragina erabat mugatzen du, zeren askoz ere zabalagoak dira bere ekintzak: Eskizofrenian: Gaitzari “Atimormia” (umorearen urritzea eta bizitzarako sustapenaren galtzea) atxikitzen zaionean.

Paranoiko sindrometan: bakarrik edo neuroleptikoekin batera, gaixoa bere jarrera ezkorrean estaltzen denean. Zenbait neurosietan: “psikastenia” (nekea, zalantza, kontzentrazio eza) nagusitzen denean; obsesio-konpulsiboetan ere ekoizpen onak dauzka. Egoera hipokondriakoetan: gehienetan jarrera depresiboa ezkutatzen dutelako. Egoera larrietan: batez ere izuak gaina hartzen duenean, orduan suspergarriek lasaigarriek baino emaitza hobeak lortzen dituzte. Elikaduraren aztoramen egoeretan: gehienbat bulimia arazoetan.Eta beste abagune ugarietan ere laguntza azpimarragarria eskaintzen dute: minaren tratamenduan, garezurreko traumatismoetan, alkohola eta drogak uzteko saioetan, umeen enuresietan, narkolepsietan, eta abar.

Psikosien tratamenduan erabiltzen den edozein botika. Funtseskoenak neuroleptikoak dira. Lasaigarri handiak eta antidepresiboak ere multzo honetan sar litezke, baina gehienbat eskizofreniaren aurkako sendagaien deiturarako gorde ohi da.

Bi zati bereizi behar dira: bat, Antsietateari (ansiedad, anxiété, anxiety) dagokiona eta euskal “larritasun” hitzari egokitzen dena; eta bestea erdal hizkuntzetako angoisse, angustiari dagokiena, “estutze, itxitze, hertsatze, itotze” ezaugarria daramana (etimologikoki latinezko “angostus”etik dator =estrechez =angostura =estuasun, herstura). Eguneroko ihardueran sinonimo antzera erabili arren bakoitzak badauka bere ñabardura, nahiz eta ez gertatu horrela hizkuntza guztietan (adibidez ingelesean eta alemaneran: anxiety eta angst soilik dauzkate). Gazteleraz eta Frantsesez angustia- angoisse (estuasun) antsietate mota indartsuenentzat gordetzen da: angustia (= estuasun, herstura, itolarri) psikotikoa, zatiketa-estuasuna, zikiratze edo irentze-itolarria, eriotz-herstura, suntsiketa-estuasuna aipatzen dira, beti angustia edo angoisse hitza itsatsiz. Ansiedad- Anxiété -antsietatea- berriz (edo gure “larritasun” hitzez itzuli litzatekeena) ohiartzun eta sintoma psikologikoetara mugatzen da. Estuasunak, bereizmenez, adierazpen somatikoen eta neurobegetatibo sintoma ugarien laguntza dauka: esofagoko herstura, bihotz inguruko minak, disnea edo arnasestua, bihotz taupada azkarrak, dardarizoak, izerdiak, liseri-espasmoak eta beherakoak.

Beraz, sentimenduz eta adierazpen afektiboz osatutako multzo bat da larritasuna edo estuasuna. Barren-barreneko opresio edo zanpaketaren eta hertsikeriaren sentipena eta egiazko edo irudimenezko zoritxar ikaragarri baten beldurra dira bere ezaupide nabarmenenak. Eta, aldi berean, babesgabetasunak eta ezintasunak gobernatzen du pertsona.

Gehientsuenetan barrenetik datorren, ezagutzen ez den eta zehaztugabeko arrisku baten beldur gisa deskribatu zuen Sigmund Freudek. Gorputzari dagokion jatorrizko alarma-erantzuna da, erreflexu arkaiko erara.

Umeek pertsona arrotzei eskaintzen dien erantzun ezkorra, haurraren garapen psikikoaren mugarri erabakigarria (R. Spitz).

8. hilaren inguruan haurtxoa aurpegi ezagunak eta ezezagunak bereizteko gai da eta, arrotzaren aurrean, aldendutako amaren grina berpizten zaio. Hiru hilabetez gero, umeak edozein aurpegiren aurrean irripar egiten du, nahigabea erakutsiz bere desagerpenarekin. Edozein aurpegik “Gestalt-seinalea” suposatzen du beretzat, azaleko ezaugarriak bakarrik izanik garrantzitsuak (osagai zehatzak: sudurra, begiak; mugimenduak; osagaien lotura espaziala). Profilean ikusitako aurpegiak ez du irriparrik sortzen.

Irriparra da haurraren lehendabiziko egituraketa: bizitzako aurreneko barne experientzien hartze hutsetik kanpoko suspergarriei erantzuna eskaintzeko ematen den urratsa adierazten du. Baina, ia garai honetan (hiru hilabeterekin), ingurutik datozen mehatsuek sortarazten dien beldurra erakusteko ahalmena eduki arren, zortzigarrenaren arte ez da azaleratzen estuasuna, benetako harreman libidinal objetuala eratzearekin batera, azaleko osagaien hautematearen atzetik objetua oroitzeko eta desiratzeko gai denean. Bigarren egituraketa den 8. hileko estuasun honek bi alderdi garrantzitsu dauzka: alde batetik, umeen arabera, oso desberdinak dira bere adierazpenak, estimuluei ez erantzutetik eta mesfidantzatik garrasi eta oihu menperaezin arterainokoak; harreman objetualak antolatzeko behar beharrezko fasea da, bestetik: frustrazioak zeregin erabakigarria dauka Ni-aren eraketan.

Spitzen teoria honen aurka, jaioberriak amaren usaia besteen usaietatik bereizten dutela aipatu du zenbaitek, eta berdin ahotsari dagokioenean ere; honi, bi gauza desberdin direla organismoaren erreaktibotasun bereizgarria eta harreman objetualak, ihardetsi liezaioke. Azpimarratu da, baita ere, arrotzarekiko erreakzio ezkorra epe oso zabalean agertzen dela, 6 hilabetetik 15erainoko denbora luzean, amarekin edukitako atxikimenduaren arabera. Eta azkenik, erantzun hau ama dagoenean eta ez dagoenean ager liteke, helduen hurreratze saioekin aldizkatuz, amaren irudi espezifikoarekin zerikusiriz ez daukan erreakzio anbibalente gisara ulertuz.

Klinikoki urduritasun orokorreko eta antsietatezko itxaronaldi egoera, estuasun erasanekin eta ezaugarri somatiko eta neurobegetatiboekin (fobiekin ere bai batzuetan) agertzen dena.

1895ean S. Freud-ek neurosi mota hau G. Beard-ek definitutako neurasteniatik desberdintzea proposatu zuen. Freud-en ustez “eszitazio sexual somatikoa psikismotik urrutirako desbideraketan” eta “bere erabilera anormalean gorputz ezaugarrietarantzako urrunketan” legoke gaitzaren sortzea. Beraz, aztoramenaren iturburua ez legoke patogenia psikikoan, histerian eta neurosi obsesiboan gertatzen den bezala, baizik eta somatikotik gertu; ez letorke irudikapen baten atzekaldetzetik (refoulement) edo legokiokeen afektuaren lekualdatzetik. Neurosi mota hau, Freud-en iritziz, heldu gazteetan azaltzen zen gehienbat, jarrera sexualaren erabateko etetzearen ondorio bezala eta ez zuen sendatze psikoanalitikoaren beharrik. Gaur egunean ez du entitate nosologikoa osatzen eta egituraketa prepsikotikotzat hartzen da.

Antsietatea: orain arte ez dugu antsietate hitza erabili artikulu honetan, hasieratik larritasunaren eta estuasunaren (ansiedad-angustia, anxiété-angoisse) berezitasuna azpimarratzen saiatu garelako. Aurrerantzean, usadio zabalduena onartuz, antsietateaz jardungo dugu, zentzu orokorrean, beste hizkuntzetan ohi den lez.

Esanahia:1: urduritasunarekin eta beldurrarekin igarotzen den emozio-egoera sakona, bereizi gabea eta gehientsuenetan kronikoa.

2: Pertsona batek egoera grinatsuetarako eduki dezaken aldez aurretiko jarrera.

Emozio-egoera: beldurraren eta antsietatearen arteko desberdintasuna kantitatean eta, batez ere, ezagutzan (kognizioan) datza. Beldur egoeran sujetoak badaki zein objetuk sortzen duen beldurra; egoerak emoziozko eta irudikapenezko edukia dauka. (Behavioristak edo konduktistak ez dute “objetuaz” hitzegiten “eragileaz” edo “estimuluaz” baizik).

Antsietate egoeran, berriz, subjektuak ez du bereizten ondo zein objektuk pisten duen antsietatea. Halere, batzuetan, horrela deitzen zaie izu sakonei edo noizbehinka errepikatzen diren beldurrei.

Aldez aurretiko jarrera: gauza bat da “antsietate egoera” eta beste bat oso desberdina “antsietate-hazpegia” (rasgo, trait). Emozio-egoera, hitzari dagokion lez, iragankorra da eta edozeini letorkioke. Antsietate-hazpegia, alderantziz, gizabanakoaren ezaugarria da, itxuraz berezkoa, eta bi eratan adierazten dena: gehientsuenentzako antsiogenoak ez diren edo neurri gutxiko antsietate pizgarri diren estimulu batzuen aurrean, aldez aurretiko jarrera daukatenek, beldurra jasaten dute (bakan batzuetan inongo estimulurik gabe); edo aldez aurretiko jarrera beldur konditzionatuak hedatzeko, berez antsiogenoak ez diren estimuluen aurrean. Neurri handiko antsietate-hazpegia patologikoa da.

Psikiatrian: Antsietatea ez-gelditasun egoera da, eta bertan zehaztugabeko, desatsegina eta arriskutsua den kezka egokiera jabetzen da.

P. Pichot-ek, 1987an, honela definitu zuen: “Arlo fenomenologikoan funtsesko hiru osagai dauzkan egoera emozionala da antsietatea (edo estuasuna): berehalako arrisku baten hautematea, arrisku honekiko itxaron-jarrera eta desegiturazko sentimendua arriskuak sortzen duen ezintasunezko kontzientziari loturikoa”.

Letozkeen zoritxarren itxaronaldi honi giharren tentsioa, motore-inhibizioa eta beste ezaugarri neurobegetatiboak gehitu litzaizkioke. Maizkoenak honakoak izan ohi dira: bihotz taupadak edo takikardia pultsu eta arnasketaren bizkortzearekin; mareo eta zorabio sentimenduak; beroaldiak, hotzikarak eta izerdi pats egoerak; gorriuneak eta zurbiltasunak; aho lehortasuna; goragaleak; eztarriko bola edo urdaileko zuloa; beherakoa eta pixa sarri egin beharra.

Akidurak (estres) eragindako zenbait erreakzio guztiz arruntak dira (adibidez, benetako eta berehalako arrisku baten aurrean, azterketa egoera batean, gertuko heriotza edo gaixotasunaren unean). Babes lana ere bete dezakete ezgaraiko ekintza bat eragotziz. Eragilearen desagertzearekin ezabatzen dira erreakziook ere. Antsietatea, alderantziz, jakingabeko zergatiak azaleratzen du, erabateko oztopo bihurtuz.

Argitukako ezaugarri hauek areagotu egiten dira antsietate patologikoan eta orokortutako larritasunean, adibidez, iraunkorragoak izaten dira. Portaeran ere etekinak dauzka, ekintzarako joera inhibituz, ekidinerako jarrera handituz. Kognitibo kutsua ere badauka, norberaren ahalbideen estimua gutxituz ( depresio afektuetan gertatzen den lez). Horrela, antsietate aztoramenak Freud-en kontzeptuek bideratu zuten neurosi sailkapeneko aurreneko mailan daude. Baina, kontuan hartzekoak dira baita ere ikusmen biologikoa eskaintzen duten ansiolitikoen eta betablokeatzaileen azterketak antsietatearen leuntzarako bideratuak alde batetik, eta, bestetik, portaera tratamenduak, bere erlaxaziorako trebeziekin. Beraz, antsietatea ez dago bakarrik kanpoko eraginen menpean baizik barneko aldiz aurretiko joera psikofisiologikoenean ere.

Halere, askotariko osagaiak dauzkan pertsonalitate-hazpegi gisara aurkezten da antsietatea. Agertzeko bi mota desberdin bereiztu behar dira klinikoki: larritasun iraunkorra bata eta, bestea, egoera emozionalaren arabera handitu edo gutxitu egiten dena. Derberdintze edo bereizte lan hauetarako galdeketak erabiltzen dira.

Galdeketak: sistematikoki egituratutako eta beti ordena berdinean itauntzen den galdera multzoa, pertsona baten larritasuna neurtzeko eta aintzat hartzeko. Bi eratakoak daude: Self Rating edo “autoebaluazioak” eta ebaluaziorako eskalak edo “heteroebaluazioak”.

Antsietate-galdeketa batzuk oso orokorrak dira eta, analisi faktorialaren laguntzaz, osagai psikopatologiko anitz aurkituarazten dute. Horrela, Hopkins Symptom Checklist-ek (HSCL) “antsietate” faktore bat erakusten du, beste faktore diren somatizaziotik, depresiotik, obsesio-konpulsiotik bereizteko modukoa. Beste batzuk arreta antsietatean eta bere adierazpenetan jartzen dute, Spielberger-enak eta K. Zungen-ak esate baterako. Azken honek (Anxiety Status Inventory, ASI) 20 item dauzka, bost antsietateari zuzendutakoak eta hamabost bere adierazpenei. Azkenik, ba daude sintoma bakarrera mugatzen diren galdeketak. Adibidez, J. Wolpe eta P.J. Langen-ena, beldurren eskala neurtuz gaixo fobikoentzak zuzenduta dagoena, sei multzotan zehaztutako 72 itenekin: animaliekiko beldurra, harreman egoeretako beldurra, zaratenganako beldurra, beste fobia klasikoak eta beste beldur desberdinak.

Galdeketa guztiok ez daukate ardura handirik klinikoarentzat. Garrantzitsuagoak dira heteroebaluaziorako eskalak, M. Hamiltonen eskala (Hamilton Anxiety Rating Scale; HARS) adibidez. autoebaluaziorako galdeketak sentikorregiak dira eta bereizketa eskasekoak eta bere emaitzak gehienetan ez datoz bat heteroebaluaziokoek eskainitakoekin, ziurragoak eta objetiboagoak direnak.

Larritasunaren aurkako botika.

Patologia desberdinetan kausitzen den antsietate sindromeak erantzun ona eskaintzen dio zenbait konposaturi. Egiatan, oso zaila da antsiolisia funtzio fisiologiko batzuk, jagoletza tartean delarik, murrizten dituen sedaziotik bereiztea. Antsiolitiko gehientsuenak psikoleptikoak edo sedatzaileak dira. Lasaigarri txikiagoen edo sedatzaile klasikoen taldean sailkatzen dira.

Lasaigarriek, psikoleptikoetako beste substantziek ez bezala, ez dira hipnotizatzaileak, ez neuroleptikoak, ez da ere umore errregulatzaileak.

Lasaigarrien historia hipnosia eragin nagusi bezala ez zeukaten neuroleptikoen aurkikuntzarekin (Klorpromazina) hasi zen 1952an. Substantzioi “lasaigarri handiago” edo “antipsikotiko” izena ematen zaie. Beste aldean “lasaigarri txikiagoak” (antsiolitikoak) daude, gaixotasunaren sintometan eragin txikiagoak dauzkate eta bigarren mailako extrapiramidal erako neurologiko erasan gabekoak dira. Gainera, farmakologikoki, multzo hau askoz ere heterogeneoagoa da.

Hipnotikoetatik eratorriak: metilpentinolkarbamato konposatuaren gertukoak dira eta lasaipen eragina daukate. Jagoletza aztoratzen dute eta hipnosi ekintza ere badute.

Eragin nagusia neurobegetatiboa duten lasaigarriak: multzo honek sinpatiko eta parasinpatiko sistemen antagonistak biltzen ditu. Zekale-ainotik lortutako substantzi noradrerenergikoa adibidez, hidergina, neurobegetatibo sintomekin osatutako larrialdietan erabil liteke. Efektu berdintsua daukate usadio handiko belladonak, atropinak eta ergotaminaren deribatuak.

Antihistaminikoak: 1-. Benzidroletik eratorriak: gehienbatean suspertzaileak dira: azaziklonola, kaptodiamina eta hidroxizina(lasaigarria).

2-. Fenotiazinak: talde honetan asko erabilitako prometazina (klorpromazinaren aitzindaria) eta alimemazina (batik bat hipnotikoa) sartzen dira. Multzo honetako substantzia batzuk lasaigarrien eta neuroleptikoen arteko mugan daude.

Lasaigarri mioerlaxagarriak: kategori honetan biltzen dira gehien erabiltzen diren lasaigarriak, benzodiazepinak batez ere:

Benzodiazepinak: kuraritzaileekiko daukaten antzetik datorkie bere mioerlaxagarritasuna. Erreflexu polisinaptikoen inhibitzaileak dira. Menpekotasuna sortzen dute eta, kolpetik kenduz gero, gabetasun sindromea darie.

Meprobamatoak: alkohol gabetasunaren sindromea arintzeko erabiltzen dira, batik bat.

Clordiazepoxidoak: lehendabiziko benzodiazepinikoak izan ziren (1959). Neurri desberdinean izan arren benzodiazepina guztiak dira antsiolitikoak, lasaigarriak eta hipnotikoak, mioerlaxagarriak eta antikonbultsiboak. Plasman neurri egokia lortzeko behar duen epeak eta batezbesteko kanporatze denborak dira preskripziorako kontuan hartzen diren parametro farmakozinetikoak.

Opipramola: Lasaigarrien eta antidepresibo diazepinikoen tarteko zubia da.

Iragaite edo trantsizio konposatuak: antidepresibo eta neuroleptikoen artean kokatzen dira. Hain zuzen, lasaigarri batzuek antidepresibo ezaugarriak dauzkate baina ez antidepresiboetan sailkatzerainokoak: horrela gertatzen zaie dibenzepìna, doxepina eta benzoktaminari.

Tioxantenoak ere neuroleptikoen artean sailkatu litezke bere eragin kataleptikoagatik, nahiz eta erasan extrapiramidalerik ez sortu gizakietan.

Lasaigarri hauetatik at, badaude beste batzuk, dosien arabera propietate antsiolitikoak eduki ditzaketenak: zenbait neuroleptiko eta antidepresibo lasaigarri suertatzen dira neurri txikietan. Berdin gertatzen da betablokeatzaileekin, batik bat antsietatearen ezaugarri fisiologikoetarako (dardarizoa,takikardia) duten ahalmenarekin.

Larritasun eta estuasun-neurosia: Lasaigarriak, gehienbat, antsietatea moteltzeko erabiltzen dira. Gaur egun antsietate mota desberdinak bereizten dira. Orokortutako larritasuna ez da fobia edo obsesio-konpultsibo erara egituratzen. Ezta izu erasanen gisan ere. Motore tentsioan, nerbio sistema autonomoaren hiper-ihardueran, itxarote larrian, eta gehiegizko jagoletza iraunkorrean datza bere berezitasuna. Lasaigarri gehienak, batez ere benzodiazepinak, eraginkorrak dira kasuotan.

Alderantziz, izu aztoramenak, egiazko larrialdi “erasanak” dira, iraupen mugatukoak, eta ez dira derrigorrez beldurra edukitzen zaien estimuluek eragindako erreakzioak bakarrik. Benzodiazepina klasikoak ez dira oso efektiboak, bai ordea triazolobenzodiazepiniko konposatu berriak: alprazolan. Eranginkorrak dira baita ere, antidepresibo ez lasaigarriak (I.M.A.O) eta triziklikoak (imipramina); honek zalantzan jartzen du antsiolitikoen ohiko ikusmoldea. Farmakologiak ederki argitu du larritasun kontzeptuaren heterogenetasuna.

Lasaigarrien beste erabilera psikiatrikoak: erabilgarriak dira alkohol gabetasunak sortarazten dituen nahaste egoeretan (delirium tremens), ondo egituratutako neurosietan (fobia, hipokondria), loezinetan, gau-ikaretan, portaera arazoetan, psikosietan…

Erabilera ez psikiatrikoak: anestesiaren aurretiko medikazioan, kardiologian, gaitz psikosomatikoetan eta abar. Psikiatrian gertzatzen den bezala, lasaigarriek (neuroleptikoek eta antidepresiboek ez bezala) eragin sintomatiko hutsa daukate eta ez dira funtsezko tratamenduak, lagungarriak soilik.

Menpekotasuna da ansiolisia lortzeko hartzen diren lasaigarriei darien arrisku nagusia. Psikologikoa eta fisiologikoa izan ohi da eta bat bateko etenak gabetasun sindromea ekartzen du.

Jagoletzaren jaitsiera ere badakarte eta, beraz, psikomotore ekintza konplexuak eragozten dituzte, zenbait iharduera, gidatzea adibidez, arriskutsu bihurtuz. Egoera hau indartu egiten du alkoholak, batez ere zaharragoetan. Arnas eskasia ere areagotu dezakete. Haurdunaldian eta miastenian ez dira erabili behar.

Gehien erabiltzen diren lasaigarriek, benzodiazepinek, antsietatearen mekanismo biologikoetaz hipotesi ugari sortarazi dute. Halere, arlo terapeutikoan, antsiolisia eragin sedatzailearekin nahastea aurpegiratzen zaie; baita ekar dezaketen arnasestua ere; eta gehienbat, tolerantziaren garapena, menpekotasunaren egituraketa eta ondoriozko gabetasun sindromea.

1977an ikusi zen nola kortex frontaleko lotura lekuetan itsasten zela bereiziki diazepina. Benzodiazepina hartzaileen antagonisten erabilerak erakutsi du benzodiazepinen eginkizuna azido gammabutirikoen hartzaileek bideratzen dutela, gaba A/benzodiazepiniko konplexua osatuz. Benzodiazepinek konplexu honetako sub-unitateari erantsiz gabaren ahalmen bereizia indartzen dute: neurona barrurako kloro-ionen jarioa handitu neuronen eszitabilitatea gutxituz. Beste konposatu sedatzaileek ere (barbiturikoek, etanolak) indartzen dute jario hori. “Alderantzizko agonistek” berriz, beta-karbolinek adibidez, gaba eraginaren aurkakoak dira eta antsietate sortzaileak dira. Bizitza emozionalaren muinetako kokagunetan, sistema linbikoan esate baterako, sustatzen dira mekanismo biologiko hauek barne eta kanpoko seinaleen eraginez, antsietate endogenoaren eta exogenoaren arduradunak direnak hurrenez hurren. Gaba A/ benzodiazepinikoarekiko afinitatearen, berezko ekintzaren eta parametro farmakozinetikoen arabera bereizten dira antsiolitikoak. Zenbat eta afinitate handiagoa, berezko ekintza indartsuagoa eta batezbesteko bizitza motzagoa eduki, orduan eta gabetasun adierazpen gogorragoak dagozkie. Bestalde, hartzaileen egituraketaren aldaketek alderantzizko agonistenganako sentikorrago bihurtzen dituzte, tolerantzia erraztuz.

Erabilera kronikoan aipatutako lotura gutxitu egiten da, hartzaileenganako sentikortasuna gutxituz: kokagune-loturen urritzean legoke tolerantziaren sorrera.

Gaba ez ezik badaude beste neurobitartekariak larritasunarekin zerikusia daukatenak. Gorputzean ondo zabaldua dagoen sistema noradrenergikoak jagoletza eta akiduraren moldaera kontrolatzen ditu. Yohinbina bezelako noradrenerkiko sistemaren estimulatzaileak antsietate-adierazpenak pizten dituzte. Alderantziz sistema noradrenergikoaren suntsiketa kirurgikoari ez dario antsiolisi etekinik.

Baina sistema serotoninergikoa (5HT) da geroz eta garrantzitsuago agertzen dena antsietateari dagokionean. Larritasun mota batzuetan 5HTaren hiperraktibitatea nabaritzen da. Hartzaile serotoninergiko desberdinak deskribatu dira. 5HT 1A hartzaile kokagunen agonista partzialak diren agonistek (buspirona, gepirona, isapirona) serotoninaren itzulingurua jaitsiarazten dute. Jakina da, baita ere, 5Htaren hondamenak buspironaren ahalmen antsiolitikoak galerazten dituela. Klinikak, berriz, baieztatu egin ditu 5HT 1A estekatzaileon propietate antsiolitikoak.

Gaur egun, hobekien bereiztutako hartzaileak 5HT2ak dira. 5HT2en antagonista den ritanserinak ondo erakutsi ditu bere ahalmen antsiolitikoak. Bere ekintza, benzodiazepinekin alderatuz, desberdina da eta loaren ziklo aldaketaz lortu ditzake bere antsiolisi etekinak. 5HT 1B agonistek eta 5HT 3 antagonistek ere propietate antsiolitikoak badauzkate. 5HT2en azterketak larritasunaren ohiko kontzeptuen aldaketak lekarzke.

Bizi-ekintza eta portaera egokiak gordetzeko jatorri psikologikoa duen ez gaitasuna da. Gogozko aktibitatearen aztoramen larri honek sarritan eraman ohi ditu eskizofrenikoak ez-gizarteratzera, betirako instituzionalizatzera edo eta alderrai ibiltzera. Inoiz edo behin psikastenikoek ere jasaten dute. Orduan, bi aukera, bi ekintza kontraesankor edo bi objetu ezberdinen aurrean obsesiboek eduki ohi duten zalantza egonkorrak eragindako “egiteko gogo-ahulezia” deitu zion P. Guiraud-ek.

Bietan, errealitatearekiko haustura sakona erakusten du eta sentimenduen despertsonalizazioa eta desegite egoerak izaten ditu lagun.

Egite organoak ondo eduki arren (paralisi motore eta koordinatzailerik gabe) eta egin nahi den ekintzaren ezaguera osoa gorde arren imintzioen iharduerarako ezintasuna. Beraz, automatiko izatera iritxi diren gogozko ekintza egokiak berregiteko ez-gaitasuna da.

Klinikoki era desberdinetan azaleratzen da: Mota melozinetikoa: funtsezko motore-arazoen gertukoa den mugimenduen desantolaketa; Mota dinamikoa: alde batetik pertseberantziek eta, bestetik, ekintzen egitasmoekiko egokituezinak bereizten dutena; Mota ideomotorea: gehientsuenetan bi alboetakoa izaten da eta objetu gabeko imintzioak eginarazten ditu (agur militarra adibidez); Ideiagintza mota: lotura orekatua behar duten keinu konplexuek galarazten dutena (imintzio xinpleek ez dutena egiten, alderantziz); Mota konstruktiboa: espazioan zehaztutako irudien eginezina (irudi bat marraztuezina adibidez). Aipatu dira baita ere “jazteko apraxia” jantzi-erantziak eragozten dituena eta “aho-mingain-aurpegi apraxia” aurpegi eta aho imintzioei dagokiena.

Neuropsikologiako beste arloekin alderatuz apraxien eremua oso eskas aldatu da. Apraxien ulermenerako bi joera daude: batak, imintzioen irudikapenarekin zerikusia daukaten ahalmenen urritasuna azpimarratzen du (objetuen usadiorako ezaguerak, adibidez); besteak, berriz, motore kontrolerako ezintasunean jartzen du garrantzi handiena (ekintzen plangintza eta antolaketa).

Arreta mantentzeko ezintasuna. Nekeak edo gaitz organiko batek dakarren jagoletza jaistearen ondorioa da. Nahaste mentalean, egoera krepuskularretan, psikosietako zenbait faseetan, histerian, psikastenian eta larrialdi paroxistikoetan agertu ohi da.

Urteetan zehar bilakatutako etilemia patologiko iraunkorrak ezartzen duen itxura kliniko alkoholikoaren barrenean oso pìxkanaka agertzen den egoera psikopatologikoa.

Apsikognosiaren berezitasunak honako hauek dira: egoera morbidoaren oharkabetasuna, jagoletzaren jaitsiera bere buruarekiko eta besteekiko ahalmen kritikoa galduz, irrika-afektibo instantzi arkaikoen gida ekimenaren galera bere izaera eta harreman aztoramenekin, eguneroko jarduera profesionalean itxura mantentzea eta, azkenik, itzulgarritasunaren mantenimendua alkohola utziz gero.

Egoera infrakliniko hau ezkutuan egon liteke urteetan ustekabean aurkitu arte, ez ohiko kontrolen batean edo istripu baten eraginez. Moskorkeria egoeren eta menperaezinezko enzefalopatien tartean kokatzen da.

Gauzak zenbatzeko joera konpultsiboa, gehienetan obsesibo-fobiko inguru baten barrenean agertzen dena, larritasunari aurka egiteko ahalegin gisan. Kalkulu egin beharra eragotzi ezinean egoten da subjektua.

Eskema korporala erasotzen duen agnosia mota bat, gorputzaren ez ezagutzea dakarrena. Hemisferio zerebral txikiagoaren zauriari lotutako hemiasomatognosia izan liteke, lagungarri duen hemiplegia orokorraren ukapenarekin (Babinski-sindromea).

Asperger (sindromea): ikus. Autismo.

Pertsona batek daukan erraztasuna bere ikusmira eta ardurak adierazteko larritasunik gabe eta hurkoarenak ukatu gabe. “Norberaren baieztapenerako” deitzen diren ekintzen helmuga gizarte arloan inhibituta hautematen diren pertsonei harremanetarako trebetasuna eskaintzea da. Gizartearenganako larritasuna murriztea lotsa gaindituz, erasokortasunaren baretze lanean saiatzea eta portaeraren osagaien aldaketa dira teknika horien helburuak. Trebetasun saioak bakarka edo taldean egiten dira. Maiz taldeko jokoak erabiltzen dira gizarte gaitasunean trebatzeko. Gehienbat faktore kognitiboekin osatuta daude eta portaera-terapietan erabiltzen dira.

Zutik egoteko (astasia) eta ibiltzeko (abasia) zailtasuna motore-arazo aitzakiarik gabekoa. Orekari eusteko arduradun diren labirintoaren, zerebeloaren edo nukleo grisen zauriaren eragina izan liteke. Histerian ere sumatzen da konbertsio-sintoma gisa.

Dinamismo psikomotorearen jaitsierarekin, jagoletzaren lasaikeriarekin eta gogoaren gutxitzearekin adierazten den orokorrezko neke egoera, fisikoa eta psikikoa.

Gehienetan, parietal-lobulu erasanak eragindako agnosia mota, zeinen ondorioz gauzak ukimenez ezagutzeko eta maneiatzeko ahalmena galtzen den. Lehenengo astereognosian gauzen itxurak ez dira bereizten (amorfognosia) eta ezta gauzen materia ere (akilognosia). Bigarren astereognosian (J. Delay) bereizten dira itxura eta materia bainan objetua ez da berrezagutzen.

Zerebeloaren kontrola gutxitzeak (zerebelo-ataxia) eta sentimen eraketa kinestesikoen jaitsierak (sentimen-ataxia) dakarren mugimenduen desegokitasuna, gihar indarrek osorik jarraitu arren. Hezur-muinaren atzealdeko lokarrien (Tabes), talamoaren eta kortex parietalaren zauriak eragiten du, batzuetan alde bakarrekoa izanik (hemiataxia).

Eskuak, lepoa, mingaina, aurpegia eta gorputzeko beste zati batzuk ezohiko mugimendu parasitoekin erasotzen duen motrizitate arazoa da. Mugimenduok narrastien tankerakoak dira erabateko luzapenak eta flexioak biraketekin tartekatuz. Giharren gehiegizko tentsioa emozioekin eta sentimenezko suspertzaileekin nahasten da. Gogozko motrizitatea sakonki eragotzi dezakete. Nukleo grisen, talamoaren eta kortex zerebralaren atzeraegiteko zirkuituaren etenak sortzen du gaitza. Sarritan sindrome koreikoarekin bateratzen da (Koreo-atetosia).

Bizitzarako berezko kemen timikoaren hutsa. Hitza, 1922an asmatu zuten M. Dide eta P.Guiraud-ek eskizofrenia hebefrenikaren aztoramen patognomonikoa adierazteko. Atimormiatik letozke eskizofreniaren beste funtsezko sintomak: axolagabekeria, gogogabetasuna, afektibitategabetasuna.

Adimenaren berezko edo oso goiz eskuratutako eskasia. Adimenaren funtzionamendua biztanlearen batezbestekoarena baino gutxiagokoa da eta portaeraren desegokitasunak atxikitzen zaizkio gizarteko ezgaitasunera eramanez. Beraz bi osagai dauzka: adimen garapenaren atzerapena eta egokitze portaeraren eskasia.

Aurrenekoaren sailkapena A.K.aren (Adimen Koziente) bidez egin ohi da. 1905ean asmatu zuten A. Binet eta T. Simon-ek eta 1937an hobetu eta berritu egin zuen Terman-ek. Gaur egun gehiago erabiltzen dira Brunet Lezine edo umeentzako egokitutako Wechsler-en eskalak (WISC). Adimenaren maila honela zehasten da: zenbaki batez adierazitako adin mentalaren eta adin kronologikoaren kozientearen bidez; beraz, teorikoki, subjektu arruntean 100 izango da ( eta 100 baino handiagoa ongi hornitutakoetan).

Kozientearen arabera bereizten dira: - Atzeratu sakonak: Esquirol-ek “idiota” deitutakoak, hizkuntza gabekoak, esfinterren kontrol urrikoak, motore-autonomi gabekoak, egoera begetatibora mugatuak eta babes osora behartuak.

- Ahul sakonak: 30-50 tarteko A.K. daukatenak, klasikoki “ergel” (inbezil, kretino) deituak, oinarrizko hizkuntza soilik daukatenak, partzialki hezigarriak.

- Ahul ertainak: 50-70 tarteko A.K. daukatenak, erdi-hezigarriak, erdi-autonomoak, gizarte gaitasunerako arazo handikoak eta izaeraz oso ezegonkorrak.

- Ahul arinak: 75-85 tarteko A.K. daukatenak, ikasleku bereiziaz hezigarriak eta gizarte autonomiarako gai direnak

Honelako sailkapena, derrigorrez , arbitrarioa, zehaztasunik gabekoa eta eskasa da. Azterketa zehatz batek bakarrik kokatzen ditu behar diren bezala jokoan dauden baldintza eta egileak. Egiaz, eragileak oso ugariak dira: batzuk organikoak dira (fenilzetonuriaren jaranspeneko enzimopatiak, endokrino enzefalopatiak, fakomatosiak, 21 trisomia, enbrio-fotopatia ainitz, jaiotze-inguruko oinazea); besteak gehienbat psikogenetikoak dira eta bere garapena psikosien eta umetako desarmonien bilakaeraren antzekoa da.

Egile etiologikoak oso korapilatsuak dira gehienetan eta ez dira harritzekoak aldez aurretik mugatuagoak ziren baldintzek “bigarren denborako ahultzea” jasatea. Gaur eguneko mota organiko batzuen ezagutzak erreztu egiten ditu prebentzioa eta tratamendua. Teoria psikoanalitikoak hobeto argitu du psikogenesia eta orientabide psikoterapeutikoak eta hezigarriak eskaini ditu. Familiaren edo erakundeen analisi kritikoak bigarren denborako ahultzea ekiditen du.

5-12 segundu tarteko kontzientziaren moteltasuna edo galera da ausentzia. Gogozko iharduera etenez adierazten da, automatismo motorikoak ez ditu galerazten eta amnesia lakunarra uzten du. “Petil mal” deituriko epilepsiaren ohiko sintoma da gehienetan.

Subjektuak barne tolesturarako daukan joera kanpoaldearekin harremanak deusestatuz.

Norbera esan nahi duen greziar “auto” hitzean dauka jatorria austismoak. Lehendabizi Bleuler-ek erabili zuen 1911an eskizofrenikoek errealitatearekiko daukaten haustura izendatzeko. Autismoak elkarrekikotasuna eragotziz gaitzezko egoera batean ezartzen du. Beste idazle batzuek ere autismoa aipatu zuten, eskizofreniari derrigorrez itsatsi gabe. Geroago Kanner-ek haurtzaroarekin lotu zuen.

1943an eta 1994an Kanner-ek deskribatu zuenetik, haurren autismo sindromearekiko jakinmina egunetik egunera handitzen joan da, profesionaletatik at jende arruntaren ardura bihurtzeraino.

XX. menderaino haurren psikosiak eskizofreniari eta atzerapen mentalei eransten zitzaizkien. 1908an De Sanctis-ek, Kraepelin-i jarraituz, “Dementia Preecocisima” aipatu zuen 4-10 urteko umeen aztoramen psikotikoak sailkatzerakoan. Bleuler-en lorratzean Potter, Latz eta Heuyer-ek umeen eskizofreniaren adierazpen klinikoak deskribatzen zituzten, ukipen eta harremanetarako arazoen garrantzia eta eldarnioen eskasia azpimarratuz. Despert eta Bender-ek ikusmira psikodinamikotik heldu zioten. Estatu Batuetan eskizofrenia asko aipatzen zen Kraepelin-en baldintzetako bat onartuz: agertze aurretiko gutxienez bi urtetako bilakaera normalaren ezinbesteko beharra. 1943an deskribatu zuen Kanner-ek goiztiar agertzen zen sindromea. Erakutsi zituen 11 “ukitze-afektibo” kasuetan bizitzaren hasieratik nabarmentzen ziren “harreman arruntenganako eta egoerei normalki ihardesteko ezintasuna”. Batez ere, umeon bakartze gogoaz eta ingurugiroa mantentzeko ahaleginaz ohartarazi zuen.

Bide batez, atzerapen mentaletik nabarmenki desberdindu zuen: fisionomia adimentsua zeukaten, ahalmen kognitiboen itxura normala ere bai. Sindromearen berezitasuna mantendu arren, eskizofreniari atxikitzen zion. Urte bat geroago Viena-ko H. Asperger-ek “Psikopatia autistika” izenarekin antzeko zenbait kasu deskribatu zituen. Bien deskribapenaren espezifizitatea onartu arren eta hausnarketa ugari egin arren, eskizofreniaz eta psikosiaz hitz egiten jarraitu zen 1970ean “Haurren autismoa” CIM 9an (Munduko Nazioarteko 9. Sailkapena) sartu arte. 1981ean DSM IIIak eztabaida berpiztu egin zuen, umeen psikosi hitza ezabatu zuen eta “Pervasive developemental disorders” deitura ezarri zuen. Ahalegina erredukzionista zen eta kritika ugari jaso zituen. 1988an Frantsian CFTMEA sailkapena azaldu zen, umeen psikosiak bost taldetan banatuz. 1993ko CIM 10ak, berriz, ertaineko jarrera hartu zuen, autismo atipikoa eta Aspergeren sindromea sarraraziz. DSM IV gutxi gorabehera bat dator CIM 10ekin.

Haurren autismoaren prebalentzia 10.000ko 2-13 tartean dago. Umeen beste psikosiena ez da ondo ezagutzen. 2-13 tarte handi honek oraindik eztabaida sakona eta adostasuna urrun dagoela erakusten du. DSM IIIaren aurretik 10.000/2an zegoen prebalentzia, geroztik 10.000/4ean, eta ondorengo ikerketa batzuk 10.000/10ean eta gehiagoan ipintzen dute. Azterketa guztiek gizonezkoen nagusitasuna (3/1) baieztatzen dute. Komorbilitatea ere aipatzen da, bai Bourneville-ren esklerosi tuberosoarekin, fenilzetonuriarekin, sortzezko errubeolarekin eta zenbait anormaltasun kromosomikoekin.

Leo Kanner-ek 3 urtetik gorakoetan deskribatu zuen sindromea. Hona hemen berezitasunak: Haurrak isolamendurako daukan berezko portaera izugarria, bereganako tolestura erakutsiz. Geldialdi egonkortasunarekin edo bere zirkuito ezagutuan eta mugatuan ibiliaz inguruarekiko axolagabetasuna adirazten du. Ez dutela ikusten eta entzuten dirudi, edo pertsonetan zehar ikusten dutela. Ikusmenari dagokionean garrantzitsuena begirada ekiditea da, hautazko puntu periferiko zehatz batean ipintzen duelarik; Bestalde, noizbehinkako begiruneak, hurkoaren egoteaz jabetzen dela erakusten du. Entzumenaren arloan, axolagabekeriak gortasuna iradokitzen du. Klinikoki diskordantzia nabarmentzen da: oihu eta zarata handiei jaramonik ez eta ia entzunezinezko edozein soinuri bai. Gainera, asko arduratzen da berak errepikatutako hots bereziekin eta, beste arlo batean, musikarekin.

Berez, helduen gidatzea onartzen du, baina ukitzera behartzen denean erantzun basatia erakus dezake, jasanezinezko intrusioa balitz bezala, estereotipoak gehituz, asaldatuz, oldarraldira eta automutilaziora joz. Halaber, ukimen korporalari uko egiten dio eta, inposatuz gero, ez du batere gogoko. Batzuetan, pixkanaka helduengana gerturatzen da, baina ez osotasunean, baizik zatikako-objektu (objeto parcial) balitz bezala, xehetasun edo zatiki batean onetsiz. Edo, aldian behin, bestearen eskua har dezake berari dagokiokeen betebehar bat egin dezan. Portaera honek ederki nabarmentzen du haur hauen “pointing”erako (hatzekin gauza bat seinalatzeko gaitasuna) ezintasuna.

Gauzak ez ohiko eran maneiatzen dituzte: ukituz, usainduz, astinduz, biraka ibiliz, behin eta berriz lurreratuz. Batzuetan, “kubo sutsuaren seinalea” nabarmentzen zaie: gauza ezezagun baterantz luzatzen dute eskua baina supituki erretiratzen dute, beraientzat gauzekin jolasteko ahalmenik ez legokeela erakutsiz, baizik sentimenezko eta motorezko esperientzien errepikapena soilik. Ezin dute itxurazko (ni nintzen...) jokorik egin. Eskuetan darabiltzaten objetuei, tinko eutsiz, utzi ezinez, “objektu autistiko” deitzen die France Tustinek, eta itxura gabeko ekimenen bidez (masaileei barrutik kosk eginez, adibidez) aurkitu nahi dituzten sentimenezko arrastoei “irudi (forma) autistikoa” berriz.

Ingurugirotik aldendu ezina eta puntu erreferentzialen beharra da haur psikotikoaren alderdi nagusienetako bat. Bere esparruko aldaketa txikienak larritasun handiak pizten ditu, benetako hondoratzeraino eraman dezaketenak. Antzeko esanahia daukate estereotipoek: hatzak bere begien aurrean mugituz, besoak hegoak bailira astinduz, bere buruari birak eraginez, hanka-puntetan ibiliz, kulunkatuz, bere ezagutzarako puntu erreferentzialak ipintzen ditu.

Beste ume batzuek, berriz, janariak, janzkerak, garbitasunak, esfinter portaerak erritualizatzen dituzte. Eginkizunoi ez darie dagokien atsegina, baizik eta errepikapenaren, ukatzearen edo inkontinentziaren adierazpen hutsak bihurtzen dira.

Ugariak eta garrantzitsuak dira mintzamenaren arazoak. Hizkuntza gabezia da maizena. Gurasoek sarritan esaten dute hitzegin ez arren dena ulertzen dutela. Mintzamenaren bilakaerarako arazoetatik harantzago baitago hitzegitearekiko ukapena ere, mutismoa. Horregaitik, haur psikotikoaren aurreneko hitzak oso konplexuak izan daitezke. Eta, mintzamena agertzen denean, bi urtez gero gehienetan, harremanetarako ez du balio, lehen azterketan irudi dezakeenez behintzat. Hitz bakanak, asmatuak, desitxuratuak, ekolalikoak izan ohi dira. Pertsona-izenordainak ezin dituzte maneiatu, bat bestearekin nahasiz eta gehienetan hirugarrena bakarrik erabiliz. Ahotsa oso bereizia dute, “off”ean mintzatuko balira bezala.

Batzuetan elikaduraren eta loaren arazoak gehitzen zaizkie.

Adimenaren eta ezagutzaren iharduerak funtsezkoenetakoak dira. Kanner-en uztetan umeok adimentsuak ziren. Baina geroagoko azterketek denetatik erakutsi dute. Erabilitako ebaluaketa metodoen arabera haur autista gehientsuenen ahozko egite intelektuala 70. azpikoa da eta, Butter-en ustetan, ahalmen normala laurdenak soilik dauka. Egiazki, era guztietakoak daude. Orokorki, ikusmen espazialaren eta oroimenaren hausnarketan harremanetarako behar diren baino lorpen hobeagoak aurkitzen dira. Ume batzuk, esparru berezietan, emaitza izugarriak erdiesten dituzte (puzzleetan esate baterako). Badaude “autista jakintsuak” salbuespeneko gaitasunak dauzkatenak arlo berezi eta mugatuetan, batez ere oroitzapenaren esparruan edo espazio-ikusmen eta musikarako hautematean.

Deskribapen hau orokorregia da eta ez ditu kontuan hartzen era askotakoak daudela, psikosi apalak, psikosi asaldatuak, oso goiztiar azaleratzen direnak, bigarren unean agertzen direnak eta abar. CIM-10 sailkapenak hiru multzotan biltzen ditu: harreman sozialei lotutakoak, komunikazioari -batez ere mintzamenari- dagozkienak eta portaera-iharduerei atxekitzen direnak.

Problema diagnostikoak:

Maila ugaritakoak dira. Lehenbizi gorrerak sortutako arazoetatik, egoera depresiboetatik, goiztiar eta luzaroko afektibitate eskasietatik, atzerapen mentaletik, eri zerebralei dagokien urritasunetik desberdindu behar da autismoa.

Baita ere ondo bereiztu behar dira arazo goiztiar ez diren autismo tankerako bakartze portaeretatik; garapenaren desegokitasun goiztiarrak izan ohi dira, edo ospitaleratze gogor eta luzearen ondorioak, ez hain ondo egituratuak eta iragankorrak. Pronostikoa ere ez da berdintsua eta bilakaera onuragarriagoa daukate. Antzeko zerbait gertatzen da gabezi sentsorialek (ikusmen, entzumen) ondorioztatzen dituzten eite autistiko portaerekin, disfasia batzuekin eta aztoramen neurologikoekin. Halere, iharduera klinikoak kasu konplexuak erakusten ditu, non arazo autistikoek bat egiten duten atxekimen afektibo gabeziarekin edo zentzumenezko eskasia batekin. Batzuetan, enzefalopatiek, fenilzetonuriak, erasan kromosomikoek arazo autistikoak erakusten dituzte aurreneko mailan. Bereziki, Rett sindromearekin gertatzen da: garapenaren aztoramen inbaditzailea da, autismoarekin hantz handia daukana; enzefalopatia endekatzailearen (degenerativo) ondorioa da eta eragozpen latza dario, etengabeko gaitz motorikoarengatik batez ere. Gehienbat neskatilak erasotzen ditu eta Rett-ek 1966an deskribatu zuen honako bereiztasunekin: jaiotze aurretiko eta jaiotze inguruko itxurak normalak dira; aurreneko sei hilabeteetako garapena egokia; 5 hilabetetik 4 urterainoko burezurraren handitze geldoa; 6-30 hilabete tarteko eskuen gogozko erabilera galdu egiten da, ez ordea estereotipiak; eskuen heltze, txalotze, garbitze, ahora eramate geldi ezina erakusten dute; mintzamena zakarki aztoratzen da; etengabeko atzerapen psikomotorea datorkie; 1-4 bitartean enbor-ataxiak jotzen ditu; epilepsi krisialdiek erasotzen dituzte. Koadro kliniko hau errez nahasi liteke autismoarekin, 1-3 urte tartean batez ere, erregresioa bizkortzen denean, portaera arazoak ezarriz eta desegokitasun sozialetara bultzatuz. Rett sindromean, dena dela, begiradari dagokion harremana ez da galtzen.

Lehen adierazpenak:

Honako adierazpen goiztiarrak aurkitu litezke erabateko sindrome autistikoa, 2-3 urterekin gertatzen dena, osatu aurretik:

Jarrera bereziki mantsua: lehen hilabeteetatik erakusten dute inguruarekiko axolagabekeria: bakarrik geratzean ez dute negarrik egiten, pertsonek eta jostailuek ez dituzte erakartzen.

Egoera tonikoaren eta psikomotrizitatearen arazoak: ama urreratzen zaionean ez dauka aurrerapen joera, magalean ez da ondo egokitzen; berantegi esertzen da eta ibilerara nekezago iristen da. Esku-estereotipiak ere oso goiz azaltzen dira.

Begiradaren anormaltasunak: besteen begirada ekiditen dute, begiekin ez dute jarraitzen.

R. Spitzek aipatutako antolatzaileak ez dira agertzen: ez dute irripar egiten, ez dira ezezagunekin izutzen.

Gaizki eratutako erruzko fobiak hartzen dituzte: bigarren urtean agertzen dira gehienbat, batez ere etxeko tresnenganakoa (garbigailua, zurgagailua).

Arazo somatiko funtzionalak: aho-elikadurakoak (zurgapen eza, zurgapena irensketarekin egokitu ezina, jan ondorengo goitikaldia -regurgitazio-, anorexia oso goiztiarra eta, geroago, elikadura dibertsifikatu ezina, murtxika ezina); esfinterretakoak (idorreri funtzional oso goiztiarra gorozki-materien atxikipenerako); lotakoak (loezin asaldatua, oihuka eta autoerasoka iratzarriz edo, gutxiagotan, ixileko loezin larria).

Aipatutako arazo guzti hauek azaldu eta elkartu litezke eraso aldakorretan eta bere agerpenek ez dakarte, derrigorrez, autismo diagnostikoa. Diagnostiko honetara iristeko kontu handiarekin ibili behar da eta luzaroko behaketa klinikoa behar beharrezkoa da. Gainera, zer dira adierazpen goiztiarrak, autismoaren ezaugarriak edo bilakaera autistikorako arriskuarenak? (Mazet).

Hemen, guraso eta haurren arteko lehenengo harremanen azterketak aipatu behar dira, batez ere ama-umearenak. Kubic-ek, ikerketa berezi batean, agerian utzi zuen elkarrekintza disfuntzional goiztiarraren eta geroko autismo diagnostikoaren arteko lotura. Lau hilabetetako bixkiak aztertzen ari zela, bietako batean amaren begirada ekiditeko ekintza anormala somatu zuen, baino amaren portaera intrusiboak ere egiaztatu zituen. Bi urte geroago autismo diagnostikoa jaso zuen umeak. Hala ere, Stern-ek dioenez, “amak jasaten duen haur saiheslearen” elkarrekintza, “pattern” orokor hutsal samarra da eta ludikoa ere izan liteke. Baina elkarrekintza mota hauek, egoera batzuetan, kezkagarriak suertatu litezke, dauzkaten garrantziak bienganako eragin ezkorrak eduki ditzaketelako.

Azterketa honetan oso garrantzitsuak dira gurasoek bildutako ikusentzunezko dokumentuak, zeren, klinikoarekin batera berrikusiz, ikerketarako ahalbide nagusienetakoak bihurtzen dira. Dokumentuok, adibidez, amarenganako atxikimendua miatze lanetan objetibotasuna dakarte, igarotako denborak eta oroitzapenek eduki dezaketen distortsiorik gabekoa (Massie, Rosenthal). Era honetako ikerketek garbi erakusten dute gurasoak eta klinikoak ohartu baino lehenagoko arazoak egon ohi direla bizitzako aurreneko hilabeteetan. Begirada eta motrizitatearen elkar moldaketak, gorputz tentsioen banaketaren aldakuntzen kontraesanak (adierazle mimikoak eta motoreak, gertuko eta urruneko haur-amaren elkar-egokitasuna -tonus-, adibidez), elkarrekiko ikusmen arretaren arazoak, batak bestearenganako sinkronizazio eta erritmoaren aldaketa, elkarrekintza mimikoen desinkronizazioa dira ikerketok nabarmendu dituzten aurkikuntzak.

Haur autismoaren ebaluazio problemak:

Horrelako balorazio baten helmugak honako hauek dira:

Arazo autistikoen eta psikotikoen diagnostikoa.

Uztartu ditzakeen arazoen diagnostikoa, berezko eskasiak eta aztoramen somatikoak nagusiki.

Umearen ahalmenen analisia.

Inguruko baliabideen azterketa.

Tratamendurako eta heziketa berezietarako behar diren tresnen hautaketa.

Ebaluaketa desberdina da klinikoen eta taldeen arabera. Gehienek ados daude jarraian aipatzen diren neurriekin: behaketarako baliabideen erabilera (bideoak, filmak); behaketaren iraupena aldakorra izan arren guztiek onartzen dute astebete batzuen gutxienekoa; ongarria litzateke balantze psikomotore, psikologiko eta ortofonikoa; gehientsuenentzat ezinbestekoak lirateke elektroenzefalograma (EEG), Skannerra, irudizko resonantzia magnetikoa (IRM), kariotipoa, gernuaren aminoazidoen kromatografia eta plasmako laktato eta pirubatoen neurketa; eskala batzuen erabilera: ADI (autisme diagnostik interview), ADOS (autism diagnostik observation schedule) edo PL (prelinguistic)-ADOS.

Hiru oztopo elkartzen dira: autismo diagnostikoari dagokion pixua eta gutxiespen-ñabardura; diagnostikoaren zailtasunak pronostikoari eta bilakaerari ezartzen dizkion zalantzak; autismo eremuaren komplexutasuna, arlo honetako gauza ainitzen ezjakintasuna eta arazo goiztiarren laztasuna garapenaren eraketan.

Gurasoei eta umeari ebaluaketaren emaitzak iragartzerakoan berriemaileak kontuan eduki beharko ditu arazo autistikoenganako daukan kontzepzioa. Eta iragarpena gurasoen ahalmenetara egokitu beharko du. Diagnostikoaren agerpenean umearen bi historia daude jokoan, gurasoena eta zaintzaileena. Kezka eta itxaropena dira nagusi. Arazoaren iragarpenak zer esana eduki lezake autismoaren egoeran. Corbet eta Greco-k proposatu duten harian arazoa ezagutarazterakoan, bide batez, ongi bereiztu behar dira profesionalen eta gurasoen eginkizunak. Eta, horretarako, eredu bat antolatu dute: egia esan behar da, baina egia-medikuaren barnean “itxaropenari” leihoa irekiz eta, azkenik, gurasoak lehian sartu behar dira, eraginkorki, bere ahalbideak berretsiz.

1944an Asperger-ek lau kasu klinikoen berri eman zuen. Autismo era desberdinak erakusten zituzten eta bere adimen ahalmenak, bakoitzarenak desberdinak izan arren, Kanner-ek deskribatutakoenak baino garaiagoak ziren. Hazpegi autistak azpimarratzen zituen, garrantzia psikomotore aztoramenei erantsiz, batik bat keinuketari, mimikari eta begiradari. Gaur egun eztabaidan dago, batzuentzat garapenaren arazo inbaditzailea osatzen du, besteentzat beranduago hasten den autismoaren era kliniko bat da, adimenaren eta hizkuntzaren atzerapenik gabekoa, funtzionamendu handiko autismoa izango balitz bezala. Hona hemen bere ezaugarriak:

Harremanetarako ez-ahozko arazoak: ikusmen kontaktorik ez daukate edo akatsduna da; mimika eta imintzioa txiroak dira, jarrera desegokiak dauzkate.

Harremanen ahozko arazoak: nahiz mintzamenaren garapena normala edo goiztiarra izan eta arazo fonetikorik, fonologikorik eta sintaktikorik ez agertu, problema semantikoak eduki ditzakete: hitzen hautaketa berezia, neologismoak, intonazio anormala eta ahoskatze indartsuegia; hizkera digresiboa, partaideari kasu egin gabe, pedantekeria.

Elkarrekintza arazoak: harreman murritzak; senitarteko eta lagunarteko isolamendua, taldeetan parte hartuezina; bere originaltasunak besteen isekak erakartzen ditu; portaera arazoek, aurkakotasunak, erasokortasunak, arretagabekeriak zaildu egiten du eskolaratze arrunta.

Arazo psikomotoreak: jarrera baldarrak nabariak dira; nekez ikasten dituzte funtsezko imintzioak; orokorrean traketsak dira; estereotipia ugari eduki ohi dituzte.

Adimen maila garaia daukate; pentsakeraren eta hizkuntzaren heldutasuna harrigarria gertatu liteke; oroimenaren eta arrazoiketa matematikoaren neurriz kanpoko ezagutzak eduki ditzakete.

Ezaugarri emozionalak: espresioa beti da ezohikoa. Adibidez, litekeena da sexuarekiko jakinmina ez erakustea nerabezaroan, edo, alderantziz, ageriko masturbaziorako joera konpultsiboa eta exhibizionismoa edukitzea. Enpatia ezak, gizartearekiko axolagabekeriak, egozentrismoak, umore gabeziak erabat eragozten diote gizarteratzea.

PSIKOSI GOIZTIAR DEFIZITARIOAK:

Psikosien hazpegi eta mekanismoak funtzio kognitibo eta instrumentalekin korapilatzen direnean, batak bestearekiko lehentasunik gabe, agertzen dira psikosi mota hauek. Horrela, atzerapen mentalek eta erdiespenen disarmoniek ezagutarazten duten koadro batean nukleo psikotikoaren aztarnek erakutsiko dute diagnostikoa. Bereganako tolestura ez da hain orokorra eta harreman arazoak jatorri konplexua daukate. Larrialdi psikotikoak tolesturaldi sakonen, atzerakaden eta portaera autoerasokor impultsiboen garaian azaleratzen dira. Bilakaeraren barnean disoziazio tankerako desorekak eta eldarniozko egoera polimorfoak letorzke, nerabezaroan batik bat. Garrantzitsua da alor psikotikoak atzerapenetik bereiztea, jarrera terapeutikoan eta zainketan eduki behar luketen eraginagatik.

DISARMONIA PSIKOTIKOAK:

3-4 urtetik aurrera nabarmentzen dira. Sintomatología aldagarria daukate eta, ume berdinean, bilakaera desberdina eduki dezakete. Kontsultarako zergatia polimorfoa izaten da: askotariko larritasun ezaugarriak, inhibizio latza, ezegonkortasun handia, harremanen arazo garrantzitsuak, hizkuntzaren eta funtzio kognitiboen sortze disarmonikoa, eskola-porrota eta abar.

Sintomatologiatik harantzago disarmonia psikotikoaren hazpegi eta mekanismoak honakoak lirateke:

errealitatearekiko haustura mehatsua, norberarekiko antolaketa eza edo txiroa.

pentsakera irudikapen gordinez gainditzeko joera.

larrialdi mota ainitz: suntsiketarako estuasuna, depresio estuasuna, banantze estuasuna, izualdiak.

Harreman dualaren gailentasuna, berberatasun mota eta harreman arazo konplexuegoetara iritxi ezinarekin.

- Egoera eta ardura arkaikoen nagusitasuna.

Halere, honelako hazpegiak eduki arren, egokitzeko ahalmenek desantolaketa arriskutik babesten dute. Egokitze honek muga defentsiboak ipinaraztea bultzatzen du, hurkoarekiko harreman murrizketa nabarmenera behartuz.

Disarmonia psikotiko hauen parean ipini ditzakegu Mahler andereak 1852an deskribatu zituen psikosi goiztiarren bilakaera sinbiotikoak. Bere hitzetan “finkatzea, pertsonalitatearen egoera bereziagorako itzulera” suposatzen dute, sindrome sinbiotikoa osatuz:

garapenaren irregulartasuna, “Ni”aren zaurigarritasun harrigaria edozein frustrazioren aurrean.

Gehiegizko erantzunak porrot txikiena gertatzerakoan: adibidez, oinez ikasterakoan behin eroriz gero, hilabeteetan ez dira berriro saiatuko.

Erabateko banantze eta suntsiketa-estuasunak ospitaleratze edo eskolaratze esperientzien aurrean.

Arazo hauek 3-4 urterekin gertatzen dira, gehienetan amagandik banatzeko garapenaren funtsezko uneetan. Orduan, “Ni”ak (Self) bere mugak galtzen ditu; gehiegizko erantzuna ematen die porrot txikiei magiazko keinuekin eta ekopraxiarekin, ardura psikotikoak hartuko ditu bizigabeko objektu batekin “fetitxe” psikotikoa osatuz.

Antzeko ezaugarriak aipatzen ditu ere Cohen eta Klin-ek eratutako “multiplex developmental disorders (HDD)” ereduak.

Autoreen arabera desberdintasun ugari daude, gutxiespenetik hobekuntza bikainenarainokoak. Kanner berarentzako bost urtetako umearen hizkuntza arazoak eta adimen defizitak pronostiko txarra zekarten. Iritzi berdinekoak dira beste zenbait autismoari eta psikosi defizitarioei dagokienean. Alderantziz, Bettelheim buru duen beste talde kliniko batzuek etekin terapeutiko onak aipatu dituzte. Bettelheim-ek, 40 ume tratatu ondoren honako emaitzak eskaini zituen: 8 porrot, 15 ondorio ertainak egokitze ahalmenekin eta 17 osatze.

Halako desadostasunak bilakaera eragile ugari eta elkarreragileak daudela erakusten du. Bi motatakoak dira garrantzitsuenak: umeari dagozkionak (goiztiartasuna, intentsitatea, erantsitako arazoak, mekanismo psikopatologikoen izaera) eta ingurugiroari dagozkionak (familiaren berezitasunak, erkidegoaren baliabideak, heziketarako eta psikoterapeutikarako ahalmenak).

Azterketa ugari egin dira eta erakutsi duten gauza bakarra, gaurkoz, gehiegizko ezkortasuna lekuz kanpo dagoela, baino baita ere, gizarte egokitzean oinarrituz, zenbaitek erakutsitako baikortasuna.

Atal honetan sintomen esanahiari eta erakusten duten oinazeari heltzen zaio. Funtzionamendu mental ereduari dagokionean hiru alor bereizi behar dira: gaitz mentalaren eragile etiologikoak agertzen saiatzen diren hurbiltzeak batetik, disfuntzionamendu patologikoen mekanismoen ulertze ahaleginak bestetik eta, azkenik, ekoizpen patologikoen zentzuaren azterketak. Hau da, sintometatik etiologiara igotzea baino garrantzitsuagoa da sintometatik bere esanahietara iristea. Hurbiltze sistemikoa eta fenomenologikoa ahalegindu dira hori egiten, baina psikoanalisia izan da oparoena esparru honetan. Ikus ditzagun eredu batzuk.